نقد و بررسی قرآنپژوهی مستشرقين/22
پيشفرضهای غلط؛ منشأ ادعای تأثيرپذيری قرآن از كتب آسمانی
گروه انديشه: ذهن خاورشناسان متأثر از اين پرسش كه آيا ممكن است قرآن متاثر از منابع قبل از خود باشد، پيشفرضی پديد آورده كه با تقويت آن و تبديل به فرضيه، مطالعات تطبيقی بين قرآن و تورات و انجيل را بر همين اساس صورت دهند و احيانا ادعا كنند كه قرآن متاثر از كتابهای آسمانی قبلی است.
مجيد معارف، عضو هيئت علمی دانشگاه تهران در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) به بررسی آسيبشناسی مطالعات قرآنی خاورشناسان پرداخت و در اين رابطه اظهار كرد: بخشی از مطالعات قرآنی در دوران ما مطالعاتی است كه توسط خاورشناسان انجام میشود و مطالعات قرآنی خاورشناسان در زمان ما حجم بسيار وسيعی از مطالعات قرآنی را به خود اختصاص میدهد.
وی در ادامه افزود: در ارتباط با قرآن كريم صدها پژوهشگر در نقاط مختلف جهان به مطالعات وسيعی دست زدهاند و حاصل مطالعات آنها در قالب كتابها، مقالهها و اخيرا دايرهالمعارفهای تخصصی ظهور و بروز يافته و شايد جديدترين مجموعهای كه به عنوان خاورشناسان تشكيل شده، «دايرهالمعارف قرآن لايدن» است كه به فارسی هم ترجمه شده است و جلد اول آن هم به وسيله انتشارات حكمت به چاپ رسيده است.
معارف خاطرنشان كرد: زمانی كه ماحاصل اين مطالعات را بررسی میكنيم، متوجه محاسن و معايبی در مطالعات خاورشناسان میشويم. از جهتی انسان وقتی كه در جريان محتوای مطالعات قرآنی خاورشناسان قرار میگيرد، نمیتواند اعجاب خود را از تتبع و دقتهای خاورشناسان در مسائل علمی و روش علمی ويژهای كه خاورشناسان دارند و رويكرد حتیالامكان بیطرفانهای كه خاورشناسان دارند پنهان كند. اين موارد جزء محسناتی است كه در پژوهشهای خاورشناسان میتوان يافت.
ناظر كيفی ترجمه «دايرهالمعارف قرآن لايدن» گفت: قاعدتا مطالعات خاورشناسان خالی از اشكال يا اشكالات هم نيست، مخصوصا مسلمانان بايد با حساسيت ويژهای اين مطالعات را پیگيری كنند و اگر احساس میكنند كه در ارتباط با مطالعاتی كه شده، شبهاتی متوجه اسلام يا قرآن میشود، اين شبهات را ريشهيابی كنند و در وقت و جای مناسب پاسخگويی به آن شبهات به عمل بيايد. اين مطلب ضرورت آسيبشناسی مطالعات قرآنی خاورشناسان را برای همه دلباختگان اسلام و قرآن مخصوصا اصحاب تحقيق در مجامع دانشگاهی فراهم میكند.
وی در ادامه افزود: ما در اينجا بدون آنكه بخواهيم احصای مطلقی نسبت به عناصر آسيبشناسی مطالعات خاورشناسان داشتهباشيم، چند محور را در ارتباط با آسيبشناسی مطالعات قرآنی خاورشناسان از نظر میگذارنيم. اولين مطلب در خصوص آسيبشناسی مطالعات خاورشناسان اين است كه ظاهر امر نشان میدهد كه خاورشناسان تلاش میكنند كه از يك نقطه بیطرفی و از يك منظر بیطرفی و غيرجانبدارانه نسبت به مباحث اسلامی و حقايق قرآن، پژوهش و تحقيق كنند.
اين پژوهشگر عرصه علوم قرآن و حديث افزود: ظاهرا در نگاه اول، انسان احساس میكند آنها در موضعی بیطرفانه و غيرجانبدارانه به مطالعه قرآن و روايات پرداختهاند، ولی خوب كه دقت كنيم، متوجه میشويم كه در ورای تحقيق خاورشناسان بالاخره يك ردپايی از يك سری پيشفرضها وجود دارد.
مولف كتاب «تاريخ عمومی حديث» افزود: همين پيشفرضهايی كه در مطالعات خاورشناسان وجود دارد، میتواند بر تحقيقات و قضاوتهای آنها نسبت به قرآن و مفاهيم قرآنی تاثير خود را ظاهر كند. به عنوان مثال، خاورشناسان معمولا قرآن را به عنوان وحی آسمانی و آنهم معجزه پيامبراسلام(ص) تلقی نمیكنند و اعتقاد ندارند كه ضرورتا قرآن يك كتاب آسمانی است و در قالب وحی بر پيامبراسلام(ص) نازل شده و معجزه جاويد رسول الله(ص) است.
وی در ادامه گفت: مستشرقان غالبا نقطه مقابل اينها را فكر میكنند كه میشود پيش فرض! اين پيشفرض میتواند به آنها كمك كند كه تمام قرائن و شواهدی كه در مطالعات قرآنی يك رنگ و بويی از محيط و تاريخ میدهد، اين را بزرگ كنند و قرآن را يك متن بشری كه به اقتضائات يك تاريخ و فرهنگ خاصی به وجود آمده، تفسير كنند. اين قائدتا به دليل همان پيشفرضی است كه خاورشناسان دارند يا كسی كه معتقد باشد كه قرآن كريم بهوسيله يك بشر معمولی به وجود آمده و اين كتاب محمد(ص) است، قبل از آنكه كتاب خدا باشد.
