آزاداندیشی در نظام اجتهادی و جایگاه آن در انقلاب اسلامی

حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالقاسم مقیمی‌حاجی معاون آموزش حوزه‌های علمیه در گفت‌وگو با ایکنا از قم در پاسخ به این پرسش که آیا امکان نواندیشی در نظام فکری انقلاب اسلامی وجود دارد یا خیر، بیان کرد: رهبر  شهید همواره بر نواندیشی در عرصه‌های مختلف تأکید می‌کردند و برگزاری کرسی‌های آزاداندیشی و نظریه‌پردازی ایشان با صاحب‌نظران و محققان نشان از نگاه و تفکر رهبر شهید داشت.

اندیشه دینی انقلاب اسلامی براساس نظام فکری شیعی است

وی افزود: اندیشه دینی که انقلاب اسلامی ما و تفکر امامین انقلاب بر آن استوار است، براساس تفکر مطرح شده در نظام فکری شیعی است، نظام فکری شیعه نیز برگرفته از کتاب و سنت بوده و در کنار این دو از عقل به‌عنوان منبع دیگر کمک می‌گیرند و نظام اجتهادی شیعه را می‌سازند، بنابراین تفکر انقلاب اسلامی بر این مبنای اجتهادی ترسیم و طراحی شده و ما در همه مباحث حکمی، فلسفی و تفسیری به این نظام اجتهادی قائل هستیم.

مقیمی‌حاجی با بیان اینکه این نظام اجتهادی پیشینه چندین قرنی در تفکر شیعی دارد، گفت: این نظام اجتهادی در حوزه‌های علمیه به‌صورت مستمر تدریس شده و در دروس خارج از فقه مبنای ارائه دروس اجتهادی است؛ مباحث نظری انقلاب اسلامی نیز بر مبنای تفکر شیعی شکل گرفته و در این مسیر به آن رسیده است.

معاون آموزش حوزه‌های علمیه با تأکید بر اینکه این نظام اجتهادی در ذات خود آزاداندیشی دارد، بیان کرد: در این نظام، هر استادی براساس مبانی که فراگرفته نظرات استاد خود را نقد و تحلیل می‌کند و حتی در کلاس‌های درس خارج از فقه حوزه علمیه یکی از امتیازات این است که شاگردان آزادانه از استاد خود سؤال می‌پرسند و بحث می‌کنند و حتی بسیاری از اساتید از مطالب شاگردان خود در جزوات استفاده می‌کنند، بنابراین مبانی انقلاب اسلامی در مسیر نظام اجتهادی شکل گرفته و در آن آزاداندیشی وجود دارد.

وی در پاسخ به اینکه برای اعمال مبانی و نظریات کلان انقلاب اسلامی باید چه کرد، گفت: برای اینکه نظام ولایت فقیه تحکیم و در جغرافیاهای متعدد اجرا شود، نیاز به ارائه الگوهای مختلف داریم، یک الگو در ایران اجرا شد، اما در سرزمین‌های دیگر، نیاز به مدل‌سازی داریم تا با مدل‌های مختلف بتوانیم ساختار ذیل ولایت را در نحوه اداره حکومت، آزاداندیشی و نظریه‌پردازی کنیم، نکته بعد اینکه غیر از ساختار کلان و نظریه ولایت فقیه، برای اجرا نیز در ساختار نظام سیاسی و فرهنگی نیاز به گفت‌وگو، بحث، مدل و نظریه‌پردازی داریم.

تأکید رهبر شهید بر آزاداندیشی و نواندیشی در حوزه و دانشگاه

مقیمی‌‌حاجی در خصوص ضرورت وجود نواندیشی در حوزه و دانشگاه بیان کرد: رهبر شهید انقلاب نسبت به این قضیه دغدغه‌ فراوان داشتند و عدم وجود آن را برای جامعه مضر می‌دانستند، ایشان در سخنان مختلف بر آزاداندیشی و نواندیشی اصرار داشته و این مسئله را از حوزه و دانشگاه به‌صورت توأمان می‌خواستند؛ رهبر شهید مصلحت کلان جامعه را در بالندگی علمی، فرهنگی و سیاسی می‌دانستند و بر هم‌افزایی و ایجاد بستر برای نواندیشی در دستگاه‌های علمی، امنیتی و سیاسی تأکید داشتند.

معاون آموزش حوزه‌های علمیه تصریح کرد: بنابراین این نواندیشی جنبه سیاسی و امنیتی دارد که باید به‌خوبی تعریف و تفکیک شود، مرزبندی‌های آن مشخص شده و این مرزبندی‌ها هم برای افرادی که آزاداندیشی می‌کنند و هم برای افرادی که با آزاداندیشی مواجه می‌شوند مشخص و با هر یک از این افراد با جایگاه خود برخورد شود، تا با عرصه‌های دیگر که باعث تضعیف اصول انقلاب می‌شوند خلط نشود.

