چهار مفهوم آموزنده در دعای عرفه

به گزارش ایکنا از قم به نقل از پایگاه خبری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س)، از ادعیه بسیار اعجاب‌انگیز و دارای محتوای غنی و همچنین فرازهای معنوی بی‌نظیر، دعای عرفه منسوب به سیدالشهدا(ع) است که حضرت یک روز قبل از عید قربان آن را قرائت فرمودند؛ بررسی محتوایی این دعا می‌تواند مسیر درخشانی را برای انسان به عنوان بنده خداوند باز کند و بصیرت حقیقی را به انسان عطا نماید.

ارکان اصلی این دعا بر خداشناسی(حمد و ثنای الهی)، خودشناسی، پیامبرشناسی، ذکر نعمات ظاهری و باطنی، خداترسی، استغفار، گذشت، قدرشناسی، شکر نعمت، تسلیم و رضا، امید، توکل، محبت، مدارا و بسیاری از مفاهیم دینی دیگری استوار است؛ به‌گونه‌ای که در برگیرنده دنیایی از آموزش‌های معرفتی و تربیتی برای انسان است؛ در این نوشتار به صورت مختصر به فرازهای مهم این دعا اشاره می‌شود.

۱- توحید و خداشناسی: (الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى لَيْسَ لِقَضائِهِ دافِعٌ، وَلَا لِعَطائِهِ مانِعٌ، وَلَا كَصُنْعِهِ صُنْعُ صانِعٍ)

دعای عرفه از همان ابتدا با حمد و ثنای خالق آغاز می‌شود که مبنا و اساس تمام خلقت هستی همین مسئله است چراکه تنها راه سیروسلوک حقیقی شناخت خداوند یا همان توحید است و بدون شناخت خدا نمی‌توان هدایت حقیقی را کسب کرد.

عبودیت حقیقی در سایه معرفت کامل و جامع نسبت به خداوند حاصل می‌شود و این معرفت نیز بدون شناخت صفات خداوند حاصل نخواهد شد و انسان باید به تمام قدرت بالغه خداوند اعتراف و به آن‌ها معتقد باشد؛ چراکه براساس محتوای دعای عرفه پدیدآورنده هستی، امانت‌دار واقعی، دفع‌کننده قضا و بلا، نازل‌کننده نعمات مختلف، اعطاکننده درجات رفیعه، هدایتگر دلسوز، رحم‌کننده بر مخلوقات، ارسال‌کننده پیامبران الهی و… خداوند متعال است و همه امور تحت قدرت بالغه خداوند حاصل می‌شود.

۲- نعمت شناسی (أَنْتَ الْمُخْبِرُ فِى كِتابِكَ النَّاطِقِ وَالنَّبَاَ الصَّادِقِ ﴿وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا﴾؛)

در دعای عرفه به‌صورت مفاهیم عمومی به نعمات ظاهری و باطنی و مادی و معنوی در فرازهای مختلف اشاره شده و هم به‌صورت مصداقی و جزئی برخی از نعمات الهی ذکر شده که لازم است انسان برای داشتن چنین نعماتی شاکر درگاه الهی باشد و لازمه این شکرگزاری در مرحله اول شناخت این نعمات و در مراحل بعد نسبت‌دادن آن‌ها به قدرت خداوند و شکرگزاری حقیقی است.

نزول کتب آسمانی و ارسال انبیای الهی، دفع بلاهای جسمی و روحی، خلقت اولیه انسان در رحم مادر، امنیت خلقت، خلقت معنوی و بی‌نقص فطری نوزاد، نعمت اعطای شیر به هنگام تولد، نعمت سخن‌گفتن با زبان، نعمت راه‌رفتن، نعمت نور چشم و بینایی، نعمت شنوایی در ساختار پیچیده گوش، رویش دندان‌ها، سیستم منحصربه‌فرد و درهم‌تنیده مغز و سیستم های عصبی و… همگی از یک شاهکار بی‌نظیر خلقت خبر می‌دهند که نه‌تنها ابزاری برای درک جهان اطراف انسان هستند؛ بلکه بهترین راه برای شناخت خالق این نعمات است؛ چراکه هر یک از این نعمات کلی و مصداقی ظاهری و باطنی همگی داستانی منحصربه‌فرد و اعجاب‌انگیز از پیچیدگی‌های خلقت را روایت و تداعی می‌کنند و ثابت می‌کند جز قدرت الهی هیچ قدرت دیگری توان خلق چنین شاهکار بی‌عیب و نقصی را ندارد.

۳- معرفت نفس مقدمه معرفت خالق

اینکه در فرازهای دعای عرفه هم به خداشناسی و هم به شناخت و درک نعماتی که خداوند به انسان عطا نموده است اشاره شده در حقیقت متغیرها و مؤلفه‌های ثابتی هستند که در کنار همدیگر می‌توانند نقش مهمی را ایفا نمایند؛ چراکه معرفت نفس و شناخت درست انسان از ظرفیت‌های ظاهری و باطنی خود می‌تواند مقدمه شاخت حقیقی خالق شود و طبق مفهوم روایت «مَنْ‏ عَرَفَ‏ نَفْسَهُ‏ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ » تنها مسیر و برترین نظام تربیتی و همچنین رمز سعادت دنیا و آخرت انسان در سایه همین مسئله شناخت محقق می‌شود و انتخاب مسیری جز این به انحراف و شقاوت منجر خواهد شد.

در دعای عرفه از یک سو تمام نعماتی که ممکن است از دید انسان مخفی و یا انسان نسبت به آن‌ها غافل باشد بیان شده و ازسوی‌دیگر تمام این‌ها در کنار دیگر نعمات معنوی به خداوند منتسب شده است.

۴- اعتراف به عجز و جهل مخلوق (إِلٰهِى مَا أَلْطَفَكَ بِى مَعَ عَظِيمِ جَهْلِى)

از دیگر نکات بسیار مهم در دعای عرفه که برای انسان آموزنده است اعتراف انسان در قامت یک بنده عاجز و جاهل در برابر تمام الطاف و عنایات خاصه خالق در مقام قادر متعال و عالم حقیقی و ذکر خطاهای انسانی در برابر غفران دائمی و مستمر خالق است.

زمانی که انسان در قامت یک بنده خطاکار و عاجز و جاهل معترف به نقصان خود شود و خود را در برابر خالقی مشاهده کند که در عین مشاهده معصیت و خطای بنده، اما بنده را از رحمت واسعه خود محروم نمی‌سازد و با فضل خود با بندگان رفتار می کند، همین اعتراف به عجز و جهل مقدمه کمال انسان خواهد شد.