رشد فضايل اخلاقی؛ خاصيت طبيعی سخن گفتن با خدا

حجت‌الاسلام و المسلمين علی خياط، عضو هيئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا)، به زوايای دعای ابوحمزه ثمالی پرداخت و در اين رابطه گفت: ايمان شايد در مواجهه با حوادث عالم، سختی‌ها، خوشی‌ها، تنعم‌ها، حالت‌های گوناگون در خطر از بين رفتن قرار بگيرد و دعاها موجب تقويت و استقرار ايمان در دل است و به انسان قدرت مقاومت در مقابل چالش‌های زندگی را می‌دهد و اين خصوصيت دعا است.
وی افزود: شما عنايت داريد كه انسان‌هايی در تاريخ هستند كه ايمان داشتند، اما وقتی با مال، قدرت، لذات جسمی و شهوات قلبی دنيا مواجه شدند، ايمان‌شان از دست رفت؛ ايمان اين افراد متزلزل و غيرمستقر است؛ اين نيست كه ايمان هميشه ثابت باشد. خصوصيت دعای ابوحمزه ثمالی و ساير دعاها اين است كه ايمان را در دل انسان تقويت و ثابت می‌كند و خطر زوال ايمان را انسان می‌تواند با دعا و استمرار توجه به خدا از بين ببرد.
مؤلف كتاب «جلوه‌های قرآن در نيايش‌های معصومان(ع)» گفت: شايد مهمترين مبحث ادعيه خداشناسی و خودشناسی باشد؛ در دعاهای اهل بيت(ع) يك ويژگی مهم وجود دارد و آن خودسازی است و دستاورد مهمش رشد فضائل اخلاقی در انسان است. انسان با توجه به خدا و با حرف زدن با خدای متعال می‌تواند فضائل اخلاقی را در خود تقويت كند و اين يك خاصيت طبيعی مناجات با پروردگار است.
خياط، دعا را پلكان عروج انسان به سمت كمالات خواند و افزود: از سوی ديگر دعا هم رذائل اخلاقی مانند كبر، خودپرستی، دشمنی با بندگان خدا، ضعف نفس، جور، بی‌صبری و هر چه رذائل را انسان تصور بكند از انسان دور می‌كند. در دعا اين نكات وجود دارد است و مهمترين چيزهايی كه در دعای «ابوحمزه ثمالی» انسان با آن مواجه می‌شود، بحث استغفار است؛ استغفار از گناهان، پليدی‌ها و لغزش‌ها، اين استغفارها زنگار را از دل‌ها پاك می‌كند.
اين عضو هيئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی در ادامه بيان كرد: مناجات انسان را از آلودگی مصفا می‌كند و شستشو می‌دهد؛ اين با استغفار امكان‌پذير است لذا بهترين دعاها دعايی است كه در آن استغفار باشد و دعای «ابوحمزه ثمالی» سرشار از اين مفاهيم است. بنابراين در رأس دعاها هم می‌بينم كه طلب مغفرت از پروردگار گفته شده است. من در يك روايت ديدم كه معصوم(ع) می‌گويد: «خير الدعا الاستغفار» يعنی از همه دعاها برتر طلب آمرزش است.
وی گفت: طلب آمرزش از خدای متعال آن چيزی است كه ما بايد به دنبال آن باشيم؛ حاجتی كه ما در دعاهايمان از خدا می‌خواهيم كه من عمرم را در طلب اين حاجت سپری كردم، آن حاجت چيست؟ آن حاجت عبارت از مغفرت الهی است. مغفرت الهی به معنای اصلاح خطاهاست به معنای جبران كردن ضربه‌هايی كه ما بر خود و بر ديگران وارد كرده‌ايم، حالا اگر بشريت به جد درصدد اصلاح خطاها و مفاسد باشند، راه رسيدن به خدا هموار شده و سرانجام بشر سرانجام نيكی خواهد بود.
خياط اظهار كرد: استغفار را از كجا بايد شروع كنيم؟ بايد از خودمان از اصلاح نفس خودمان شروع كنيم. آيه مباركه قرآن می‌فرمايد: «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ عَلَیْكُمْ أَنفُسَكُمْ...؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏‌ايد به خودتان بپردازيد»(مائده/105) همه‌ تلاش‌ها و مجاهدت‌ها برای اين است كه بتوانيم خدا را از خودمان راضی كنيم. ستايش برای ما در نظر گرفته شده تا خودمان را برسانيم؛ بنابراين راهی هم جز استغفار ندارد و همه انسان‌ها به آن محتاج هستند.
وی افزود: پيغمبر(ص) آن انسان والا و شخصيت طراز اول بشريت، ايشان هم استغفار می‌كردند، البته استغفار برای پيامبر(ص) غير از استغفار برای ماست. استغفار برای ما توبه از گناهان است؛ همين گناهان معمولی، اما استغفار پيامبر(ص) می‌تواند در سطح اولی باشد. بعضی ترك اولی هم نمی‌كنند، اما استغفار می‌كنند. انسان ممكن است در مقابل عظمت ذات اقدس پروردگار باشد، خب استغفار می‌كند، استغفار عدم معرفتِ عامل، البته اين نوع استغفار برای اولياء خدا است.
عضو هيئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی افزود: می‌خواهم عرض كنم استغفار برای همه است و اين دعای شريف يكی از مهمترين فرازها و بخش‌های مهم مباحث آن استغفار است و فايده بزرگی آن اين است كه ما را از غفلت خارج می‌كند و اگر ما استغفار بكنيم خدا هم توبه‌پذير است و اين موضوع را از ما می‌پذيرد.
خياط گفت: نكته ديگری كه انسان در اين دعا زياد می‌بيند اين است كه دعای ابوحمزه ثمالی حقيقتاً آئينه تمام‌نمايی برای همه انسان‌ها است و در آن درس‌هايی آمده. اشكالات انسان‌ها مثل يكديگر نيست و ائمه اهل بيت(ع) طبيبی هستند كه نسخه‌ای می‌پيچيند كه همه از آن استفاده می‌كنند. ما وقتی كه به دعا مراجعه می‌كنيم هر كدام يك مشكلی داريم و «دعای ابوحمزه ثمالی» را وقتی انسان می‌خواند احساس می‌كند كه امام دارد حال او را عرضه می‌دارد.
اين پژوهشگر عرصه علوم قرآن و حديث افزود: انسان در قالب دعا می‌تواند حال خود را عرضه بدارد و بعد با خدای سبحان مناجات كند و درددل‌های خود را بگويد و محبت خدای متعال را در دل خود زياد كند؛ يكی از دستاوردهای دعا ايجاد محبت خدای متعال است، دعا عشق به خدای متعال را در دل انسان‌ها زنده می‌كند و اين خيلی مهم است.
خياط افزود: دعای شريف ابوحمزه ثمالی كه همه می‌گويند تبلور آن آموزه‌‌های قرآنی و حديثی است كه به ما گفته‌اند كه شما هم حق نداريد خيلی اميدوار بشويد، كه اين موجب می‌شود انسان مغرور شود و گاهی خدای ناكرده به اميد اينكه خدا ببخشد گناهانی را مرتكب شود، و هم حق نداريد از درگاه پروردگار نااميد بشويد و دستاورد مهم دعای ابوحمزه ثمالی دميدن روح اميد در انسان است.