حلم، عفو و صبر؛ اضلاع مهم در هندسه اخلاق اسلامی

مریم پورحسینی، عضو هیئت علمی مکتب نرجس در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی با اشاره به اینکه حلم یکی از اوصاف پروردگار است و در آیه 44 سوره مبارکه اسراء «تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ ۚ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَٰكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ ۗ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا» خداوند حلیم و غفور معرفی شده است، اظهار کرد: خداوند در این آیه بیان می‌کند که انسان‌ها باید به سطحی از معرفت برسند تا تسبیح موجودات عالم را بشنوند، اما قادر به این درک نیستند و خداوند با حلم و غفران خود با آن‌ها برخورد می‌کند.

 

پورحسینی افزود: «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِی یَحْلُمُ عَنِّی حَتّیٰ کَاَنَّنِی لاٰ ذَنْبَ لِی، فَرَبِّی اَحْمَدُ شَیْئًا عِنْدِی؛ سپاس خدای را که بر من حلم می‌ورزد تا آنکه گویی مرا گناهی نیست» که این فراز از دعای ابوحمزه نشان‌دهنده درک انسان از حلم الهی و امیدواری به جبران گذشته است. اگر قرار باشد جامعه‌ای حلیم شود و افراد رفتاری حلیمانه داشته باشند، کسب این صفت که از اوصاف پروردگار است، کار آسانی نیست و باید جنس آن را از حیث معرفت‌شناسی کاملاً شناخت. عقلانیت و همچنین دانش در شکل‌گیری صفت حلم و بردباری در افراد نقش دارند و باید تقوای عامه نیز بر شخص حاکم باشد تا بتواند حلم خود را با دانش ممزوج کرده و در رفتارهای اجتماعی بروز دهد.

 

وی به مفهوم عفو پرداخت و آن را نیز از اسماء خداوند برشمرد و بیان کرد: در آیه 22 سوره نور خداوند در زمینه روابط اجتماعی می‌فرماید: «وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا ۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ؛ و باید عفو کنند و درگذرند. آیا دوست ندارید که خدا شما را بیامرزد». خداوند در آیه 14 سوره تغابن «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» در حوزه خانواده هشدار می‌دهد که همسر و فرزندان ممکن است دشمن انسان باشند و کلمات عفو، صفح و مغفرت نشان‌دهنده آن است که در مواردی افراد ممکن است دچار خطاهای رفتاری شوند و آنها را عفو کنید که این نوع بخشش، بازگشتی به اتصال به صفات الهی و تخلق به اخلاق خداوند است.

 

عضو هیئت علمی مکتب نرجس ادامه داد: به راحتی نمی‌توانیم از دیگران انتظار عفو و گذشت داشته باشیم، به‌خصوص در مواردی مانند صحنه تصادف، نادیده گرفتن حق شخصی یا مانع ایجاد شدن برای پیشرفت اقتصادی یا اجتماعی و به نظر می‌رسد بستر خانواده باید محل تربیت و رشد این صفت باشد، یعنی کودکان در بستر خانواده، عفو و گذشت را از والدینشان ببینند. حلم، عفو و صبر سه ضلع مهم در هندسه اخلاق اسلامی هستند و جامعه‌ای که این مفاهیم را به درستی بشناسد و در نظام تربیتی خود نهادینه کند، از سرمایه‌ای بزرگ برای حفظ انسجام اجتماعی، تقویت روابط انسانی و دستیابی به موفقیت‌های فردی و جمعی برخوردار می‌شود.

 

 

وی اظهار کرد: مفهوم صبر کلمه‌ای قابل فهم برای عموم آحاد جامعه است و حتی به کودک خردسال نیز که می‌گوییم صبر کن، با این مفهوم مخالفتی نمی‌کند. با استناد به نهج‌البلاغه، می‌توان صبر را از پایه‌های ایمان دانست و آن را به منزله سر برای بدن تشبیه کرد. اگر کسی صبر در ایمانش نباشد مانند کسی است که سر در بدن ندارد، همچنین صبر، جایگاه کلیدی در رسیدن به جمع‌بندی درست در اندیشه و رشد فکری دارد

 

پورحسینی به فرمایش امام علی(ع) اشاره کرد و ادامه داد: «عَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ، فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِیمَانِ کَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَد؛ بر شما باد به صبر، زیرا صبر در برابر ایمان، مانند سر در برابر بدن است». همچنین طبق روایت «یُورِثُ الصَّبُورُ الظَّفَرَ وَ إِنْ طَالَبَ الزَّمَانُ، صبور، ارث‌دار پیروزی است، هر چند زمان طولانی شود». با اشاره به روایتی از امام صادق(ع) درباره مادری که در انتظار بازگشت فرزند خود بود می‌توان گفت در این روایت، امام(ع) چندین بار آن زن را به صبر دعوت می‌کنند و در نهایت مشخص می‌شود که فرزند او به سلامت بازگشته است. پیام اصلی این روایت آن است که خداوند متعال پیش از هر آزمون، ظرفیت تحمل آن را نیز در وجود انسان قرار می‌دهد.

 

وی صبر را به دو بخش تقسیم کرد و افزود: «صبر علی ما تکره؛ صبر بر آنچه ناخوشایند است» و «صبر علی ما تحبون؛ صبر برای رسیدن به آنچه دوست داریم». همچنین در جامعه و خانواده بسیاری از مسائل ناخوشایند وجود دارد که بر آن‌ها صبر می‌کنیم و این خود یک نکته موفقیت است و گاهی نیز چیزی را دوست داریم، اما به آن نرسیده‌ایم و صبر می‌کنیم تا به آن برسیم. انسان‌های رشد یافته و صاحبان بصیرت، صبری آگاهانه‌تر و عمیق‌تر دارند، اما اصل این ظرفیت در وجود همه انسان‌ها نهاده شده است، از این‌رو نباید نسبت به توانایی جامعه در مواجهه با مشکلات و عبور از بحران‌ها ناامید بود.