شرح دعای روز يازدهم ماه رمضان در بيان آيتالله مجتهدی تهرانی
گروه انديشه: دعای خيلی خوبی است كه انسان طوری باشد كه از كار خوب لذت برد؛ اگر خواستيم كار خوبی انجام بدهيم مخفيانه انجام دهيم و قصد قربت داشته باشيم.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، آيتالله مجتهدی تهرانی، استاد برجسته اخلاق، همهروزه در روزهای ماه مبارك رمضان در بين نماز ظهر و عصر در مدرسه علميه خود به شرح دعای مختصر آن روز میپرداختند كه شرح دعای روز يازدهم ماه رمضان در بيان ايشان به قرار ذيل است:
«اللهمّ حَبّبْ الیّ فيهِ الإحْسانَ وكَرّهْ الیّ فيهِ الفُسوقَ والعِصْيانَ وحَرّمْ علیّ فيهِ السّخَطَ والنّيرانَ بِعَوْنِكَ يا غياثَ المُسْتغيثين».
«اللَّهُمَّ حَبِّبْ إِلَیَّ فِيهِ الْإِحْسَانَ»؛ خدايا كاری كن كه خوبیها را دوست داشته باشم و از بدیها بدم بيايد و عبادت و انجام هر كار خوبی نزد من محبوب باشد. اين دعای خيلی خوبی است كه انسان طوری باشد از كار خوب لذت برد. اگر خواستيم كار خوبی انجام بدهيم مخفيانه انجام دهيم و قصد قربت داشته باشيم. طوری زندگی كنيم كه آبروی كسی را نريزيم. در احسان، اهل رياكاری نباشيم، كه اگر اينگونه بوديم در قيامت برای ما اجر و پاداشی نيست.
جنس خوب صدقه بدهيم؛ اگر متمكن هستيم جنس اعلاء را برای صدقه و خيرات كنار بگذاريم. بهترين خوبیها اين است كه آدمی به فاميل فقير كمك كند، بعضیها به فاميل كمك نمیكنند. حتی مرحوم آيتاللهالعظمی بروجردی(ره) احتياط میكردند و میگفتند: اگر در شهرتان مستحق وجود دارد، اشكال دارد كه فطريه را به شهرهای ديگر بفرستيد. در حديث وارد شده است: «خَيرُكُم مَن اَطعَم الطَعام » [كافی ج : 4 ص : 50] بهترين شماها كسانی هستند كه اطعام طعام میكنند؛ غذا درست میكند و به ديگران طعام میدهد.
همانطور كه در آيات و روايات موجود میباشد، هر عمل نيكويی را كه انسان انجام میدهد از آن به احسان و نيكوكاری تعبير میگردد كه دو قسم دارد: احسان در راه رضای خدا و احسان برای ريا و جلب توجه مردم احسان برای رضای خدا اگر انسانی عمل نيكی را انجام دهد و هدفش از انجام آن عمل فقط جلب رضايت خداوند قادر و متعال باشد آنگاه است كه میگوييم آن عمل نيك، احسان برای رضای خداوند بوده است.
خداوند (عزوجل) در قرآن میفرمايد: «وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمحْسِنِينَ؛ در راه خدا انفاق كنيد و با دستانتان خودتان را به هلاكت نيندازيد و احسان و نيكوكاری كنيد كه همانا خداوند نيكوكاران را دوست دارد»(بقره/ 195).
اين آيه نشان دهنده آن است كه انفاق عمل نيكويی است كه انسان را از هلاكت نجات بخشد و اين در صورتی است كه اين احسان جزء «وَمَثَلُ الَّذِينَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ»(بقره/ 265) باشد كه آنگاه است كه خداوند در قرآن میفرمايد: «بَلی مَن أسلَمَ وَجهَهُ لِلّهِ وَ هُوَ مُحسِنٌ فَلَهُ أجرُهُ عِندَ رَبِّهِ وَ لاخَوفٌ عَلَيهِم وَ لا هُم یَحزَنونَ»(بقره /112) يعنی: آری، كسی كه تسليم حكم خداوند گرديد و نيكوكار گشت پس (مسلم است كه) اجرش نزد خداوند بزرگ خواهد بود و او را هيچ خوف و انديشه و هيچ حزن و اندوهی (در دنيا و آخرت) نخواهد بود.
