تسلط علمی علامه طباطبایی(ره)؛ راز ماندگاری المیزان

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدهادی منصوری، مدیر گروه آشنایی با منابع اسلامی معاونت پژوهش دانشگاه معارف اسلامی در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از قم، در تبیین و معرفی شخصیت علامه طباطبایی گفت: شناخت شخصیت انسان نیازمند معیار سنجش است، امیرمؤمنان علی(ع) در حکمت 148 نهج‌البلاغه می‌فرماید: المرء مخبوء تحت لسانه، تا مرد سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد از این روایت نکات مهم و درس‌آموزی قابل استفاده است.

وی ادامه داد: یک نکته این است که برای شناخت شخصیت یک انسان می‌توان از سخنانش او را شناخت حال این سخنان ممکن است در قالب نوشتار و ... ارائه شده باشد.

حجت‌الاسلام منصوری ابراز کرد: بر اساس روایت مذکور یکی از معیارهای شناخت شخصیت علامه طباطبایی، توجه به آثار کلامی و نوشتاری ایشان است. بر این اساس هر آزاد اندیشی با کمی تأمل در گفتار و نوشتار علامه طباطبایی می‌تواند بلندای شخصیت آن عالم متأله را به نظاره نشیند و عمق معرفت و دانش ایشان را بازشناسد.

منش و سلوک علامه؛ روشی برای شناخت شخصیت او

وی بیان کرد: معیار دیگر برای تشخیص علامه طباطبایی، منش و رفتار و سلوک ایشان است، به اصطلاح امروزی سبک زندگی علامه طباطبایی سبکی است کاملاً اسلامی و به دور از هر گونه دنیاپرستی.

حجت‌الاسلام منصوری اظهار کرد: علامه طباطبایی مصداق بارز این حدیث مشهور رسول‌الله(ص) است که فرمود: قَالَتِ الْحَوَارِیُّونَ لِعِیسَى یَا رُوحَ اللَّهِ مَنْ نُجَالِسُ قَالَ مَنْ یُذَکِّرُکُمُ اللَّهَ رُؤْیَتُهُ وَ یَزِیدُ فِی عِلْمِکُمْ مَنْطِقُهُ وَ یُرَغِّبُکُمْ فِی الْآخِرَةِ عَمَلُه؛ لذا دیدار علامه بیننده را به یاد خدا می‌انداخت، گفتارش بر علم مخاطبان می‌افزود و کردارش انسان را به آخرت ترغیب می‌کرد.

وی ادامه داد: قرآن آخرین کتاب آسمانی، کتابی است که برای فهم مضامین بلند آن نیازمند تفسیر هستیم، امیرمؤمنان(ع) می‌فرماید: ذلک القرآن فاستنطقوه، به نطق در آوردن قرآن کار هر کسی نیست؛ لذا برای تفسیر قرآن ضوابطی وجود دارد و خروج از آن ضوابط مستلزم تفسیر به رأی است که منهی شارع مقدس است.

مدیر گروه آشنایی با منابع اسلامی معاونت پژوهش دانشگاه معارف اسلامی ابراز کرد: همه می‌دانیم که مفسر قرآن دارای شرایطی است و تنها کسی می‌تواند قرآن را تفسیر کند که حائز آن شرایط باشد از جمله این شرایط آشنایی با ادبیات عرب، بلاغت، اصول فقه، فقه، علوم قرآن و ... است.

تبحر در علوم گوناگون اتقان قرآن را بیشتر می‌کند

وی اظهار کرد: هر چه مفسر قرآن در علوم گوناگون متبحر باشد، برداشتی که از آیات می کند از اتقان بیشتری برخوردار خواهد بود. این مهم در جای جای تفسیر المیزان به‌خوبی مشهود است. به‌عنوان مثال علامه در تبیین مراد از آیه 3 سوره مائده «... الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن دِینِکُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلاَمَ ...؛ ... امروز کسانى که کافر شده‏اند از [کارشکنى در] دین شما نومید گردیده‏اند پس از ایشان مترسید و از من بترسید امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت‏خود را بر شما تمام گردانیدم و اسلام را براى شما [به عنوان] آیینى برگزیدم ...» چنان هنرمندانه به تفسیر آیه می‌پردازد که هر خواننده منصفی به حقانیت سخن او اعتراف می‌کند.

