تاریخ شفاهی؛ کلید فهم تحولات معاصر ایران
رئیس مرکز اسناد انقلاب اسلامی گفت: سال ۱۴۰۴، سال غلیان و بلوغ فرهنگ و دین، فوقالعاده جذاب، دلنشین و سرشار از فراز و فرودهای تعیینکننده است و تاریخ شفاهی در ثبت و روایت دقیق این تحولات بزرگ و معاصر ایران، نقشی بیبدیل دارد.
به گزارش ایکنا از قم، حجتالاسلام والمسلمین مصطفی پورمحمدی، رئیس مرکز اسناد انقلاب اسلامی در پانزدهمین همایش تاریخ شفاهی ایران با موضوع «فرهنگ و دین» که امروز 21 خردادماه در سالن رضوان دفتر تبلیغات اسلامی قم برگزار شد، با اشاره به جایگاه برجسته تاریخ شفاهی در مطالعات معاصر اظهار کرد: به استناد اهل تحقیق و صاحبنظران حوزه تاریخ، با عنایت به اشکالات موجود در تاریخنگاری سنتی، نقطه قوت تاریخنگاری امروز، تاریخ شفاهی است زیرا تاریخ در بیان و روایت مکتوب، موجودی صامت، تا حدودی بسته و شاید منجمد است.
رئیس مرکز اسناد انقلاب اسلامی افزود: مورخ مینویسد، نظاره میکند، سند جمع میکند و گزارش میگیرد، اما در تاریخ شفاهی این خود راوی است که زندگیاش را بیان میکند و تاریخ را زنده میسازد. تاریخ شفاهی به تاریخ روح میدهد، حیات میدهد، تحرک میدهد و آن را از حالت ایستا به حرکت و گام برداشتن نزدیک میکند. از همین رو امروز تاریخ شفاهی در عرصههای جهانی و در همه حوزههای تحقیقات تاریخی، نقشآفرینی گستردهای یافته و بخش قابل توجهی از کارهای پژوهشی تاریخی را به خود اختصاص داده است.
ثبت خاطرات و روایتهای دستاول در تاریخ شفاهی
پورمحمدی با اشاره به اهمیت ثبت خاطرات و روایتهای دستاول که برعهده تاریخ شفاهی است، تصریح کرد: برای مثال، آخرین روزهای حیات شهدایی که به مقام والای شهادت رسیدند، غالباً در جایی ثبت و ضبط نشده است. شاید برخی مدیران دستوری داده باشند، یادداشتی نوشته باشند یا پیامی صادر کرده باشند اما اینکه این افراد روزهای آخر را چگونه گذراندهاند، فقط از مسیر تاریخ شفاهی قابل دستیابی است.
رئیس مرکز اسناد انقلاب اسلامی با اشاره به واقعه عاشورا گفت: حادثه کربلا با تمام عظمتش، در روایتهای موجود عمدتاً به یک روز محدود شده است؛ در حالیکه بیش از ۹۰ درصد این حادثه حماسهآفرین، تاریخساز و تعیینکننده در حرکت بشر، محصول یک روز نیست. امام حسین(ع) و حضرت ابوالفضل(ع) محصول یک روز نیستند.
وی ادامه داد: اطلاعات بسیاری از مردم درباره زندگی حضرت ابوالفضل(ع) بسیار اندک است. ایشان حدود ۳۵ سال عمر شریف داشتند و زندگیشان سرشار از داستانهای عظیم و الهامبخش است اما تقریباً هیچچیز از آن بهدرستی روایت نشده است. حضرت عباس(ع) در زیر سایه امیرالمؤمنین(ع) و برادران بزرگوارشان حسنین(ع) قرار داشتند اما آنگونه که باید شناخته و معرفی نشدهاند.
