شعر آیینی برای تداوم بالندگی به پژوهش، نوآوری و بازخوانی نیاز دارد
مصطفی جلیلیان مصلحی با تأکید بر ضرورت بازتعریف جایگاه شعر آیینی در ادبیات معاصر گفت: این گونه ادبی در سالهای اخیر به مرحلهای از بلوغ رسیده که میتواند جریانساز باشد، اما تحقق این ظرفیت در گرو گسترش پژوهشهای علمی، نوآوریهای زبانی و پیوند عمیقتر با نیازهای جامعه معاصر است.
مصطفی جلیلیان مصلحی، پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی با اشاره به ضرورت بازخوانی و آسیبشناسی شعر معاصر، اظهار کرد: در تحلیل ساحت شعر آیینی و با پیگیری جریانهای مورد تأکید مقام معظم رهبری ـ که آخرین آن نیز در سال گذشته مورد توجه قرار گرفت ـ ضرورت واکاوی، آسیبشناسی و بازخوانی شعر معاصر بیش از گذشته احساس میشود.
وی افزود: نخبگان ادبی وظیفه دارند با نگاهی علمی و تحلیلی، جایگاه شعر آیینی را در ادبیات معاصر بازتعریف کنند تا این گونه ادبی بتواند در کنار حضور در میان مردم، در عرصه پژوهشهای دانشگاهی نیز هویت و منزلت علمی خود را بازیابد. چنین رویکردی در نهایت میتواند به تقویت بنیانهای فرهنگی جامعه و حرکت در مسیر شکلگیری تمدن نوین اسلامی یاری برساند.
جلیلیان مصلحی ادامه داد: در همین چارچوب، طرح پژوهشی «بازتاب زیارت در شعر معاصر» در بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی و در راستای منویات تولیت معزز، با تمرکز بر ادبیات رضوی و بنمایههای معنوی آن شکل گرفت. این پژوهش میکوشد با بررسی آثار شاعران معاصر، جلوههای زیارت و مفاهیم مرتبط با فرهنگ رضوی را در شعر آیینی تحلیل کند.
وی تصریح کرد: در این مسیر تلاش شده است با بهرهگیری از رویکردهای تحلیلی و میانرشتهای و با توجه به گفتمان رضوی در جامعه نخبگانی، ابعاد مختلف این حوزه بررسی شود. حاصل این پژوهش در قالب مجموعهای چندجلدی تدوین شده است؛ بهگونهای که جلد نخست به تحلیل صوری و ساختاری و بررسی شعر «متعالی رضوی» و جلوههای آن در شعر معاصر اختصاص دارد و دو جلد دیگر نیز به ترتیب به آسیبشناسی و زیباشناسی و تحلیل پروژه فرهنگی، پلتفرم ملی و هویتیابی شعر آیینی خواهند پرداخت.
وی با اشاره به خلأهای پژوهشی موجود در این حوزه گفت: با وجود اهمیت شعر آیینی، بررسیها نشان میدهد که بخش قابل توجهی از تحقیقات ادبی کشور همچنان معطوف به شعر متقدمان یا شعر پیش از انقلاب اسلامی است. در مقابل، پژوهشهای جامع درباره شعر آیینی پس از انقلاب، بهویژه در حوزه شعر رضوی و عاشورایی، هنوز به اندازه کافی گسترش نیافته است.
این پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی افزود: یکی از اهداف اصلی این طرح پژوهشی، گسترش دامنه مطالعات در حوزه شعر آیینی معاصر و استخراج مؤلفههای «شعر متعالی» در میان آثار شاعران نوگراست؛ انگارهای که به دلیل گستردگی منابع و تنوع آثار، نیازمند پژوهشی زمانبر و مبتنی بر الگویی عملی است.
وی درباره مؤلفههای شعر آیینی معاصر اظهار کرد: در تحلیل شعر آیینی معاصر، بهویژه در حوزه ادبیات عاشورایی، سه مؤلفه بنیادین باید مورد توجه قرار گیرد. نخستین مؤلفه، گذر از مکان به معنا در شعر زیارت است. بسیاری از متون آیینی در سطح توصیفهای ظاهری باقی میمانند و بیشتر به عناصر مکانی مانند گنبد، گلدسته و جلوههای ظاهری اماکن مقدس میپردازند، در حالیکه در «شعر متعالی»، شاعر از این سطح عبور کرده و به لایههای عمیقتر معنایی دست مییابد.
