نقد و بررسی قرآنپژوهی مستشرقين/1
دفاع از حريم قرآن؛ انگيزه اصلی مطالعه آرای مستشرقان قرآنپژوه
گروه انديشه: انگيزه اصلی پژوهشگران مسلمان در مطالعه آراء قرآن پژوهی مستشرقان اين نيست كه به دانش و بينش نوينی در باب معارف قرآن دست يابند، بلكه هدف اصلی نقد و بررسی آراء آنها برای كشف و تبيين شبهات و اشتباهات آنها در اين حوزه و دفاع از حريم و كيان اسلام و قرآن عزيز است.
حجتالاسلام و المسلمين محمدجواد اسكندرلو، عضو هيئت علمی جامعة المصطفی العالميه در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، در پاسخ به اين سوال كه آيا آراء مستشرقين يا خاورشناسان برای پژوهشگران و عالمان مسلمان حجيت دارد يا خير؟ عنوان كرد: اين پرسشها از قبيل پرسشها و سوالات بسيطی نيست كه پاسخ ساده و روشن داشته باشد، بلكه از سوالاتی است كه پاسخ تفصيلی و چند بُعدی پيدا میكند.
وی افزود: اولاً انگيزه و هدف اصلی پژوهشگران مسلمان اعم از حوزوی و دانشگاهی در زمينه مطالعه و بررسی آراء قرآن پژوهی مستشرقان اين نيست كه از اين رهگذر به دانش و بينش تازه و نوينی در باب معارف قرآن دست يابند. بلكه هدف اصلی نقد و بررسی آراء آنها به منظور كشف و تبيين شبهات و اشتباهات آنها در حوزه مطالعات قرآنی و در واقع دفاع از حريم و كيان اسلام و قرآن عزيز است.
اسكندرلو ادامه داد: میتوانيم بگوييم طرح سوال مذكور از جنبه سادهای وارد موضوع میشود؛ يعنی ديگر زمينهای باقی نمیماند برای اينكه بگوييم مطالعات آنها برای ما حجت هست يا نه؟ ثانياً حجيت و اعتباری كه غربيون از آن تحت عنوان argumenti ياد میكنند، دو معنا دارد؛ گاهی حجيت به معنای مقبول و لازمالاتباع است كه با واژه accept به معنای پذيرفتنی و قابل دفاع از آن ياد میشود. گاهی نيز اين اصطلاح به معنای شايسته بررسی و قابل ملاحظه بودن به كار میرود؛ يعنی شايستگی دارد كه مورد مطالعه جدی قرار بگيرد و سرانجام روشن و مبرهن شود كه آيا سخن آنها حق و مطابق با واقع است يا خير.
عضو هيئت علمی جامعهالصطفی العالميه افزود: نكته قابل توجه همين است كه مراد از حجت و حجيت در اين مسئله گزينه دوم است؛ يعنی اگر ما مطالعات قرآنی خاورشناسان را حجت میدانيم؛ نه به اين معنا است كه نتيجه تحقيقاتشان را در زمره آيات و روايات يا در رديف مبانی و مسلمات كلامی و اعتقادی دين خودمان بدانيم، بلكه به اينمعنا است كه احتمال میدهيم در ميان يافتههای آنها سخن حق هم يافت بشود. در اين صورت ضمن تاييد و تشويق آنها حقانيت مواضع قرآنی و اسلامی را برای جهانيان ترويج میكنيم و اگر هم اشكال و شبههای يافتيم، آن را پاسخ میدهيم و از اين طريق از حريم اسلام و قرآن دفاع میكنيم.
اين محقق و پژوهشگر عرصه خاورشناسی افزود: نكته ديگر اينكه قرآن كريم فرمود: «... فَبَشِّرْ عِبَادِالَّذِينَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ...، پس بشارت ده به آن بندگان من كه به سخن گوش فرامیدهند و بهترين آن را پيروى میكنند»(زمر/17-18). اگر دقت كنيد سخنی كه بندگان خاص خدا موظف به شنيدن آن شدهاند، مقيد به سخن مسلمانان نشده و نفرموده كه قول مسلمانان را بشنويد، بلكه كاملاً مطلق بيان شده است. از اين آيه كريمه به دست میآيد كه رويكرد قرآن به نگرش جامعه علمی و پژوهشی نسبت به سخنان همگان است؛ اعم از مسلمان و غير مسلمان.
وی ادامه داد: نكته چهارم اينكه در حديث آمده است «انظرالی ماقال و لاتنظرالی من قال؛ به آنچه گفته میشود دقت كنيد نه اينكه چه كسی اين را میگويد». مفاد اين حديث اين است كه گاهی ممكن است سخن حق از دهان غير موحدين صادر گردد كه در اين صورت سخن آن شخص حجت و معتبر خواهد بود، گرچه مسلمان نباشد و مستشرق باشد.
اسكندرلو افزود: نكته پنجم اينكه بعضی از مستشرقان ادعايشان اين است كه مطالعات مسلمانان مثلاً در حوزه تاريخ قرآن ضعيف و اندك است؛ چنانكه تئودر لوردكل اين ادعا را كرده است. برعكس مطالعات مستشرقان در اين عرصه بيشتر از كار مسلمان بوده است و پيدا است كه چنين واقعيتی را ما بايد بپذيريم. چنين مواردی ديگر جای تعصب به خرج دادن نيست. همچنين گاهی مقالات پژوهشی مستشرقان از ايدئولوژی و شيوه تحقيقی جامع و ساختار پژوهشی كامل برخوردار است كه برای ما به عنوان يك ابزار و روش مهم و قابل استفاده خواهد بود.
