به گزارش ایکنا، کرسی «
از نص تا مناسک؛ تحول فهم غدیر در دوره آل بویه» با حضور
حجتالاسلام والمسلمین احمد فلاحزاده؛ استاد دانشگاه ادیان و مذاهب بهعنوان ارائهدهنده و
سعید طاووسی مسرور؛ عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی بهعنوان ناقد، 11 خردادماه در دانشگاه ادیان و مذاهب برگزار شد.
فلاحزاده در این نشست اظهار کرد: غدیر پس از وفات پیامبر(ص) از یک رخداد اسلامی به رخدادی متعلق به بنیهاشم تبدیل شد و سپس در دوره خلافت حضرت علی(ع)، مجدداً ماهیت اسلامی یافت؛ هرچند در دوره بنیامیه دوباره به روال قبل بازگشت و بنیعباس نیز با سوءاستفاده از بحث بنیهاشم بودن، خود را حقدار به حکومت دانستند.
او در تحلیل دوره عباسیان اشاره کرد: دو نگاه متضاد وجود داشت: یکی حق حاکمیت بنی هاشم(که عباسیان از آن سود بردند) و دیگری مسئله حکومت خاندان پیامبر(ص) و حقیقت غدیر.
وی بیان کرد: در دوره ائمه(ع)، به ویژه امام هادی و عسکری(ع)، به دلیل تنشهای موجود، بحث غدیر کمتر مورد توجه بود، اما در دوره غیبت، این مسئله به عنصر هویتساز شیعه تبدیل شد؛ زیرا عباسیان و شبکه اهلحدیث، برتری بنیهاشم را از غدیر استنباط میکردند.
فلاحزاده در ادامه توضیح داد که غدیر از آغاز غیبت صغری به یک جریان هویتی تبدیل شد. در حالی که عباسیان ملاک خلافت را خون پیامبر(ص) میدانستند و بر ولایت به معنای «دوستی» تأکید داشتند، شیعه بر «حکومت و تبعیت از امام» پافشاری میکرد.
وی افزود از سال ۳۲۱ و به خصوص ۳۲۴ قمری در دوره آلبویه، غدیر به مناسک تبدیل شد و با تلاش کسانی چون کلینی و صدوق، با نگاهی حکومتی مطرح شد. دولت آلبویه در بغداد تلاش کرد غدیر را بهعنوان حق حاکمیت شیعی رواج دهد؛ نگاهی که امکان جانشینی یک عالم شیعی برای امام زمان(عج) را مطرح میکرد.
او همچنین به نقش علویون در تبیین حق غدیر پرداخت و اشاره کرد: در این دوران، حاکمیت و مرجعیت شیعه تحکیم یافت و شیخ طوسی به عنوان یک مرجع تمامعیار ظاهر شد. عصر طلایی تدوین حدیث توسط صدوق و شیخ طوسی باعث شد نصوص غدیر به میدان و بازار محلههای شیعهنشین کشیده شود و علمایی چون شیخ مفید، سیدرضی و سیدمرتضی محوریت تولید نص را بر عهده بگیرند. وی در این زمینه به ابهارهای ادبی و بلاغتی سید رضی و سید مرتضی و همچنین تدوین نهجالبلاغه در این مقطع اشاره کرد.
در پایان، فلاحزاده با تأکید بر اینکه در دوره آلبویه، غدیر بهعنوان یک روند حاکمیتی بسیار پررنگ شد و حتی حق حاکمیت سید رضی و سید مرتضی توسط بخشی از جامعه پذیرفته شد، اظهار کرد: غدیر در این دوران به «حق حاکمیت سیاسی» تبدیل شد؛ تا جایی که غدیر جمهوری اسلامی در مقایسه با دوره آلبویه کمرنگتر به نظر میرسد. این روند در نهایت به تشکیل حکومت صفویه منجر شد. وی پیشنهاد داد برای جهانی کردن غدیر، باید آن را در عرصه جهانی بهعنوان یک «مناسک و آیین» معرفی کرد و به شبهات پاسخ داد.
نقد بر روش تحلیل
در ادامه این نشست، سعید طاووسی مسرور، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در مقام منتقد به تحلیلهای ارائه شده نقد وارد کرد. وی با اشاره به اینکه روش تحلیل مذکور شباهت بسیاری به رویکرد خاورشناسان و متفکران غربی دارد، استدلال کرد تقلیل دادن تولید ادبیات غدیر به نیازهای سیاسی دولت آلبویه، رویکردی نادیده انگارنده است؛ چرا که علمای برجستهای نظیر شیخ کلینی و صدوق، نصوص و روایات مرتبط با غدیر را بیان کرده و حتی به آن جنبه مناسکی بخشیدند، فارغ از اینکه این امر پاسخی به نیازهای حکومتی بوده باشد یا خیر.
طاووسی مسرور با اشاره به نظریات «اتان کلبرگ» توضیح داد: برخی خاورشناسان معتقدند آلبویه به دلیل تکاپو برای قدرت و همچنین چالشهای کمتر در مکتب تشیع دوازده امامی (به دلیل غیبت امام و نبود نواب خاص)، به این مذهب روی آوردند.