حجت‌الاسلام منصوری بیان کرد: پرداختن به زوایای مختلف یک آیه نیازمند دانش بالایی است. ممکن است کسی که اطلاعی درباره علمی نداشته باشد اصلاً برایش سؤالی در آن زمینه ایجاد نشود. اما نحوه پردازش علامه به آیات به‌خوبی گویای تسلط علمی ایشان است..

وی تأکید کرد: آنجا که سخن از واژه‌شناسی است، واژه را به بهترین شیوه تحلیل می‌کند و جایی که تبیین آیه نیازمند مبانی فلسفی است، فیلسوفانه وارد عرصه می‌شود و جایی که بیان مراد آیه مبتنی بر مقدماتی از علم منطق است، عالمانه مقدمات را بیان می‌کند و این تسلط علمی علامه یکی از رموز جاودانه شدن تفسیر المیزان است.

مدیر گروه آشنایی با منابع اسلامی معاونت پژوهش دانشگاه معارف اسلامی با اشاره به روش تفسیری علامه طباطبایی افزود: روش تفسیری علامه طباطبایی را باید از خود ایشان جویا شد. ایشان در مقدمه تفسیر المیزان با استناد به آیه 44 سوره نحل «بِالْبَیِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ؛ [زیرا آنان را] با دلایل آشکار و نوشته‏ها [فرستادیم] و این قرآن را به سوى تو فرود آوردیم تا براى مردم آنچه را به سوى ایشان نازل شده است توضیح دهى و امید که آنان بیندیشند» می‌فرماید: حاشا أن یکون القرآن تبیانا لکل شی‏ء و لا یکون تبیانا لنفسه، همچنین با استناد به سیره تفسیری پیامبر(ص) بر روش تفسیر قرآن به قرآن تأکید می‌کند.

وی با اشاره به مهم‌ترین ویژگی‌های تفسیر المیزان اظهار کرد: علامه طباطبایی تسلط خوبی به کل قرآن داشته و در تفسیر آیات، از سایر آیات به‌خوبی استمداد جسته و بر اساس قاعده «القرآن یفسر بعضه بعضا» به‌گونه‌ای تفسیر کرده که هماهنگی بین سخنان او در ابتدا و انتهای تفسیر محسوس است. بر این اساس تفسیر ایشان را می‌توان تفسیر ترتیبی موضوعی نامید. در عین حال که به ترتیب مصحف به تفسیر آیات می‌پردازد، متناسب با آیات، از سایر آیات مرتبط که در سور دیگر آمده، استفاده بهینه می‌کند.

استفاده از قاعده سیاق از شاهکارهای تفسیر المیزان است

مدیر گروه آشنایی با منابع اسلامی معاونت پژوهش دانشگاه معارف اسلامی ادامه داد: استفاده از قاعده سیاق از شاهکارهای علامه در تفسیر المیزان است. شناخت محکمات و ارجاع متشابهات به محکمات، استفاده از ادله عقلی و منطقی و ...، عدم خلط تفسیر و تطبیق، تسلط فقهی بر آیات‌الاحکام و ... از دیگر امتیازات تفسیر ایشان است.

وی ادامه داد: در مواردی که بین مفسران شیعه و سنی اختلاف نظر وجود دارد، بدون ایجاد حساسیت و بسیار منطقی و منصفانه، تنها با رویکرد قرآنی به مسئله می‌پردازد. برای نمونه می‌توان به تفسیر علامه طباطبایی درباره آیه اکمال، آیه وضو و یا آیه تطهیر ... اشاره کرد. به نظر می‌رسد بهترین شیوه که هیچ‌گونه افراط و تفریط در آن نیست همین شیوه علامه است. بر این اساس است که علامه روایات را به‌صورت مجزا بررسی می‌کند اگر چه علامه طباطبایی در علم حدیث نیز تبحر دارد و با تسلط بر روایات مأثوره به تفسیر آیات می‌پردازد.

حجت‌الاسلام منصوری در پایان گفت: یکی از ویژگی‌های خوب تفسیر المیزان تسلط نویسنده به شبهات مربوطه و آراء سایر مفسران است. بر این اساس در بسیاری از موارد علامه ناظر به شبهه‌ای به تبیین مطلب می‌پردازد اما اصراری بر بیان نام شبهه‌کننده یا صاحب رأی ندارد. و این دقیقاً یعنی بحث علمی، بدون ایجاد حساسیت از طریق توجه دادن به نام و مذهب شبهه‌کننده و یا ...  که البته مشهور است که المیزان ناظر به دیدگاه‌ها و شبهات المنار است، اگر چه به تفسیر آلوسی و ... نیز توجه داشته است.