اسناد کهن و مکتوب تاریخی آیین اربعین در کتابخانه حرم رضوی رونمایی شد

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی و به نقل از گنجینه رضوی، کبری صدریان، کارشناس طبقه‌بندی و فهرست‌نویسی اسناد آستان قدس رضوی، روز دوشنبه در سیصدمین برنامه «سه‌شنبه‌های علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی» که به مناسبت اربعین حسینی و با هدف گرامی‌داشت یاد و میراث امام شهید در تالار «اندیشه» کتابخانه مرکزی حرم مطهر حضرت رضا(ع) برگزار شد، اظهار کرد: در این مراسم از شش سند با عناوینی همچون «هزینه‌های آستان قدس از بابت تعطیلی حمام آغچه در ایام عاشورا، اربعین و ۲۱ ماه رمضان، متعلق به سال ۱۱۴۷ هجری قمری» و «رسید هزینه‌های آستان قدس از بابت روشنایی و شمع موم و شمع پیه جهت تعزیه امام حسین(ع) در ایام عاشورا و شب اربعین در حرم مطهر، متعلق به سال ۱۲۶۹ هجری قمری» رونمایی می‌شود.

وی افزود: همچنین می‌توان به سندهای «درخواست حواله وجوه نقدی جهت هزینه‌های شب اربعین حسینی، متعلق به سال ۱۲۹۷ هجری قمری»، «هزینه‌های روضه‌خوانی ایام اربعین از محل موقوفه وزیر نظام، متعلق به سال ۱۲۸۸ هجری قمری»، «رسید هزینه‌های روشنایی حرم مطهر در شب اربعین از محل نذورات، متعلق به سال ۱۳۲۳ هجری قمری» و سند «نوحه اربعین» اشاره کرد.

کارشناس طبقه‌بندی و فهرست‌نویسی اسناد آستان قدس رضوی با اشاره به پیشینه تاریخی و تکوین جاذبه اربعین، تصریح کرد: با رسمیت یافتن مذهب تشیع در دوره صفویه و تثبیت تشکیلات اداری آستان قدس رضوی، آیین‌های سوگواری اهل بیت(ع)، به‌ویژه اربعین حسینی، از قالب رفتارهای خودجوش و پراکنده به ساختاری منظم، موقوفه‌محور و تحت نظارت اداری تبدیل شده است.

صدریان بیان کرد: وجود بیش از ۶۰ سند تاریخی از دوره صفویه تا معاصر پیرامون اربعین، گویای جایگاه برجسته این مناسبت در مشهد مقدس است؛ چراکه تعطیلی موقوفات خدماتی و تجاری در روز اربعین، یکی از نخستین نشانه‌های تعظیم شعائر اربعین در ساختار و اداره املاک حرم مطهر رضوی به شمار می‌آید.

وی ادامه داد: همچنین برگزاری مراسم اربعین در حرم مطهر، متکی بر عواید موقوفات خاصی بوده که واقفان دوراندیش برای این روز مشخص کرده بودند.

این کارشناس اسناد، با اشاره به کارکردهای اربعین در شهر مشهد، گفت: کارکرد اربعین در شهر مشهد، فراتر از دیوارهای حرم رضوی حرکت کرده و در تاریخ معاصر ایران، ابعاد اجتماعی و سیاسی به خود گرفته است. به‌طور نمونه، با تلاش و پیگیری متدینان و علما، در سال ۱۳۱۱ هجری شمسی، روز اربعین به‌عنوان تعطیل رسمی در تقویم کشور ثبت شد.

صدریان در پایان تأکید کرد: از بازخوانی اسناد تاریخی آستان قدس رضوی و تحلیل سیر تحول آیین اربعین، می‌توان به سه نتیجه کلیدی، شامل «نهادینه‌سازی مناسک از طریق وقف»، «پیوند جغرافیایی مرقد مطهر امام رضا(ع) با یادمان کربلا» و «پویایی کارکرد اجتماعی اربعین» رسید.

در ادامه، محمدرضا قائمی‌نیک، معاون پژوهشی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، با محوریت «نقش تمدنی پیاده‌روی اربعین از منظر رهبر شهید» اظهار کرد: در بیانات حضرت آیت‌الله العظمی امام سیدعلی خامنه‌ای، بر نقش‌های اجتماعی، فرهنگی و تمدنی اربعین تأکید شده است و از جمله عناوین برگرفته از بیانات رهبر شهید می‌توان به مفهوم بیداری اسلامی، مقاومت و نقش اربعین در این زمینه اشاره کرد.

وی افزود: بخش دیگری از بیانات قائد شهید، مرتبط با توصیه‌ها و نکات ایشان درباره پیاده‌روی اربعین است که وجه رسانه‌ای آن، برای رهبر شهید اهمیت ویژه‌ای داشته است.

معاون پژوهشی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، با اشاره به اینکه فراگیر شدن موکب‌ها در کشور، نمونه‌ای از وجه میان‌فرهنگی پیاده‌روی اربعین و ارتباط ایرانیان با عراقی‌هاست، تصریح کرد: در این میان، رهبر شهید علاوه بر تکریم میزبانان عراقی، بر وجه جهادی بودن و مردمی بودن مدیریت اربعین تأکید فراوان داشتند.

قائمی‌نیک بیان کرد: قائد شهید، اربعین را همچون پیشرانی در کشورهای اسلامی در مسیر تمدن نوین اسلامی قرار دادند؛ چراکه این آیین، ظرفیت ویژه‌ای برای تجمیع سلایق مختلف دارد. همچنین اربعین از نیروی محرکی برخوردار است که می‌تواند امت اسلام را به کنشگری وادارد.

وی همچنین گفت: در مذهب تشیع، دو آیین شامل «زیارت» و «رویدادهای مناسبتی با محوریت برگزاری مراسم عزاداری یا جشن» از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

معاون پژوهشی دانشگاه علوم اسلامی رضوی تصریح کرد: حوزه‌های مختلف علوم انسانی، همچون فرهنگ، جامعه و حتی مسائل روان‌شناختی، در مطالعات آیینی، آیین را از صرف یک مناسک به یک کلان‌مسئله اجتماعی و تمدنی تبدیل کرده‌اند. در این میان، شهر مشهد نیز یکی از آیینی‌ترین شهرهای جهان به شمار می‌آید.

قائمی‌نیک در پایان با تأکید بر سابقه دیرینه پیاده‌روی اربعین در میان عراقی‌ها، گفت: از اواخر دهه ۸۰ شمسی تاکنون، جمعیت کثیری از ایرانیان در آیین اربعین شرکت می‌کنند و این موضوع، بیانگر سابقه دیرینه پیاده‌روی اربعین در میان ایرانیان و به‌ویژه مردم عراق است.