عید قربان؛ یادآوری تکبیر گفتن در دل سختی

در نظام عدل الهی هر کسی به اندازه ظرفیتش مورد آزمایش قرار می‌گیرد و ابراهیم(ع) به‌عنوان پیامبر الهی ظرفیت پذیرش این امتحان سترگ را داشت. وی با موفق بیرون آمدن از این آزمون دشوار توانست خود را از بند تعلقات برهاند تا عملش تا ابد به‌عنوان نماد بندگی و پاداش بزرگ ثبت شود. در همین خصوص و به مناسبت عید قربان، خبرنگار ایکنای خراسان رضوی گفت‌و‌گویی با سید‌ابوالقاسم حسینی زیدی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی انجام داده است که در ادامه می‌خوانیم؛

 

 

آزمایش حضرت ابراهیم(ع) برای قربانی کردن فرزندش اسماعیل، یکی از دشوارترین امتحانات الهی در تاریخ دین است. برای درک حکمت این مطلب در آن مرحله خاص از زندگی ابراهیم، باید به چند نکته توجه کرد: اول تکامل تدریجی روحیه تسلیم است، چرا که ابراهیم(ع) در آن هنگام، سال‌ها تجربه بندگی و پیروزی در آزمون‌های پیشین مانند هجرت، مناظره با نمرود و ترک همسر و فرزند در بیابان مکه را پشت سر گذاشته بود. خداوند در قرآن در این‌باره می‌فرماید: «وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ». آزمون قربانی، آخرین و بالاترین درجه تسلیم بود، زیرا تعلق عاطفی به فرزند که عمیق‌ترین وابستگی پس از تعلق به خویشتن است، هدف قرار گرفت و این آزمون در اوج پیری و پس از سال‌ها انتظار برای فرزند رخ داد تا نشان دهد که محبت الهی بر هر محبت دیگری فزونی گرفته است.

 

دوم سازگاری با عدالت و رحمت است. در این باره سؤالی پیش می‌آید مبنی بر این که آیا خداوندی که می‌گوید «رحمت من وسعت هر چیزی را گرفته» چنین دستوری می‌دهد؟ پاسخ در دو کلمه است: آزمون، نه اجرا. ذات الهی قتل و خونریزی را اراده نمی‌کند، بلکه اطاعت و تسلیم را می‌خواهد. درست در لحظه‌ای که ابراهیم کارد بر گلوی اسماعیل می‌گذارد، ندای «قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا» می‌آید و قربانی با یک گوسفند جایگزین می‌شود. پس عدالت خداوند اقتضا می‌کند که هر کس به اندازه ظرفیتش مورد آزمایش قرار گیرد و ابراهیم ظرفیت این امتحان را داشت. رحمت نیز در این است که خداوند نه تنها فرزند را بازمی‌گرداند، بلکه این عمل را تا ابد به‌عنوان نماد بندگی و پاداش بزرگ ثبت می‌کند. بنابراین گذشتن از همه چیز برای خدا به معنای رهایی از بند تعلقات دنیوی است تا روح به مقام «ان الله اشترى من المؤمنين انفسهم و اموالهم» برسد و این رهایی خود بزرگ‌ترین رحمت است، نه عذاب

 

 

در روایات و تفاسیر، ابلاغ این امر از طریق رؤیای صادقه (خواب راستین) بوده است. قرآن در این باره می‌گوید: «فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى». پیامبران، رؤیایشان وحی است. ابراهیم(ع) نه با صدای فرشته، بلکه در خواب دید که اسماعیل را قربانی می‌کند. این شکل ابلاغ هم نشانه لطف الهی است، زیرا تحمل یک فرمان مستقیم شفاهی در بیداری دشوارتر بود. درباره استفاده از دستاوردهای عید قربان در مراحل زندگی باید گفت ما هر روز با مرحله تصمیم (چاقو زدن بر تعلقات) خود مواجهیم: مقام، ثروت، شهرت، عادات و حتی روابط ناسالم می‌تواند جزو تعلقات ما باشد. عید قربان به ما یادآوری می‌کند که مانند ابراهیم، چاقو را بر گلوی آنچه مانع بندگی می‌شود بگذاریم و به مرحله عمل (تکبیر گفتن در دل سختی) برسیم و همانطور که ابراهیم(ع) با گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم» چاقو زد، ما نیز باید هر عمل دشوار رها کردن را با نام خدا و یقین به پاداش الهی انجام دهیم و یقین داشته باشیم مرحله جایگزینی (قربانی حیوان) اتفاق خواهد افتاد و پس از رها کردن تعلق، خداوند مورد دیگری مانند آرامش، معنویت، روزی حلال، یا فرصتی بهتر به ما عطا می‌کند. در زندگی امروز، می‌توانیم روز عید را به قربانی کردن زمان، پول یا غرور خود برای کمک به دیگران مانند کمک به نیازمندان، ترک یک گناه ریشه‌دار و یا آشتی با کسی مبدل کنیم.

