حضرت زینب(س)؛ الگوی مدیریت و بصیرت در عاشورا + فیلم

حضرت زینب کبری(س) در تاریخ اسلام تنها یک شخصیت تأثیرگذار در واقعه عاشورا نیست، بلکه الگویی جامع برای شناخت جایگاه زن مسلمان در عرصه‌های معرفتی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی به‌شمار می‌آید. نقش بی‌بدیل ایشان در مدیریت بحران پس از عاشورا، حفظ پیام نهضت حسینی و مقابله با جریان تحریف، موجب شده است که ابعاد شخصیتی آن حضرت همچنان موضوع پژوهش‌های علمی و دینی باشد.

از همین‌رو، خبرنگار ایکنا از قم به سراغ حجت‌الاسلام والمسلمین احمد زمانی استاد حوزه و دانشگاه و پژوهشگر سیره اهل‌ بیت(ع) رفته است تا درباره انگیزه‌های تألیف کتاب «زینب کبری(س)؛ سکاندار کشتی عاشورا» و مهم‌ترین محورهای این اثر گفت‌وگو کند که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم و می‌بینیم:

ایکنا - چه عواملی شما را به تألیف کتاب «زینب کبری(س)؛ سکاندار کشتی عاشورا» سوق داد و این اثر چه ابعادی از شخصیت حضرت زینب(س) را تبیین می‌کند؟

خداوند توفیق داد که در اوج مسائل و تحولات انقلاب اسلامی، یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های علمی خود را به تألیف کتاب «زینب کبری(س)؛ سکاندار کشتی عاشورا» اختصاص دهم. نگارش این اثر با چند انگیزه اساسی همراه بود.

نخستین انگیزه به پنج سال حضور و زندگی در کشور سوریه بازمی‌گردد؛ دورانی که خود و خانواده‌ام از برکات معنوی جوار حرم حضرت زینب(س) بهره‌مند بودیم. احساس می‌کردم در برابر این میزبانی بزرگ و الطاف مادی و معنوی آن حضرت، وظیفه دارم به سهم خود ادای دِینی انجام دهم و این کتاب را می‌توان تلاشی در همین مسیر دانست.

انگیزه دوم به دغدغه‌ای بازمی‌گردد که از سوی مسئول تنظیم دروس رهبر شهید انقلاب اسلامی، حجت‌الاسلام والمسلمین فضل‌الله ذاکری مطرح شده بود. پس از درگذشت سلیمان کتانی، نویسنده برجسته لبنانی و صاحب اثر ارزشمند «فاطمه الزهرا(س)»، این دغدغه وجود داشت که اثری فاخر و جامع درباره حضرت زینب(س) تألیف شود. این پیشنهاد از سوی مسئول دفتر رهبر معظم انقلاب به بنده منتقل شد و با توجه به اهمیت موضوع و ضرورت پرداختن به شخصیت حضرت زینب(س)، نگارش کتاب را آغاز کردم.

سومین انگیزه، عظمت و جایگاه بی‌نظیر خود حضرت زینب(س) بود؛ بانویی که پس از حضرت فاطمه زهرا(س)، در میان زنان عالم جایگاهی ممتاز دارد. ایشان در دشوارترین و بی‌سابقه‌ترین بحران تاریخ اسلام، یعنی حادثه کربلا، نقشی ایفا کردند که نظیری برای آن نمی‌توان یافت.

ایکنا - در این کتاب بیشتر بر چه ابعادی از شخصیت حضرت زینب(س) تمرکز شده است؟

در این اثر، مباحث در قالب هشت فصل تنظیم شده است. نخستین محور، «جامعیت الگویی حضرت زینب(س)» در مسیر رسیدن به کمال انسانی و معنوی است. اگر کسی در پی الگویی جامع در عرصه‌هایی همچون دانش، شجاعت، مدیریت، سیاست، بصیرت و معنویت باشد، حضرت زینب(س) یکی از کامل‌ترین نمونه‌ها به‌شمار می‌آید.