وی همچنین بیان کرد: برخی تاریخنگاران، مناسک غدیر را محصول تعامل شیخ صدوق با رکنالدوله میدانند، اما این نوع قضاوت را «تاریخنگاری افراطی» دانست که جنبههای دیگر حقیقت را نادیده میگیرد. او در این راستا به دیدگاه کلبرگ اشاره کرد که معتقد است شیعه دوازده امامی در ابتدا فاقد متون جامع بود و لذا با بهرهگیری از آثار اهلسنت، زیدیهها و اسماعیلیها و پیوند آنها با مطالب خود، عقایدشان را شکل دادند.
در تحلیل نقش آلبویه در ترویج غدیر، طاووسی مسرور معتقد است نقش این سلسله بیش از حد پررنگ جلوه داده شده است. وی استدلال کرد دستور معزالدوله برای رسمیت بخشیدن به عاشورا و غدیر، به معنای ایجاد این مناسبتها نیست، بلکه به معنای «رسمی شدن» روایتی است که پیش از آن نیز وجود داشت. وی برای اثبات این مدعا، به آثار احمد خامهیار اشاره کرد: نشان میدهد آلاخسید در مصر، پیش از آلبویه، مراسم عاشورا را به صورت حکومتی و رسمی برگزار کرده و حتی بازارها را تعطیل میکردند.
وی در ادامه با این پرسش که «آیا میتوان با این مدارک ادعا کرد که آلبویه خالق رسمیت غدیر و عاشورا بودهاند؟»، تأکید کرد: غدیر در منابع پیش از این دوره نیز حضور داشته است. او به آثار شیخ مفید اشاره کرد که در آن روز عید بودن غدیر، روزه در این روز و ثوابهای مرتبط با آن ذکر شده است.
طاووسی مسرور با رد دیدگاه اتان کلبرگ که این روایات را ساختههای علی بن ابراهیم و کلینی میداند، تأکید کرد: نگاه شیعیان به این نصوص متفاوت است و آنها را پذیرفتهاند.
رواج عید غدیر قبل از دوره آل بویه
طاووسی مسرور در ادامه سخنان خود، با تحلیل نحوه روایتگری در متونی همچون «مصباح»، به کاربرد تعبیر «روی» اشاره کرد و استدلال نمود که این تعبیر نشاندهنده نقل روایات از طریق مشایخ است، بنابراین نمیتوان ادعا کرد که علمای آن دوره این روایات را ساختهاند. وی تأکید کرد: عید غدیر پیش از آن، در میان عموم مسلمانان شناخته شده و رواج داشت.
وی با استناد به مقاله رسول جعفریان با عنوان «از روایت غدیر تا عید غدیر»، اظهار کرد: مناسک و عید دانستن غدیر، سنتی است که از سوی ائمه(ع) و به ویژه حضرت علی(ع) آغاز شده و نه توسط علمای شیعه.
طاووسی مسرور در این راستا به روایاتی از ابوهریره اشاره کرد که در آن، پیامبر(ص) این روز را عید اعلام کرده و اصحاب در آن روزه میگرفتند؛ امری که نشان میدهد غدیر یک مناسبت شناختهشده اسلامی بوده و نه صرفاً شیعی.
برای اثبات این مدعا، وی به شواهدی تاریخی اشاره کرد؛ از جمله اذعان ابوریحان در دربار غزنویان (که با آلبویه در تضاد بودند و علیه آنان جنایات بسیاری کردند) مبنی بر اینکه غدیر یک روز شناختهشده اسلامی بود، و همچنین آغاز حکومت المعز فاطمی در روز عید غدیر. بر این اساس، میتوان نتیجه گرفت که آلبویه تنها از ظرفیتهای موجود استفاده کرده و بر موج این مناسبت سوار شدند، نه اینکه خود اقدام به ایجاد یا اعلام عید غدیر کرده باشند.
وی افزود: موفقیت آلبویه در این سیاست، حتی باعث شد تا اهل سنت برای مقابله با روزهای مهم شیعی (مانند عاشورا)، مناسبتهای جایگزینی ایجاد کنند.
طاووسی مسرور در نقد نهایی خود، پیشفرض ارائهدهنده مبنی بر «ایجاد غدیر توسط آلبویه» را مردود دانست و تبیین کرد که شیعیان در دوران خفقان، ناچار به کتمان بزرگداشتهای خود بودند و تنها در دوره آلبویه، به دلیل باز شدن فضای اجتماعی، مناسک خود را بهطور گسترده اجرا کردند.
وی در پایان با ارائه یک مثال استدلالی بیان کرد: اگر رویکرد ارائهدهنده پذیرفته شود، باید به اشتباه گفت که صفویان باور به امامت را ایجاد کردهاند؛ در حالی که طبق دیدگاه امام خمینی(ره)، صفویان جایگاهی نداشتند که بخواهند چنین باور ریشهداری را ابداع کنند.
انتهای پیام 