وی با اشاره به نقش حوزه‌های علمیه در ساختار حاکمیت گفت: حوزه علمیه با توجه به نفوذی که در جامعه دارد، می‌تواند در کنار دانشگاه‌، با تعریف ضوابط و چارچوب‌ها، در این عرصه پیشگام باشد و مدلی را که اساتید با کمال آزاداندیشی و حفظ احترام و جایگاه بزرگان در نظام اجتهادی و درس‌های خارج از فقه پیاده می‌کنند، در عرصه‌های علمی و چالش‌های اجتماعی جامعه استفاده و اجرا کند.

مقیمی‌حاجی در خصوص اقدامات حوزه در رابطه با نواندیشی و کرسی‌های آزاداندیشی اظهار کرد: نهاد کرسی آزاداندیشی در حوزه به‌صورت سازمانی تعریف و تأسیس شده و بعضی از کرسی‌ها نیز اجرا شده است، اما در عمل و تجربه میدانی و همراهی افراد، کارنامه حوزه علمیه با مطلوب فاصله دارد، زیرا گاهی افراد نگران حواشی مطرح شده از سلایق مختلف در این کرسی‌ها هستند و در نتیجه از ورود به این عرصه سر باز می‌زنند.

وی ادامه داد: تعریف چارچوب‌ها و ضوابط و رعایت مخاطب‌شناسی از ضروریات است، اینکه هر بحث به‌خصوص مباحث تخصصی و علمی در عرصه عمومی مطرح نشود، برخی افراد در مجامع علمی تراز، مطالب را مطرح نمی‌کنند و به چارچوب علمی پایبند نیستند، بنابراین باید نظریات تخصصی در جمع مخاطبان و داوران متخصص خود مطرح شود تا در تضارب آرا به نتایج خاص برسد و افراد باید ملزم به رعایت چارچوب مخاطبان علمی و سطح علمی آن‌ها باشند.

معاون آموزش حوزه‌های علمیه افزود: در حوزه علمیه نظریات علمی در قالب کرسی‌های نظریه‌پردازی و نوآوری به‌خصوص در درس‌های خارج حوزه به بحث گذاشته می‌شود، در دانشگاه نیز در مقاطع دکتری این نوع کرسی‌ها برگزار می‌شود، اما گسترش آن در حوزه  بیشتر از مجامع دیگر است، همچنین مطالب این نوآوری و نظریه‌پردازی‌ها در حوزه و دانشگاه، در قالب رساله‌های دکتری و سطح 4 و یا جلسات بررسی قبل از چاپ کتب در پژوهشکده‌ها بحث و مکتوب می‌شود.

مقیمی‌حاجی با بیان اینکه عرصه نظریه‌پردازی و نوآوری علمی دانش‌ها در حوزه و دانشگاه رایج است، گفت: آنچه که دچار چالش است بحث کرسی‌های آزاداندیشی است و در اجرای این نوع کرسی‌ها اشکال احساس می‌شود، این کرسی‌ها طبق تعریف، مسائلی هستند که به چالش‌های اجتماعی پیوند خورده و آن موضوع تبعات اجتماعی و سیاسی دارد، بنابراین به این دلیل، اجرای آن ظرافت و لوازم خاص خود را دارد و بسترهای آن باید از سوی عوامل کرسی رعایت شود.

علت ضعف کرسی‌های آزاداندیشی 

وی ادامه داد: ما در برگزاری کرسی‌های آزاداندیشی دچار چالش هستیم و شاید یک دلیل آن این است که قالب رسمی این کرسی‌ها کمتر شکل می‌گیرد، زیرا افراد در عرصه سهل و راحت فضای مجازی، مطالب خود را بیان می‌کنند و منتظر پاسخ هستند، درنتیجه آزاداندیشی از بستر رسمی به یک بستر بدون تشریفات مجازی رفته است، در فضای مجازی نیز گاهی شاهد فضای خارج از چارچوب و ضابطه و عدم رعایت مرزها هستیم که این مسئله علی‌رغم برگزاری فراوان کرسی‌ها در این فضا، آسیب‌هایی نیز دارد.

معاون آموزش حوزه‌های علمیه در پایان با بیان اینکه یکی از عرصه‌های مهم آزاداندیشی پاسخ به شبهات و پرسش‌ها است، تصریح کرد: یک راه فعالیت مهم فرهنگی، حضور در صحنه و پاسخ به شبهات و پرسش‌ها در بستر فضای مجازی و در قالب‌های مختلف و به‌روز است، کمااینکه در جلسات حضوری و حقیقی، حق و باطل و درست از نادرست، بهتر مشخص می‌شود.