بررسی فضايل اخلاقی و سياست‌های حكومتی در كلام امام علی(ع)

گروه انديشه: در بيان ويژگی‌ها و فضايل امام علی(ع) همين بس كه در خطبه 37 نهج‌البلاغه می‌فرمايند: و آن زمان كه همه لب فرو بستند من سخن گفتم و آن وقت كه همه باز ايستادند من با راهنمايی نور خدا به راه افتادم؛ در مقام حرف و شعار صدايم از همه آهسته‌تر بود اما در عمل برتر و پيشتاز بودم.

در سالی كه با عنوان حماسه سياسی و اقتصادی از سوی مقام معظم رهبری نامگذاری شده است، انتخابات رياست جمهوری و شوراهای شهر و روستا به عنوان تجلی حماسه سياسی بار ديگر ضرورت شاخصه‌های دولتمردان اين نظام با محوريت اسلامی با اشاره به كلام اميرالمومنين علی(ع) مظهر انسانيت و عدالت نظام اسلامی را يادآور می‌شويم.

مولی علی(ع) در خطبه 21 نهج‌البلاغه، راه رستگاری انسان‌ها را چنين معرفی می‌كند: قيامت پيش روی شما و مرگ پشت سر شما را می‌راند، سبكبار شويد تا برسيد همانا آنان كه رفتند در انتظار رسيدن شمايند.

اگر تنها به حوادث و اتفاقات تاريخ اسلام نگاهی كوتاه بيندازيم می‌بينيم كه اين تاريخ ما را از حوادث، ناملايمات و آزمايش‌ها، تجربه‌ها و عبرت‌هايی آگاه می‌سازد كه هر كدام در نوع خود درسی برای بشر است. از بعثت پيامبر اكرم(ص) و ناملايماتی كه از ابوسفيان ديد، از فتنه‌اندازی برای به دست گرفتن حكومت توسط علی(ع) تا به راه انداختن جنگ جمل، از خطبه حضرت فاطمه زهرا(س) تا به آتش شكستن پهلوی ايشان و از قيام امام حسين(ع) و فتنه معاويه و مهمتر از همه از قيام امام حسين(ع) تا ظهر عاشورا همه و همه عبرت‌ها و پندهايی است برای دولتمردان امروز كه اشارات ما در اين نوشته يادآوری فضايل اخلاقی امام علی(ع) است تا روزهای سخت او در حكومت.

ويژگی ها و فضايل امام علی(ع)

به خدا سوگند! كلمه‌ای از حق را نپوشاندم؛ هيچ گاه دروغی نگفته‌ام از روز نخست به اين مقام خلافت و چنين روزی خبر داده شدم آگاه باشيد! همانا گناهان چون مركب‌های بدرفتار هستند كه سواران خود (گناهكاران) را عنان رها شده در آتش دوزخ می‌اندزاند.

آگاه باشيد! همانا تقوا چونان مركب‌های فرمانبرداری است كه سواران خود را عنان بر دست وارد بهشت جاويدان می‌كنند حق و باطل هميشه درپيكار هستند و برای هر كدام طرفدارانی است اگر باطل پيروز شود جای شگفتی نيست، از ديرباز چنين بوده و اگر طرفداران حق هستند چه بسا روزی فراوان گردند و پيروز شوند اما كمتر اتفاق می‌افتد كه چيز رفته باز گردد.

آنگاه كه همه از ترس سست شده كنار كشيدند من قيام كردم و آن هنگام كه همه خود را پنهان كردند و آشكارا به ميدان آمدم و آن زمان كه همه لب فرو بستند من سخن گفتم و آن وقت كه همه باز ايستادند من با راهنمايی نور خدا به راه افتادم در مقام حرف و شعار صدايم از همه آهسته تر بود اما در عمل برتر و پيشتاز بودم. (خطبه‌های 16 و 37)

سياست های حكومتی

آن چه می‌گويم به عهده می‌گيرم و خود به آن پایبندم كسی كه عبرت‌ها برای او آَكار شود و از عذاب آن پند گيرد تقوا و خويشتن‌داری او را از سقوط در شبهات نگه می‌دارد.

