تابآوری روانی؛ از دستاوردهای خودآگاهی در شرایط بحران
نجمه تکلو گفت: تابآوری روانی یکی دیگر از دستاوردهای خودآگاهی در شرایط بحران است. این مفهوم به افراد کمک میکند تا بپذیرند شرایط دشوار کنونی تنها بخشی از ماجراست، نه تمام آن و اتفاقات مثبت پس از آن رخ میدهد و این دیدگاه که بحران پایان همه چیز نیست، موجب بازسازی ذهن، تقویت امیدواری و افزایش پایداری میشود.
نجمه تکلو، مدرس دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی در مورد تأثیر خودآگاهی بر رفتار افراد اظهار کرد: خودآگاهی به معنای توانایی فرد در شناخت دقیق و واقعی از جنبههای درونی خود بوده و این توانایی شامل مجموعهای از مؤلفههاست که به فرد کمک میکند درک روشنتری از احساسات، افکار، باورها و تأثیر رفتارهای خود بر دیگران داشته باشد.
وی بیان کرد: مهمترین مؤلفههای خودآگاهی شامل توانایی فرد در تشخیص و تمایز هیجانات خود مانند خشم، ترس یا ناامیدی، بررسی دقیق افکار و باورهایی است که پشت تصمیمها و رفتارهای فرد قرار دارند، شناخت ارزشها و اصولی که برایش اهمیت دارد و دلیل این اهمیت، درک تأثیر رفتارها و هیجانات فرد بر اطرافیان و توانایی مشاهده خود از دیدگاه یک ناظر بیطرف و با نگاه نقادانه است، بهطور خلاصه، خودآگاهی یعنی اینکه فرد بداند چه میکند، چرا آن را انجام میدهد، چه احساسی دارد و رفتار او چه تأثیری بر خود و دیگران میگذارد.
تکلو ادامه داد: برای تقویت خودآگاهی، روشهای متعدد و اثربخشی وجود دارد که شامل اختصاص زمان روزانه برای مشاهده بدون قضاوت افکار و احساسات است که میتواند بهصورت نوشتن یا تجسم ذهنی انجام شود. نکته بعدی نوشتن روزانه برای ثبت افکار و هیجانات بهویژه در شرایط فشار یا بحران برای سازماندهی ذهن و تمایز میان افکار واقعی و برداشتهای ذهنی غیرواقعبینانه است. دریافت بازخورد صادقانه از اطرافیان برای ارائه تصویری بیرونی و دقیقتر و شناسایی نقاط کور رفتاری نیز راهکاری دیگر محسوب میشود. انجام تمرینهای ذهنآگاهی و مدیتیشن مانند تمرکز بر لحظه حال برای بهبود تشخیص احساسات، کاهش واکنشهای هیجانی و کنترل اضطراب و تمرین تنفس دیافراگمی شامل دم عمیق از راه بینی، نگهداشتن کوتاهمدت نفس و بازدم از دهان برای افزایش تمرکز و بازگشت به لحظه حال است که تکرار این تمرینها نقش مهمی در تقویت ذهنآگاهی دارد.
مدرس دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) گفت: نکته دیگری که به افزایش خودآگاهی کمک میکند، شناخت ارزشها و اهداف شخصی است و فرد باید بداند برای چه چیزی زندگی و چه اهدافی را دنبال میکند. این شناخت، به فرد امکان میدهد تا تصمیمهای آگاهانهتری بگیرد. افرادی که ارزشهای خود را میشناسند و نظام باوری مشخصی دارند، در شرایط بحران کمتر دچار سردرگمی، وحشت یا انجام رفتارهای تکانشی میشوند، همچنین، تأمل پس از هر تجربه، بهویژه در موقعیتهای دشوار یا بحرانی، به عمیقتر شدن خودآگاهی کمک میکند. با بازنگری در احساسات، تصمیمات و رفتارهای گذشته (مانند ترس و واکنشهای ناشی از آن) فرد میتواند ارزیابی کند که چه اقدامات بهتری میتوانست انجام دهد و این فرایند در طول زمان، خودآگاهی را تعمیق میبخشد. نقش خودآگاهی در مدیریت شرایط بحرانی بسیار کلیدی است، زیرا در چنین شرایطی خودآگاهی به افراد کمک میکند تا بهجای تسلیم شدن در برابر ترس و هرجومرج، رفتارهای آگاهانه و سازندهای از خود نشان دهند.