ایشان محدثه، عالمه و عقیله بنی‌هاشم هستند؛ لقبی که دوست و دشمن، شیعه و سنی بر آن اتفاق نظر دارند. عقیله بنی‌هاشم به معنای شخصیتی است که در سخت‌ترین بحران‌ها، بهترین تدبیر و مدیریت را از خود نشان می‌دهد.

حضرت زینب(س) دختر امیرالمؤمنین(ع) و حضرت زهرا(س)، مادر دو شهید، خواهر هفت شهید، عمه 10 شهید و خاله چهار شهید بودند. در واقعه عاشورا، ۲۳ نفر از نزدیک‌ترین بستگان ایشان به شهادت رسیدند؛ اما این بانوی بزرگوار با صلابت و استقامت مثال‌زدنی در برابر همه مصائب ایستادگی کرد و اجازه نداد اهداف دشمن محقق شود.

ایکنا ـ یکی دیگر از محورهای کتاب به زمان‌شناسی حضرت زینب(س) اختصاص دارد. این ویژگی چگونه در سیره ایشان تجلی یافته است؟

فصل دوم کتاب به «زمان‌شناسی حضرت زینب(س)» اختصاص دارد. بانویی که در دامان پنج معصوم؛ پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین(ع)، حضرت زهرا(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) تربیت یافته بود، به‌خوبی مقتضیات زمان خود را می‌شناخت و متناسب با آن ایفای نقش می‌کرد.

این حضور اثرگذار از دوران رحلت پیامبر اکرم(ص) آغاز شد و در دوران خانه‌نشینی امیرالمؤمنین(ع)، تربیت زنان و دختران مدینه، دوران حکومت آن حضرت در کوفه و همچنین عصر امامت امام حسن مجتبی(ع) ادامه یافت.

بررسی این مقاطع تاریخی نشان می‌دهد که حضرت زینب(س) در هیچ شرایطی از مسئولیت‌های اجتماعی و دینی خود فاصله نگرفتند و هیچ نشانه‌ای از سستی یا کناره‌گیری از وظیفه در زندگی ایشان دیده نمی‌شود.

از سوی دیگر، در عرصه سیاسی نیز نقش برجسته‌ای در مقابله با جریان‌های انحرافی و توطئه‌هایی داشتند که با هدف تضعیف حکومت امیرالمؤمنین(ع) طراحی شده بود. همراهی ایشان با شخصیت‌هایی همچون ام‌سلمه و تلاش برای خنثی‌سازی برنامه‌های دشمنان، جلوه‌ای از همین بصیرت و زمان‌شناسی است.

بر همین اساس، می‌توان حضرت زینب(س) را تجلی دیگری از مکتب فاطمی دانست؛ شخصیتی که ویژگی‌های برجسته حضرت زهرا(س) در چهره و سیره او متبلور شده و در حساس‌ترین مقاطع تاریخ اسلام به نمایش درآمده است.

ایکنا - در کتاب «زینب کبری(س)؛ سکاندار کشتی عاشورا» همراهی حضرت زینب(س) با نهضت حسینی از مدینه تا شام چگونه تبیین شده و چه شواهدی بر نقش محوری حضرت زینب(س) در مدیریت بحران پس از عاشورا وجود دارد؟

فصل سوم کتاب به بررسی همسفری حضرت زینب کبری(س) با کاروان حسینی از مدینه تا کربلا و سپس مسیر اسارت تا شام اختصاص دارد؛ سفری که بیش از دو ماه به طول انجامید و در مجموع حدود چهار هزار کیلومتر را دربرگرفت. این همراهی صرفاً یک حضور خانوادگی نبود، بلکه جلوه‌ای از مدیریت، هدایت، صبر و رهبری در دشوارترین شرایط تاریخی به‌شمار می‌رفت.