اگر انسانی عمل نيكی را كه در ظاهر خداپسندانه است، انجام دهد و هدفش جلب توجه مردم باشد، آنگاه است كه اولاً: در انجام آن عمل نيك برای خداوند شريك قائل شده است، ثانياً: عمل او ريا بوده و هيچ اجر و پاداش از طرف خداوند برای آن عمل نمیباشد، چرا كه اينگونه افراد از ياران و هم قرينان شيطانند كه اگر در اين مورد نيز انفاق را در نظر بگيريم، خداوند در قرآن میفرمايد: «وَالَّذِينَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَـاء النَّاسِ وَلاَ یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلاَ بِالْیَوْمِ الآخِرِ وَمَن یَكُنِ الشَّیْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاء قِرِينًا؛ آنان كه اموال خود را به قصد ريا و خودنمايی انفاق میكنند و به خدا و روز قيامت ايمان نمیآورند (ايشان ياران شيطانند) و هر كه را شيطان يار اوست بسيار بدياری خواهد داشت»(نساء/38).
«اللَّهُمَّ حَبِّبْ إِلَیَّ فِيهِ الْإِحْسَانَ» ؛ منظور از «حَبِّبْ إِلَیَّ فِيهِ الْإِحْسَانَ» چيست؟ همانطور كه در قرآن آمده است «إنَّ اللهَ یُحِبُ المُحسنين»(بقره /195) يعنی: «به درستی كه خداوند احسان كنندگان را دوست دارد» كه با توجه به اين آيه انسان برای اينكه محبوب پروردگار خويش گردد از خدای خويش میخواهد كه احسان و نيكوكاری را محبوب او گرداند كه ما نيز در اين روز از خداوند میخواهيم كه حب احسان و نيكوكاری در راه رضايش را نصيب ما گرداند.
«وَ كَرِّهْ إِلَیَّ فِيهِ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیَانَ»؛ خدايا من را طوری قرار بده كه از فسق و معصيت بيزار بشوم و از گناه كردن بدم بيايد. هرگاه انسان عملی را بر خلاف دستورات الهی انجام دهد، آنگاه است كه گويند او عصيان پروردگار خويش را نموده است؛ يعنی سرپيچی از دستور پروردگار خويش نموده است كه اگر انسان به اين عمل خويش يعنی معصيت پروردگار اصرار ورزيده و ادامه دهد آنگاه است كه او را فاسق نامند چرا كه او دائماً به معصيت ذات اقدس الهی مشغول بوده است.
خداوند در قرآن میفرمايد: «وَ كَرَّهَ إِلَیْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ»(حجرات /7) يعنی: «خداوند كفر و فسوق و معصيت را در نظرتان زشت و منفور ساخت و اينان به حقيقت اهل صواب و هدايتند» كه از اين آيه در میيابيم كه اگر خداوند در نظر انسانی گناه و معصيت و هر عمل ناپسندی را زشت و منفور سازد، آنگاه است كه آن انسان به حقيقت هدايتيافته و به مسير سعادت دست خواهد يافت.