وی اظهار کرد: خودآگاهی در شرایط بحرانی، تأثیرات کلیدی و مهمی را به همراه دارد که در دو حوزه اصلی قابل بررسی است؛ اول، کنترل اضطراب و ترس، فردی که از سطح بالایی از خودآگاهی برخوردار است، قادر به کنترل اضطراب و ترس خود حتی در مواجهه با ترس جمعی است. این افراد میدانند که ترسشان واکنشی طبیعی به شرایط است و لزوماً به معنای یک وضعیت دائمی یا وخیم نیست که بر فرد غلبه کند. آنان با این آگاهی، اطمینان دارند که پس از پایان بحران، اتفاقات مثبتتری در انتظارشان است و این درک، فاصلهای میان احساس (ترس) و رفتار ایجاد میکند و فرد متوجه میشود که منشأ ترس در ذهن او و قابل کنترل است که این خود احساس کنترل را افزایش داده و از وحشتزدگی عمومی و رفتارهای هیجانی و پرخطر جلوگیری میکند.
تکلو گفت: دوم، قضاوت دقیقتر و کاهش توجه به شایعات است، خودآگاهی به افراد کمک میکند تا با دقت بیشتری به مسائل نگاه کنند و کمتر تحت تأثیر شایعات قرار گیرند. ذهن فرد خودآگاه، هنگام نگرانی یا هیجان بهدنبال منابع خبری قطعی و مؤثق میگردد. در مقابل، افرادی که خودآگاهی کافی ندارند، ممکن است اطلاعات را از منابع غیررسمی و نامعتبر دریافت کنند، زیرا به دلیل هیجان بالا هر خبری که بتواند آنان را از حالت ناآگاهی خارج کند، برایشان قابل پذیرش به نظر میرسد و میتواند ترس زیادی را در آنان ایجاد کند، اما فرد خودآگاه، با درک وضعیت روانی فعلی خود (مانند اضطراب)، از اقدام فوری براساس احساسات لحظهای پرهیز میکند. اجازه میدهد تا زمان بگذرد و پیش از بازنشر هر خبری، صحت آن را بررسی کند که این رویکرد، از انتشار استرس بیدلیل و گسترش اطلاعات نادرست در فضای مجازی جلوگیری میکند.
وی ادامه داد: خودآگاهی در شرایط بحرانی، به افزایش همدلی و همکاری اجتماعی یاری میرساند. فردی که قادر به درک احساسات خود و دیگران است، بهجای سرزنش یا پرخاش، سعی در کمک به دیگران دارد، زیرا میتواند خود را در موقعیت آنان قرار داده و همدلی کند. این روحیه، به تقویت روابط خانوادگی و اجتماعی کمک کرده و زمینه را برای شکلگیری موج همبستگی و اتحاد در جامعه فراهم میآورد، بهجای آنکه موج ترس غالب شود، علاوه بر این خودآگاهی در شرایط بحران توانایی تصمیمگیری منطقی را افزایش میدهد. در لحظات بحرانی و اضطراری، انتخابهای ما مانند تصمیم به پناه گرفتن یا کمک گرفتن اغلب فوری هستند و اگر فرد نتواند احساسات خود را کنترل کند و رفتاری نسنجیده انجام دهد، تبعات ناگواری در انتظار خواهد بود، اما فرد خودآگاه، به جای واکنش احساسی، واکنشی سنجیده از خود نشان میدهد، با تأمل و به دلیل آگاهی کامل نسبت به وضعیت فکری و هیجانی خود، انتخابی منطقیتر دارد.
مدرس دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) گفت: تابآوری روانی یکی دیگر از دستاوردهای خودآگاهی در شرایط بحران است. این مفهوم به افراد کمک میکند تا بپذیرند شرایط دشوار کنونی تنها بخشی از ماجراست، نه تمام آن و اتفاقات مثبت پس از آن رخ خواهد داد. این دیدگاه که بحران پایان همه چیز نیست، موجب بازسازی ذهن، تقویت امیدواری و افزایش پایداری میشود، همچنین، خودآگاهی به افراد امکان میدهد تا در شرایط بحران نقش رهبری را ایفا کنند که این رهبری تنها به فرماندهان محدود نمیشود، بلکه هر فرد چه بهعنوان سرپرست خانواده، معلم یا فردی عادی میتواند رهبر رفتاری جمعی از افراد در ارتباط با خود باشد. خودآگاهی، پایهای برای مدیریت و رهبری آرام، منطقی و الهامبخش فراهم و به دیگران کمک میکند تا شرایط را بهتر مدیریت کنند.
انتهای پیام