آگاه باشيد تيروه روزی‌ها و آزمايش‌ها همانند بعثت به پيامبر(ص) بار ديگر به شما روی آورد سوگند به خدايی كه پيامبر را به حق مبعوث كرد سخت آزمايش می‌شويد چون دانه‌ای كه در غربال ريزند با غذايی كه در ديگ گذارند به هم خواهيد ريخت زير و رو خواهيد شد تا آن كه پايين به بالا و بالا به پايين رود آنان كه سابقه ای در اسلام داشتند و تاكنون منزوی بودند بر سركار می آيند و آنها كه به ناحق پيشی گرفتند عقب زده خواهند شد.(خطبه 16)

راه های پرهيز از فتنه ها

ای مردم! امواج فتنه‌ها را با كشتی‌های نجات درهم بشكنيد و از راه اختلاف و پراكندگی بپرهيزيد و تاج‌های فخر و برتری جويی را بر زمين نهيد رستگار شد آنكس كه با ياران به پاخاست يا كناره‌گيری نمود و مردم را آُوده گذاشت.(خطبه 5)

پرهيز از حيله و نيرنگ

ای مردم! امروز در محيط و زمانه‌ای زندگی می‌كنيم كه بيشتر مردم حيله و نيرنگ را زيركی می‌پندارند و افراد جاهل آنان را اهل تدبير می‌خوانند چگونه فكر می‌كنند؟ خدا بكشد آنها را چه بسا شخصی تمام پيشامدهای آينده را می‌داند و راه‌های مكر و حيله را می‌شناسد ولی امر و نهی پروردگار مانع اوست و با اينكه قدرت انجام آن را دارد آن را به روشنی رها می‌سازد اما آن كس كه از گناه و مخالفت با دين پروا ندارد از فرصت‌ها برای نيرنگ بازی استفاده می‌كند.(خطبه 41)

علل شكست كوفيان

ای مردم كوفه! بدن‌های شما در كنار هم اما افكار و خواسته های شما پراكنده است سخنان ادعايی شما سنگ های سخت را می شكند ولی رفتار سست شما دشمنان را اميدوار می سازد در خانه هايتان كه نشسته ايد ادعاها و شعارهای تند سر می دهيد اما در روز نبرد می گوييد ای جنگ از ما دور شو و فرار می كنيد ... شما كه از خانه خود دفاع نمی كنيد چگونه از خانه ديگران دفاع می كنيد؟... آيا سزاوار است شعار دهيد و عمل نكنيد و فراموش كاری بدون پرهيزكاری داشته به غير خدا اميدوار باشيد؟. (خطبه 29)

شتافتن به سوی اعمال پسنديده

ای بندگان خدا تقوا پيشه كنيد و با اعمال نيکو به استقبال اجل برويد با چيزهای فانی شدنی دنيا آنچه كه جاويدان می ماند خريداری كنيد؛ از دنيا كوچ كنيد كه برای كوچ دادنتان تلاش می كنند چون مردمی باشيد كه برآنها بانگ زدند و بيدار شدند و دانستند دنيا خانه جاويدان نيست و آن را با آخرت مبادله كردند خدای سبحان بيهوده شما را نيافريد و به حال خود وا نگذاشت. (خطبه 64)

و در پايان يادآوری اين نكته نيز لازم است كه بدانيم آن حضرت در خطبه 4 نهج البلاغه خاطرنشان می كنند كه؛ امروز زبان بسته را به زبان می‌آورم دور باد رأی كسی كه با من مخالفت كند! از روزی كه حق به من نشان داده شد هرگز در آن شك و ترديد نكردم آری كناره گيری من چونان حضرت موسی برابر ساحران است كه بر خويش بيمناك نبود ترس او برای اين بود كه مبادا جاهلان پيروز شده و دولت گمراهان حاكم گردد امروز ما و شما بر سر دوراهی حق و باطل قرار داريم آن كس كه به وجود آب اطمينان دارد، تشنه نمی شود.

يادداشت از فرنگيس حمزه يی