در طول این مسیر، هر مقطع اقتضای خاص خود را داشت. گاه لازم بود به اهل‌ بیت(ع) و کودکان کاروان روحیه داده شود، گاه در برابر شهادت فرزندان و نزدیکان صبر و استقامت به نمایش گذاشته شود، گاه بر بالین شهیدان حاضر شود و گاه از جان و جایگاه امام سجاد(ع) به‌عنوان امام زمان خویش پاسداری کند.

همه این مسئولیت‌ها در شرایطی بر دوش حضرت زینب(س) قرار داشت که جریان اموی تلاش می‌کرد ستون‌های اصلی مقاومت، یعنی امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س)، را در هم بشکند؛ تلاشی که نه‌تنها به نتیجه نرسید، بلکه به شکست جبهه دشمن انجامید.

یکی از مهم‌ترین شواهد، سخنان امام سجاد(ع) درباره عمه بزرگوارشان است. آن حضرت در اوج مصائب کربلا، ضمن دعوت حضرت زینب(س) به آرامش و استقامت، از ایشان به‌عنوان «عالمه غیر معلمه» یاد می‌کنند؛ بانویی که بدون آموزش‌های متعارف بشری، از دانش و بصیرتی الهی برخوردار است و شرایط را به‌درستی درک می‌کند.

امام سجاد(ع) در همان فضای سنگین و جانکاه، با یادآوری استمرار راه حق و آینده روشن نهضت حسینی، از حضرت زینب(س) می‌خواهند که مدیریت این بحران بزرگ را بر عهده بگیرد. همین رویکرد سبب شد که ایشان با آرامش و صلابت، مسیر دشوار پس از عاشورا را ادامه دهند.

ایکنا- جلوه‌های این استقامت و مدیریت در شب عاشورا و دوران اسارت چگونه نمایان شد؟

در گزارش‌های تاریخی آمده است که حضرت زینب(س) در شب عاشورا، در حالی‌که فضای خیمه‌ها آکنده از اندوه و اضطراب بود، همچون ستون خیمه‌گاه استوار ایستادند. شب را به عبادت، نماز و مناجات سپری کردند و در عین حال، به خیمه‌های فرماندهی امام حسین(ع) و یاران برجسته‌ای همچون حضرت عباس(ع)، حبیب بن مظاهر و زهیر بن قین سرکشی می‌کردند تا از آمادگی و انسجام جبهه حق اطمینان حاصل کنند.

در دوران اسارت نیز جلوه‌های دیگری از این ایثار نمایان شد. در شرایطی که سهم غذایی اسرا بسیار اندک بود، غذای خود را میان کودکان تقسیم می‌کردند. نقل شده است که بر اثر شدت گرسنگی و ضعف جسمانی، نمازهای خود را گاه به‌صورت نشسته اقامه می‌کردند؛ اما هیچ‌گاه از مسئولیت هدایت و دلگرم کردن اهل‌ بیت(ع) و کودکان بازنماندند.

ایکنا ـ چرا از حضرت زینب(س) به‌عنوان «سکاندار کشتی عاشورا» یاد شده است؟

پس از واقعه عاشورا، مأموریت تازه و حتی سنگین‌تری بر عهده حضرت زینب(س) قرار گرفت. اگر امام حسین(ع) ناخدای کشتی نهضت عاشورا بود، پس از شهادت ایشان، هدایت این کشتی بر عهده سکانداری قرار گرفت که باید پیام نهضت را حفظ و به مقصد برساند. از همین‌رو عنوان «سکاندار کشتی عاشورا» برای این کتاب انتخاب شد.

حضرت زینب(س) در کنار امام سجاد(ع)، مسئولیت ساماندهی و انسجام کاروان اسرا را بر عهده داشتند. در میان بیش از 80 زن و کودک داغدار، شرایطی ایجاد شده بود که هر لحظه امکان فروپاشی روحی و روانی وجود داشت. مدیریت این جمع، مقابله با تهدیدها، جنگ روانی دشمن و حفظ روحیه اهل‌ بیت(ع)، تنها بخشی از مسئولیت‌هایی بود که ایشان بر دوش داشتند.