«وَ حَرِّمْ عَلَیَّ فِيهِ السَّخَطَ وَ النِّيرَانَ» ؛ خدايا غضب و آتش خودت را بر من حرام كن. خداوند عزوجل در قرآن میفرمايد: «واتقوا الله و اعلموا ان الله شديد العقاب» ؛ و از خداوند بترسيد (و تقوای او را پيشه كنيد) و بدانيد به درستی كه خداوند سخت عذاب است.» اين عذاب و عقاب الهی برای كسانی میباشد كه به معصيت و نافرمانی ذات اقدس او مشغولند به طوری كه شكرگزار نعمتهای خداوند نبوده و خداوند از آنان راضی نمیباشد، چنانچه خداوند متعال در قرآن در مورد دليل عذاب بندگان خويش میفرمايند: «مَّا یَفْعَلُ اللّهُ بِعَذَابِكُمْ إِن شَكَرْتُمْ وَآمَنتُمْ وَكَانَ اللّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا»(نساء/147). اگر شما از لطف خداوند شكرگزار باشيد و به او ايمان آورديد، خداوند چه غرضی دارد كه شما را عذاب كند؟ كه خداوند در مقابل نعمت، شكر شما را میپذيرد و عملش به صلاح خلق احاطه دارد.
پس با توجه به اين آيه كسانی از عذاب الهی در امانند و آتش دوزخ بر آنان حرام است كه تقوای الهی پيشه نموده و از معاصی و نافرمانی از دستورات او بپرهيزند. «بِعَوْنِكَ»؛ خدايا همه اين دعاها را از تو خواستم، ولی تا خودت كمك نكنی، من نمیتوانم به اين امور متخلق بشوم و بدون ياری تو اين مسائل محقق نمیشوند. در روايت آمده است: اگر شما يك قدم به سوی او برداری، خداوند هرولهكنان به سوی تو میدود. لذا نااميد هم نباشيم. ولی بايد يك قدم به سوی او برداريم تا امدادهای الهی را ببينيم. «یَا غِیَاثَ الْمُسْتَغِيثِين»؛ ای خدايی كه هر كسی كه به تو بگويد الهی پناهم بده تو پناهش میدهی.
نمازهای مخصوصی برای هر شب ماه مبارك رمضان از حضرت علی (ع) روايت شده و ثوابهای زيادی برای هر شبی ذكر فرمودهاند. اين نمازهای مستحبی تماما دو ركعتی خوانده میشود و خواندن آن در حالت نشسته هم جايز است، لكن ايستاده افضل است.
نماز شب دوازدهم هشت ركعت (چهار تا دو ركعتی) است كه در هر ركعت بعد از حمد 30 مرتبه سوره قدر خوانده می شود و امام علی(ع) در مورد ثواب اين نماز فرمود: خدای تعالی به او ثواب شكركنندگان را عطا كند و روز قيامت از رستگاران باشد.
«اللهمّ حَبّبْ الیّ فيهِ الإحْسانَ وكَرّهْ الیّ فيهِ الفُسوقَ والعِصْيانَ وحَرّمْ علیّ فيهِ السّخَطَ والنّيرانَ بِعَوْنِكَ يا غياثَ المُسْتغيثين».
«اللَّهُمَّ حَبِّبْ إِلَیَّ فِيهِ الْإِحْسَانَ»؛ خدايا كاری كن كه خوبیها را دوست داشته باشم و از بدیها بدم بيايد و عبادت و انجام هر كار خوبی نزد من محبوب باشد. اين دعای خيلی خوبی است كه انسان طوری باشد از كار خوب لذت برد. اگر خواستيم كار خوبی انجام بدهيم مخفيانه انجام دهيم و قصد قربت داشته باشيم. طوری زندگی كنيم كه آبروی كسی را نريزيم. در احسان، اهل رياكاری نباشيم، كه اگر اينگونه بوديم در قيامت برای ما اجر و پاداشی نيست.
جنس خوب صدقه بدهيم؛ اگر متمكن هستيم جنس اعلاء را برای صدقه و خيرات كنار بگذاريم. بهترين خوبیها اين است كه آدمی به فاميل فقير كمك كند، بعضیها به فاميل كمك نمیكنند. حتی مرحوم آيتاللهالعظمی بروجردی(ره) احتياط میكردند و میگفتند: اگر در شهرتان مستحق وجود دارد، اشكال دارد كه فطريه را به شهرهای ديگر بفرستيد. در حديث وارد شده است: «خَيرُكُم مَن اَطعَم الطَعام » [كافی ج : 4 ص : 50] بهترين شماها كسانی هستند كه اطعام طعام میكنند؛ غذا درست میكند و به ديگران طعام میدهد.