وی در پايان گفت: نتيجه اينكه اين سوال همانطور كه ابتدا اشاره كردم از سوالات بسيطی كه بشود پاسخ آن را با آری ياخير داد و روشن و حجت بشود، نيست، بلكه پاسخ تفصيلی و چندجانبه دارد كه به برخی از جزئياتش در اين پنج نكته اشاره شد.
وی افزود: اولاً انگيزه و هدف اصلی پژوهشگران مسلمان اعم از حوزوی و دانشگاهی در زمينه مطالعه و بررسی آراء قرآن پژوهی مستشرقان اين نيست كه از اين رهگذر به دانش و بينش تازه و نوينی در باب معارف قرآن دست يابند. بلكه هدف اصلی نقد و بررسی آراء آنها به منظور كشف و تبيين شبهات و اشتباهات آنها در حوزه مطالعات قرآنی و در واقع دفاع از حريم و كيان اسلام و قرآن عزيز است.
اسكندرلو ادامه داد: میتوانيم بگوييم طرح سوال مذكور از جنبه سادهای وارد موضوع میشود؛ يعنی ديگر زمينهای باقی نمیماند برای اينكه بگوييم مطالعات آنها برای ما حجت هست يا نه؟ ثانياً حجيت و اعتباری كه غربيون از آن تحت عنوان argumenti ياد میكنند، دو معنا دارد؛ گاهی حجيت به معنای مقبول و لازمالاتباع است كه با واژه accept به معنای پذيرفتنی و قابل دفاع از آن ياد میشود. گاهی نيز اين اصطلاح به معنای شايسته بررسی و قابل ملاحظه بودن به كار میرود؛ يعنی شايستگی دارد كه مورد مطالعه جدی قرار بگيرد و سرانجام روشن و مبرهن شود كه آيا سخن آنها حق و مطابق با واقع است يا خير.
عضو هيئت علمی جامعهالصطفی العالميه افزود: نكته قابل توجه همين است كه مراد از حجت و حجيت در اين مسئله گزينه دوم است؛ يعنی اگر ما مطالعات قرآنی خاورشناسان را حجت میدانيم؛ نه به اين معنا است كه نتيجه تحقيقاتشان را در زمره آيات و روايات يا در رديف مبانی و مسلمات كلامی و اعتقادی دين خودمان بدانيم، بلكه به اينمعنا است كه احتمال میدهيم در ميان يافتههای آنها سخن حق هم يافت بشود. در اين صورت ضمن تاييد و تشويق آنها حقانيت مواضع قرآنی و اسلامی را برای جهانيان ترويج میكنيم و اگر هم اشكال و شبههای يافتيم، آن را پاسخ میدهيم و از اين طريق از حريم اسلام و قرآن دفاع میكنيم.
اين محقق و پژوهشگر عرصه خاورشناسی افزود: نكته ديگر اينكه قرآن كريم فرمود: «... فَبَشِّرْ عِبَادِالَّذِينَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ...، پس بشارت ده به آن بندگان من كه به سخن گوش فرامیدهند و بهترين آن را پيروى میكنند»(زمر/17-18). اگر دقت كنيد سخنی كه بندگان خاص خدا موظف به شنيدن آن شدهاند، مقيد به سخن مسلمانان نشده و نفرموده كه قول مسلمانان را بشنويد، بلكه كاملاً مطلق بيان شده است. از اين آيه كريمه به دست میآيد كه رويكرد قرآن به نگرش جامعه علمی و پژوهشی نسبت به سخنان همگان است؛ اعم از مسلمان و غير مسلمان.
وی ادامه داد: نكته چهارم اينكه در حديث آمده است «انظرالی ماقال و لاتنظرالی من قال؛ به آنچه گفته میشود دقت كنيد نه اينكه چه كسی اين را میگويد». مفاد اين حديث اين است كه گاهی ممكن است سخن حق از دهان غير موحدين صادر گردد كه در اين صورت سخن آن شخص حجت و معتبر خواهد بود، گرچه مسلمان نباشد و مستشرق باشد.
اسكندرلو افزود: نكته پنجم اينكه بعضی از مستشرقان ادعايشان اين است كه مطالعات مسلمانان مثلاً در حوزه تاريخ قرآن ضعيف و اندك است؛ چنانكه تئودر لوردكل اين ادعا را كرده است. برعكس مطالعات مستشرقان در اين عرصه بيشتر از كار مسلمان بوده است و پيدا است كه چنين واقعيتی را ما بايد بپذيريم. چنين مواردی ديگر جای تعصب به خرج دادن نيست. همچنين گاهی مقالات پژوهشی مستشرقان از ايدئولوژی و شيوه تحقيقی جامع و ساختار پژوهشی كامل برخوردار است كه برای ما به عنوان يك ابزار و روش مهم و قابل استفاده خواهد بود.
وی در پايان گفت: نتيجه اينكه اين سوال همانطور كه ابتدا اشاره كردم از سوالات بسيطی كه بشود پاسخ آن را با آری ياخير داد و روشن و حجت بشود، نيست، بلكه پاسخ تفصيلی و چندجانبه دارد كه به برخی از جزئياتش در اين پنج نكته اشاره شد.