پورمحمدی افزود: آنچه ما امروز میدانیم، تقریباً مربوط به یک یا دو روز منتهی به کربلا و عصر عاشوراست. در حالی که درباره حضرت ابوالفضل(ع) ظرفیتهای عظیم الهامبخش، جایگاه والا و آموزههای فراوانی وجود دارد. اگر میتوانستیم تاریخ زندگی حضرت ابوالفضل(ع) را از کودکی و مراحل بعدی بهدرستی روایت کنیم، میدیدیم چه شاهکارهایی خلق میشد و چه الهامهای بزرگی در زندگی انسانها از این تاریخ و این حیات شکل میگرفت.
وی با بیان اینکه تاریخ و بهویژه تاریخ شفاهی از اهمیت بالایی برخوردار است، اظهار کرد: در دورانهای اخیر، اتفاق مهم دیگری نیز رخ داده و آن تکمیل و اوجگیری ضلع سوم تاریخنگاری یعنی مستندسازیها، عکسها، اسناد، فیلمها، آثار تاریخی، آثار باستانی، کتابهای موجود در کتابخانهها، دادههای جغرافیایی مرتبط با حوادث تاریخی و همچنین ابنیهها است.
سه ضلع مهم تاریخنگاری
پورمحمدی گفت: بناها و معماریها، گذشته از ارزش هنری، روایتگر یک زندگی مهم، حادثه بزرگ و یک حوزه تاریخساز هستند. معماری، بخش بزرگی از تاریخسازی هر جامعه است بنابراین امروز شاهد سه ضلع مهم در تاریخنگاری هستیم: نخست، مورخانی که اسناد را جمعآوری، تحلیل و گزارش میکنند؛ دوم، تاریخ شفاهی که رشد بسیار گستردهای یافته است و سوم، مستندات و شواهد عینی که مکمل تاریخ روایی و اسنادی شدهاند و به غنای آن افزودهاند.
وی افزود: امروز آنچه درباره تاریخ گفته میشود در بسیاری موارد از روایتهای مورخان همعصر خود دقیقتر و قویتر است زیرا مستنداتی به آن افزوده شده که در گذشته در دسترس نبوده است. اگر زمانی تاریخ ایران در اسطورهها، داستانها و حماسهها خلاصه میشد، امروز با خوانش سنگنوشتهها، آثار مکتوب و کشفیات جدید، تاریخ ما بسیار زندهتر و روشنتر شده است.
رئیس مرکز اسناد انقلاب اسلامی ادامه داد: امروز آنچه از پیشینه ما بازگو میشود و دیگران نیز برای آن اهمیت قائلاند، مایه افتخار ماست. ما این پیوست عظیم و تعیینکننده تاریخی را پشت سر هم میآوریم زیرا اسناد امروز خوانده شدهاند. بسیاری از کتیبهها در گذشته به دلیل خطوط میخی و اشکال دیگر قابل خواندن و تفسیر نبودند، اما اکنون ترجمه و تفسیر شدهاند و در کنار دیگر شواهد قرار گرفتهاند و تصویر روشنتری از تاریخ ما به دست دادهاند.
وی گفت: اینکه امروز در خیابان، مردم عزیز، شیعیان دلداده حیدری، حسینی و ابوالفضلی، پرچم سهرنگ جمهوری اسلامی ایران را با نام مبارک «الله» و «اللهاکبر» در دست میگیرند و به آن افتخار میکنند، امتداد یک تاریخ بسیار طولانی است. این افتخار از آن رو شکل گرفته که پشت این پرچم، تاریخی برجسته، تفسیر و تثبیت شده، گویا، روان و قابل استناد قرار دارد.
سه مقطع تاریخی مهم از نهضت امام(ره) تا جنگ رمضان
پورمحمدی با اشاره به سه مقطع تاریخی مهم از گذشته تاکنون، افزود: مقطع نخست نهضت اسلامی امام خمینی(ره) است، حرکت امام از سال ۱۳۴۰ و پس از رحلت حضرت آیتالله بروجردی آغاز شد؛ شخصیتی که خود نقش عظیمی در تحولات آتی ایران، تثبیت و گسترش حوزه و شکلگیری زمینههای عمیق اجتماعی و فرهنگی داشت. این حرکت تا سال ۱۳۴۳ و تبعید امام ادامه یافت و این مقطع، مبدأ تاریخ انقلاب و تحولات معاصر ایران است و باید زوایا و گوشههای آن بهخوبی شناسایی، روایت و تفسیر شود.