همانطور كه در آيات و روايات موجود میباشد، هر عمل نيكويی را كه انسان انجام میدهد از آن به احسان و نيكوكاری تعبير میگردد كه دو قسم دارد: احسان در راه رضای خدا و احسان برای ريا و جلب توجه مردم احسان برای رضای خدا اگر انسانی عمل نيكی را انجام دهد و هدفش از انجام آن عمل فقط جلب رضايت خداوند قادر و متعال باشد آنگاه است كه میگوييم آن عمل نيك، احسان برای رضای خداوند بوده است.
خداوند (عزوجل) در قرآن میفرمايد: «وَ أَنْفِقُوا فِی سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمحْسِنِينَ؛ در راه خدا انفاق كنيد و با دستانتان خودتان را به هلاكت نيندازيد و احسان و نيكوكاری كنيد كه همانا خداوند نيكوكاران را دوست دارد»(بقره/ 195).
اين آيه نشان دهنده آن است كه انفاق عمل نيكويی است كه انسان را از هلاكت نجات بخشد و اين در صورتی است كه اين احسان جزء «وَمَثَلُ الَّذِينَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ»(بقره/ 265) باشد كه آنگاه است كه خداوند در قرآن میفرمايد: «بَلی مَن أسلَمَ وَجهَهُ لِلّهِ وَ هُوَ مُحسِنٌ فَلَهُ أجرُهُ عِندَ رَبِّهِ وَ لاخَوفٌ عَلَيهِم وَ لا هُم یَحزَنونَ»(بقره /112) يعنی: آری، كسی كه تسليم حكم خداوند گرديد و نيكوكار گشت پس (مسلم است كه) اجرش نزد خداوند بزرگ خواهد بود و او را هيچ خوف و انديشه و هيچ حزن و اندوهی (در دنيا و آخرت) نخواهد بود.
اگر انسانی عمل نيكی را كه در ظاهر خداپسندانه است، انجام دهد و هدفش جلب توجه مردم باشد، آنگاه است كه اولاً: در انجام آن عمل نيك برای خداوند شريك قائل شده است، ثانياً: عمل او ريا بوده و هيچ اجر و پاداش از طرف خداوند برای آن عمل نمیباشد، چرا كه اينگونه افراد از ياران و هم قرينان شيطانند كه اگر در اين مورد نيز انفاق را در نظر بگيريم، خداوند در قرآن میفرمايد: «وَالَّذِينَ یُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَـاء النَّاسِ وَلاَ یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلاَ بِالْیَوْمِ الآخِرِ وَمَن یَكُنِ الشَّیْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاء قِرِينًا؛ آنان كه اموال خود را به قصد ريا و خودنمايی انفاق میكنند و به خدا و روز قيامت ايمان نمیآورند (ايشان ياران شيطانند) و هر كه را شيطان يار اوست بسيار بدياری خواهد داشت»(نساء/38).
«اللَّهُمَّ حَبِّبْ إِلَیَّ فِيهِ الْإِحْسَانَ» ؛ منظور از «حَبِّبْ إِلَیَّ فِيهِ الْإِحْسَانَ» چيست؟ همانطور كه در قرآن آمده است «إنَّ اللهَ یُحِبُ المُحسنين»(بقره /195) يعنی: «به درستی كه خداوند احسان كنندگان را دوست دارد» كه با توجه به اين آيه انسان برای اينكه محبوب پروردگار خويش گردد از خدای خويش میخواهد كه احسان و نيكوكاری را محبوب او گرداند كه ما نيز در اين روز از خداوند میخواهيم كه حب احسان و نيكوكاری در راه رضايش را نصيب ما گرداند.