 

 

قربانی حیوان، خود یک نماد است، نه هدف و قرآن در این باره می‌گوید: «لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ؛ نه گوشت و نه خون قربانی به خدا نمی‌رسد، بلکه تقوای شما می‌رسد». بنابراین قربانی کردن حیوان، بازسازی صحنه‌ای است که ابراهیم(ع) و اسماعیل(ع) در آن، بالاترین درجه تقوا (تسلیم کامل) را نشان دادند. این عمل تا ابد یک بازنمایی عملی برای یادآوری این حقیقت است که بندگی یعنی فدا کردن بخشی از داشته‌های مادی خود برای رضایت خدا. درست است که قربانی اسماعیل یک آزمون نمادین بود، اما نیاز بشر به آیین و مناسک برای تربیت نفس همچنان باقی است، همانطور که نماز نماد ارتباط با خداست، اما خود نماز را هر روز می‌خوانیم. 

 

قربانی کردن حیوان ابعاد مختلفی دارد: اول بعد اجتماعی و همدلی چرا که گوشت قربانی بین فقیر و غنی تقسیم می‌شود و این عین رحمت و عدالت اجتماعی است. دوم بعد روانشناختی چون هزینه کردن مال، حس گذشت از تعلقات را در درون انسان زنده می‌کند و سوم بعد تشکر از نعمت، چرا که این امر یادآور این است که زندگی و مال، هدیه خداوند هستند و باید در راه او مصرف شوند، پس تداوم قربانی نه از سر نیاز خدا، بلکه از سر نیاز ما به تکرار صحنه تسلیم ابراهیمی است.

 

 

برگزاری عید قربان در کشورهای اسلامی، با وجود وحدت اصل دینی، تفاوت‌های جالبی دارد: از نظر جنبه مناسکی و فقهی در همه کشورها، نماز عید، قربانی (ذبح حیوان حلال‌گوشت)، تکبیر و تقسیم گوشت به سه بخش (خانواده، خویشان، فقرا) مشترک است، اما درباره جزئیات در عربستان سعودی، بسیاری از حاجیان قربانی خود را به‌صورت وکالتی و با خرید کوپن انجام می‌دهند. در ایران، علاوه بر قربانی فردی، قربانی جمعی (اشتراکی) و ذبح در کشتارگاه‌های بهداشتی رواج دارد. در ترکیه نیز قربانی معمولاً توسط قصاب‌های مجاز و با رعایت دقیق بهداشت انجام می‌شود، اما از منظر بعد فرهنگی و آیین‌های محلی در اندونزی و مالزی که بزرگترین کشورهای اسلامی از نظر جمعیت هستند، پس از قربانی، جشن‌های محلی با موسیقی سنتی، غذاهای ویژه (مانند کوفته برنجی و ...) و دید و بازدید گسترده برگزار می‌شود.

 

در پاکستان و هند، عید قربان «بکر عید» نام دارد و قربانی اغلب گاو یا شتر است و بنا بر عرف محلی خانواده‌ها لباس نو می‌پوشند و حنا می‌بندند. در کشورهای عربی از جمله مصر، سوریه و عراق هم قربانی با فریادهای «الله اکبر» و سنت «المضیف» (پذیرایی از رهگذران) همراه است. در کشورهای ترکیه، بوسنی و آلبانی نیز مردم به دیدار بیماران و سالمندان می‌روند و قربانی را میان فقرا تقسیم می‌کنند. یکی از تفاوت‌های دیگر عید قربان در میان ملل کشورهای اسلامی، تفاوت در نگاه به گوشت قربانی است و در برخی کشورها مانند ایران و عراق تأکید بر اهدای گوشت به نیازمندان است، اما در برخی دیگر مانند کشورهای خلیج فارس بخش عمده گوشت را خود خانواده مصرف می‌کند، اما وجه اشتراک همه، زنده نگه داشتن یاد ابراهیم (ع) و اسماعیل(ع) و تمرین ایثار و انفاق است، البته اخیراً در بسیاری از کشورها، قربانی اینترنتی (سفارش آنلاین و ذبح در کشورهای فقیرتر) نیز رواج یافته است که خود نشانه تطبیق مناسک با فناوری مدرن است.

 

در مجموع عید قربان، جشن رهایی از بند خود و تعلقات است و تفاوت‌های فرهنگی در برگزاری آن، زیبایی تنوع امت اسلامی را نشان می‌دهد، اما جوهره همه آنها قطعا لبیک گفتن به ندای «إن صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین» است.