وی مقطع دوم را سالهای ۱۳۵۶ تا ۱۳۵۸ و آغاز جنگ تحمیلی دانست و گفت: در این دوره، انقلاب به بار نشست و برگ و بار پیدا کرد. شکلگیری یک نظام، نظامسازی، ایجاد بنیاد جامع مدیریتی با نگاه تمدنی و پشتوانه فرهنگی، حادثهای بسیار عظیم است. با وجود همه کارهای انجامشده، هنوز هم برای شناخت زوایا، تکمیل فهم دقیق و بازخوانی آن مقطع، جای کار بسیاری وجود دارد.
وی اظهار کرد: سال ۱۴۰۴ یکی از مهمترین وقایع تاریخ معاصر جهان و نقطه عطف برای ایران، منطقه، جهان اسلام و بهخصوص تشیع و برای تحولات تاریخی در جهان است. نگرانیهای گستردهای نیز از همین بابت وجود دارد که این اتفاق به فرجام نرسد. فضاسازیهای سنگین روانی، اخبار پنهان و آشکار درباره تحرکات نظامی، عملیات رسانهای در فضای مجازی، همزمانی با رویدادهای جهانی و شرایط حساس اقتصادی، همگی نشان میدهد حادثه بزرگی در حال وقوع است و تلاش میشود این رویداد مدیریت یا کنترل شود و اجازه داده نشود آنچه برای طرف مقابل خطرناک است، بهطور کامل محقق شود.
پورمحمدی تصریح کرد: حجم گسترده عملیات روانی، اظهارات و فضاسازیها نشاندهنده آن است که یک رویداد بزرگ تاریخی در حال شکلگیری است. شاید نتوان گفت طرف مقابل در حال غرق شدن کامل است، اما قطعاً جایگاههایش را از دست میدهد، موقعیتهایش کاهش مییابد، اهدافش تحت تأثیر قرار میگیرد و منافعش دچار نگرانی میشود.
وی ادامه داد: برخی کلیپها، انیمیشنها، جملهها و توییتهای کوتاه در این فضا صدها میلیون بار دیده شدهاند؛ امری که کمتر در دنیا اتفاق میافتد. این نشان میدهد جهان طالب یک تحول عظیم و عمیق است. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح میشود که چه کسی حرف دارد، چه کسی میتواند حرفش را خوب بیان کند، چه کسی میتواند بر حرفش بایستد، برای درستی آن استدلال بیاورد و در مسیر چشمانداز خود استمرار داشته باشد. اینها عناصر سازنده این حادثه بزرگ هستند. در چنین فضایی، روایت باید اثرگذار، درست، اثباتپذیر، باورپذیر و غیرقابل رد باشد.
پورمحمدی گفت: شاید برخی تصور کنند تاریخ شفاهی از حاشیهایترین مسائل امروز ایران است و مردم اکنون درگیر جنگ، اقتصاد، سیاست و عملیات سنگین روانی هستند؛ اما واقعیت این است که تاریخ شفاهی دقیقاً همان چیزی است که در ماجرای عاشورا توسط حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، حضرت زینب کبری(س)، امام سجاد(ع) و اهلبیت(ع) در قالب روایتگری و استمرار پیام حادثه انجام شد و امروز ما با پرچم حماسهآفرین و حیاتبخش کربلا و عاشورا زندگی میکنیم و به آن تمسک میجوییم.