جلیلیان مصلحی ادامه داد: در این رویکرد، زیارت صرفاً یک تجربه مکانی نیست، بلکه تجربهای معنوی و معرفتی است که میتواند در زبان و ساختار شعر تجلی یابد. بنابراین یکی از شاخصههای اصلی شعر آیینی معاصر، توانایی شاعر در عبور از توصیفهای صرف و دستیابی به ساحت معناست.
این پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی دومین مؤلفه را نوآوری در کارکردهای زبانی دانست و گفت: شعر آیینی معاصر نمیتواند صرفاً بر الگوهای سنتی تکیه کند، بلکه باید ضمن حفظ بنمایههای اصیل و ارزشهای معنوی، از ظرفیتهای زبانی و بیانی جدید نیز بهره گیرد. تجربه شاعرانی چون مهدی اخوان ثالث، محمدرضا شفیعی کدکنی و در دوره پس از انقلاب، قیصر امینپور، نشان میدهد که پیوند میان سنت و نوآوری میتواند زمینهساز شکلگیری جریانهای تازه در شعر معاصر باشد.
وی افزود: در چنین رویکردی، عناصر زبانی و تصویری نهتنها به زیباییشناسی شعر یاری میرسانند، بلکه در خدمت انتقال مفاهیم آیینی و معنوی نیز قرار میگیرند.
این پژوهشگر، کارکردهای اجتماعی شعر آیینی را سومین مؤلفه بنیادین دانست و تصریح کرد: ادبیات عاشورایی، بهعنوان یکی از مهمترین شاخههای شعر آیینی، تنها به بازگویی یک واقعه تاریخی محدود نمیشود، بلکه میتواند در تعامل با مسائل اجتماعی و فرهنگی جهان معاصر نیز الهامبخش و راهگشا باشد.
وی ادامه داد: شاعر عاشورایی باید بتواند میان عاطفه، معنا و تجربه زیسته انسان معاصر پیوند برقرار کند. هنگامیکه شاعر از واقعه کربلا و شهادت امام حسین(ع) سخن میگوید، این روایت باید برای مخاطب امروز نیز معنا و تأثیر داشته باشد و او را به تأمل در مفاهیمی چون عدالت، مقاومت و آزادگی فرا بخواند.
جلیلیان مصلحی تأکید کرد: از این منظر، شعر عاشورایی میتواند بهعنوان منشوری اخلاقی و انسانی، الگوی انسان کامل و ایستادگی در برابر ستم را در قالبی هنری، ادبی و جهانشمول بازنمایی کند.
وی با اشاره به ضرورت بهرهگیری از رویکردهای نوین در مطالعات ادبی گفت: شناخت و تحلیل ادبیات عاشورایی، رضوی و دیگر گونههای موضوعی شعر آیینی، نیازمند رویکردی جامع و میانرشتهای است؛ رویکردی که افزون بر مطالعات ادبی، از دستاوردهای علوم انسانی و فناوریهای نوین نیز بهره گیرد و آیندهنگر، عملگرا و تحولآفرین باشد.
جلیلیان مصلحی افزود: شاعر آیینی باید فرزند زمان خویش باشد و بتواند مفاهیم دینی و تاریخی را با زبان و دغدغههای انسان معاصر پیوند دهد. همچنین ضروری است که ادبیات معاصر، بهویژه شعر آیینی، بیش از پیش در فضای دانشگاهی و پژوهشی حضور یابد و به موضوع پژوهشهای علمی و پایاننامههای دانشگاهی تبدیل شود.
این پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در پایان گفت: بررسی نسبت میان سنت و نوآوری در شعر معاصر، بهویژه در آثار شاعرانی چون قیصر امینپور، میتواند رهیافتی مناسب برای تحلیل تحولات شعر آیینی در روزگار معاصر فراهم آورد. این کلانالگو نشان میدهد که چگونه میتوان از میراث ادبی گذشته بهره گرفت و در عین حال افقهای تازهای در شعر معاصر گشود.
وی بیان کرد: شعر آیینی در دوران معاصر به مرحلهای از بلوغ رسیده که ظرفیت آن برای شکلدهی به جریانهای ادبی نوین آشکار شده است. همانگونه که رهبر شهید و عزیزمان نیز بارها تأکید کردهاند، جامعه ادبی امروز در انتظار ظهور چهرههای برجستهای است که بتوانند در تراز بزرگان ادب فارسی ظاهر شوند. تحقق این هدف در گرو گسترش پژوهشهای علمی، توجه به نوآوریهای زبانی و تقویت پیوند میان ادبیات، فرهنگ، معرفت دینی و نیازهای جامعه معاصر است.
انتهای پیام