«وَ كَرِّهْ إِلَیَّ فِيهِ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیَانَ»؛ خدايا من را طوری قرار بده كه از فسق و معصيت بيزار بشوم و از گناه كردن بدم بيايد. هرگاه انسان عملی را بر خلاف دستورات الهی انجام دهد، آنگاه است كه گويند او عصيان پروردگار خويش را نموده است؛ يعنی سرپيچی از دستور پروردگار خويش نموده است كه اگر انسان به اين عمل خويش يعنی معصيت پروردگار اصرار ورزيده و ادامه دهد آنگاه است كه او را فاسق نامند چرا كه او دائماً به معصيت ذات اقدس الهی مشغول بوده است.
خداوند در قرآن میفرمايد: «وَ كَرَّهَ إِلَیْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ»(حجرات /7) يعنی: «خداوند كفر و فسوق و معصيت را در نظرتان زشت و منفور ساخت و اينان به حقيقت اهل صواب و هدايتند» كه از اين آيه در میيابيم كه اگر خداوند در نظر انسانی گناه و معصيت و هر عمل ناپسندی را زشت و منفور سازد، آنگاه است كه آن انسان به حقيقت هدايتيافته و به مسير سعادت دست خواهد يافت.
«وَ حَرِّمْ عَلَیَّ فِيهِ السَّخَطَ وَ النِّيرَانَ» ؛ خدايا غضب و آتش خودت را بر من حرام كن. خداوند عزوجل در قرآن میفرمايد: «واتقوا الله و اعلموا ان الله شديد العقاب» ؛ و از خداوند بترسيد (و تقوای او را پيشه كنيد) و بدانيد به درستی كه خداوند سخت عذاب است.» اين عذاب و عقاب الهی برای كسانی میباشد كه به معصيت و نافرمانی ذات اقدس او مشغولند به طوری كه شكرگزار نعمتهای خداوند نبوده و خداوند از آنان راضی نمیباشد، چنانچه خداوند متعال در قرآن در مورد دليل عذاب بندگان خويش میفرمايند: «مَّا یَفْعَلُ اللّهُ بِعَذَابِكُمْ إِن شَكَرْتُمْ وَآمَنتُمْ وَكَانَ اللّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا»(نساء/147). اگر شما از لطف خداوند شكرگزار باشيد و به او ايمان آورديد، خداوند چه غرضی دارد كه شما را عذاب كند؟ كه خداوند در مقابل نعمت، شكر شما را میپذيرد و عملش به صلاح خلق احاطه دارد.
پس با توجه به اين آيه كسانی از عذاب الهی در امانند و آتش دوزخ بر آنان حرام است كه تقوای الهی پيشه نموده و از معاصی و نافرمانی از دستورات او بپرهيزند. «بِعَوْنِكَ»؛ خدايا همه اين دعاها را از تو خواستم، ولی تا خودت كمك نكنی، من نمیتوانم به اين امور متخلق بشوم و بدون ياری تو اين مسائل محقق نمیشوند. در روايت آمده است: اگر شما يك قدم به سوی او برداری، خداوند هرولهكنان به سوی تو میدود. لذا نااميد هم نباشيم. ولی بايد يك قدم به سوی او برداريم تا امدادهای الهی را ببينيم. «یَا غِیَاثَ الْمُسْتَغِيثِين»؛ ای خدايی كه هر كسی كه به تو بگويد الهی پناهم بده تو پناهش میدهی.
نمازهای مخصوصی برای هر شب ماه مبارك رمضان از حضرت علی (ع) روايت شده و ثوابهای زيادی برای هر شبی ذكر فرمودهاند. اين نمازهای مستحبی تماما دو ركعتی خوانده میشود و خواندن آن در حالت نشسته هم جايز است، لكن ايستاده افضل است.
نماز شب دوازدهم هشت ركعت (چهار تا دو ركعتی) است كه در هر ركعت بعد از حمد 30 مرتبه سوره قدر خوانده می شود و امام علی(ع) در مورد ثواب اين نماز فرمود: خدای تعالی به او ثواب شكركنندگان را عطا كند و روز قيامت از رستگاران باشد.