1404؛ سال غلیان و بلوغ فرهنگ و دین
وی با استفاده از عنوان همایش «فرهنگ و دین» اظهار کرد: سال ۱۴۰۴، سال غلیان و بلوغ فرهنگ و دین، فوقالعاده جذاب، دلنشین و سرشار از فراز و فرودهای تعیینکننده است و تاریخ شفاهی در ثبت و روایت دقیق تحولات بزرگ، بهویژه رویدادهای معاصر ایران، نقشی بیبدیل دارد، دین جایگاه خود را دارد و روشن است؛ همه ما در فضای دینی، با ادبیات دینی، آموزههای دینی و تربیت دینی زندگی میکنیم اما در کنار دین، یک فرهنگ برجسته نیز قرار گرفت و آن فرهنگ ایرانی است؛ فرهنگی که با پیشینه تاریخی خود، با فرهنگ توحیدی پیش از اسلام و با فرهنگ متعالی اهلبیتی و شیعی پس از اسلام عجین شد و فرهنگ امروز ایران را شکل داد.
رئیس مرکز اسناد انقلاب اسلامی با اشاره به حادثه لامرد گفت: این حادثه، از صحنههای تلخ و دردناک سال ۱۴۰۴ است و اتفاقاً برای تاریخ و تاریخ شفاهی نیز بسیار مهم است. در شامگاه نهم اسفند ۱۴۰۴، عملیاتی رخ داد که به شهادت ۲۱ نفر و مجروحیت شمار زیادی انجامید و اکنون از آن بهعنوان یکی از جنایتکارانهترین عملیاتهای جنگی آمریکا در ایران یاد میشود.
وی ادامه داد: این عملیات، بنابر گزارشهای منتشرشده، نوعی کشتار جمعی گسترده با استفاده از تکنولوژی جدید بود که نخستین آزمایش آن در لامرد انجام شد. در ابتدا، عکسها و نشانهها برای بسیاری از ما روشن نبود و آن را مشابه آثار عادی حمله با بمب یا راکت تلقی میکردیم، اما بعد مشخص شد موضوع بسیار پیچیدهتر و فاجعهبارتر است.
پورمحمدی افزود: بررسی اسناد، تحقیقات علمی، پیگیری سوابق این سلاح و انجام مصاحبههای جانبی و تاریخ شفاهی کمک کرد تا فهم دقیقتری از حادثه به دست آید. این نمونه بهخوبی نشان میدهد که اگر روایت درست، مستند و بهموقع شکل نگیرد، ابعاد واقعی حوادث پنهان میماند.
وی به تجربه مرکز اسناد انقلاب اسلامی در ثبت روایت شهدای مدافع حرم اشاره کرد و گفت: ما سالها برای جمعآوری و تدوین یادنامهها و دانشنامههای شهدای حرم کار کردیم و این فرایند شش سال به طول انجامید تا سال گذشته کتاب آن منتشر و رونمایی شد. به اعتقاد من، شهدای حرم و فهم تحولات مربوط به آن، خود یک نقطه اوج تاریخی و بسیار مهم است.
پورمحمدی بیان کرد: پس از بررسیها و هماهنگیهای دقیق با دوستان حاضر در منطقه، از جمله مجموعههایی مانند سپاه قدس و نیروهای کمککننده، به این جمعبندی رسیدیم که تعداد شهدای ایرانی مدافع حرم ۵۶۲ نفر است. اختلاف ما تنها بر سر حدود ۱۸ یا ۱۹ نفر بود که در منطقه حضور داشتهاند اما در همانجا شهید نشدهاند. در مجموع، عدد نهایی ۵۶۲ شهید در طول ۱۱ سال بوده است.
یادنامه هزار و ۳۰۰ شهید در جنگ ۱۲ روزه منتشر میشود
رئیس مرکز اسناد انقلاب اسلامی به اقدامات انجامشده برای ثبت تاریخ شفاهی شهدای جنگ ۱۲ روزه اشاره کرد و گفت: پس از وقوع این جنگ، تلاش کردیم خاطرات آسیبدیدگان و خانوادههای شهدای این جنگ ثبت شود. یادنامه حدود یکهزار و ۳۰۰ شهید در جنگ ۱۲ روزه در ۲۳ خرداد امسال منتشر میشود.
وی ادامه داد: گرچه با آغاز جنگ رمضان، فعالیت ما عملاً متوقف شد، اما تا آن تاریخ موفق شدیم ۸۵۰ مصاحبه با خانواده شهدا انجام دهیم و حدود ۱۸۰۰ ساعت جلسه و گفتوگو ثبت کنیم. برای این کار، چندین تیم را بسیج کردیم تا بهسرعت به صحنه بروند و با توجه به شرایط احساسی خانوادهها، تاریخ شفاهی را همان زمان ثبت کنند.
پورمحمدی گفت: برخی خانوادهها در ابتدا به دلیل شرایط ذهنی، فرهنگی یا ملاحظات شخصی، حاضر به مصاحبه نبودند اما با پیگیریهای فراوان، بخش قابل توجهی از آنان پذیرفتند. برای برخی از شهدای برجسته نیز خانوادهها آمادگی اولیه نداشتند و شخصاً با بعضی از آنان گفتوگو کردم تا برای انجام مصاحبه آماده شوند. اینها زوایای بسیار مهم تاریخ است و اهمیت فراوانی دارد.
سال 1404 واقعیتهای کشور را برملا کرد
وی با اشاره به لایههای پنهان تاریخ و جامعه ایران اظهار کرد: ما حتی ظرفیتهای درون جامعه خود را هم بهخوبی نشناختهایم، چه برسد به نسل جوان. گاهی فضای پروپاگاندا و عملیات روانی اجازه نمیدهد هزاران کار بزرگی که در کشور انجام شده دیده شود و عیبها برجسته میشود اما سال ۱۴۰۴ بسیاری از این غبارها و ابرهایی را که بر واقعیتهای کشور سایه انداخته بود کنار زد.
پورمحمدی گفت: دشمن ما را خوب میشناسد. من در دورههایی از مسئولیتهایم، تلاش کردهام ایران و انقلاب اسلامی را از منظر نگاه سرویسهای اطلاعاتی و امنیتی دشمن بشناسم. در این نگاه، ایران بسیار بزرگ، قدرتمند و اثرگذار دیده میشود اما گاهی خود ما چنین تصویر روشنی از خودمان نداریم و حتی در میان مسئولان نیز این فهم بهطور کامل وجود ندارد.
فصلنامه گواه؛ نشریهای با لایههای کمتردیده شده تاریخ
رئیس مرکز اسناد انقلاب اسلامی با اشاره به فعالیتهای پژوهشی این مرکز گفت: در فصلنامه «گواه» که تاکنون شش شماره و یک پیششماره از آن منتشر شده، تلاش کردهایم منظم و با چارچوبی علمی، برخی لایههای کمتر دیدهشده تاریخ را منتشر کنیم. این نشریه از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز بهعنوان یکی از نشریات منظم و قابل قبول شناخته شده است.
وی افزود: در برخی مصاحبهها و اسناد، اگر بیش از این درنگ کنیم، باز هم زیر همان سایهها میروند و خط قرمزهای کاذب مانع از شناخته شدن بخشهای مهمی از تاریخ میشوند. ما باید این بخشها را به صحنه بیاوریم، چراکه شناخت این لایهها نه نقطه ضعف، بلکه نقطه قوت ماست.
پورمحمدی تأکید کرد: امروز ملت ما بیش از صد روز است که این لایهها را کنار زده و در میدان عبادت، رزم، مبارزه، جهاد، مقاومت و تابآوری، حقیقتی بزرگ را آشکار کرده است. اکنون ما همچنان در کشاکش این رزمآوری فرهنگی، نظامی و سیاسی قرار داریم و باید ببینیم از تجمیع توانمندی فرهنگ، قدرت آتش، قدرت اراده، مباحثه سیاسی و روایت خوب فرهنگ و حادثه، چگونه میتوانیم به جایگاه ممتاز خود و به آن نقطه تعیینکنندهای که در پیش است برسیم.
رئیس مرکز اسناد انقلاب اسلامی در پایان تصریح کرد: روایت، ابزاری بسیار تعیینکننده است و امروز میتواند در خدمت ما باشد به شرط آنکه درست، دقیق، جامع، باورپذیر و ماندگار ثبت و ارائه شود.
انتهای پیام