معارف افزود: طبيعتا خيلی روشن است كه میتوان به بشر نسبت خطا داد؛ اگر اين بشر محمد(ص) باشد يا غير ايشان، امكان سهو و خطا دارد و بسيار سادهتر میتوانند درباره وجود خطا يا تناقض در قرآن كريم اظهار نظر كنند. وجود پيشفرضهای خاص در مطالعات قرآنی خاورشناسان و به همين ترتيب از اين سری پيشفرضها ما میتوانيم اين رويكرد خاورشناسان را در قبال قرآن شناسايی كنيم.
عضو هيئت علمی دانشگاه تهران گفت: مستشرقان در حوزه مفاهيم اعتقادی مثل توحيد و نبوت يا در حوزه قصص و سرگذشتهای تاريخی داستان آفرينش آدم، نوح، موسی، بنیاسرائيل، حضرت يوسف(ع) و غيره و نسبت اين كتاب را به كتابهای آسمانی قبل نظير تورات و انجيل میسنجند و طبيعتا ذهن خاورشناسان متوجه اين نكته میشود كه آيا ممكن است قرآن متاثر از منابع قبل از خود باشد. اين پيشفرضی میشود و پس از تقويت اين پيش فرض و تبديل آن به فرضيهای كه بايد اثبات شود، برمبنای يك امر اثباتنشده، مطالعات تطبيقی بين قرآن و تورات و انجيل به عمل میآورند و احيانا ادعا میكنند كه قرآن متاثر از كتابهای آسمانی قبل از خود است.
ادامه دارد...
وی در ادامه افزود: در ارتباط با قرآن كريم صدها پژوهشگر در نقاط مختلف جهان به مطالعات وسيعی دست زدهاند و حاصل مطالعات آنها در قالب كتابها، مقالهها و اخيرا دايرهالمعارفهای تخصصی ظهور و بروز يافته و شايد جديدترين مجموعهای كه به عنوان خاورشناسان تشكيل شده، «دايرهالمعارف قرآن لايدن» است كه به فارسی هم ترجمه شده است و جلد اول آن هم به وسيله انتشارات حكمت به چاپ رسيده است.
معارف خاطرنشان كرد: زمانی كه ماحاصل اين مطالعات را بررسی میكنيم، متوجه محاسن و معايبی در مطالعات خاورشناسان میشويم. از جهتی انسان وقتی كه در جريان محتوای مطالعات قرآنی خاورشناسان قرار میگيرد، نمیتواند اعجاب خود را از تتبع و دقتهای خاورشناسان در مسائل علمی و روش علمی ويژهای كه خاورشناسان دارند و رويكرد حتیالامكان بیطرفانهای كه خاورشناسان دارند پنهان كند. اين موارد جزء محسناتی است كه در پژوهشهای خاورشناسان میتوان يافت.
ناظر كيفی ترجمه «دايرهالمعارف قرآن لايدن» گفت: قاعدتا مطالعات خاورشناسان خالی از اشكال يا اشكالات هم نيست، مخصوصا مسلمانان بايد با حساسيت ويژهای اين مطالعات را پیگيری كنند و اگر احساس میكنند كه در ارتباط با مطالعاتی كه شده، شبهاتی متوجه اسلام يا قرآن میشود، اين شبهات را ريشهيابی كنند و در وقت و جای مناسب پاسخگويی به آن شبهات به عمل بيايد. اين مطلب ضرورت آسيبشناسی مطالعات قرآنی خاورشناسان را برای همه دلباختگان اسلام و قرآن مخصوصا اصحاب تحقيق در مجامع دانشگاهی فراهم میكند.
وی در ادامه افزود: ما در اينجا بدون آنكه بخواهيم احصای مطلقی نسبت به عناصر آسيبشناسی مطالعات خاورشناسان داشتهباشيم، چند محور را در ارتباط با آسيبشناسی مطالعات قرآنی خاورشناسان از نظر میگذارنيم. اولين مطلب در خصوص آسيبشناسی مطالعات خاورشناسان اين است كه ظاهر امر نشان میدهد كه خاورشناسان تلاش میكنند كه از يك نقطه بیطرفی و از يك منظر بیطرفی و غيرجانبدارانه نسبت به مباحث اسلامی و حقايق قرآن، پژوهش و تحقيق كنند.
اين پژوهشگر عرصه علوم قرآن و حديث افزود: ظاهرا در نگاه اول، انسان احساس میكند آنها در موضعی بیطرفانه و غيرجانبدارانه به مطالعه قرآن و روايات پرداختهاند، ولی خوب كه دقت كنيم، متوجه میشويم كه در ورای تحقيق خاورشناسان بالاخره يك ردپايی از يك سری پيشفرضها وجود دارد.
مولف كتاب «تاريخ عمومی حديث» افزود: همين پيشفرضهايی كه در مطالعات خاورشناسان وجود دارد، میتواند بر تحقيقات و قضاوتهای آنها نسبت به قرآن و مفاهيم قرآنی تاثير خود را ظاهر كند. به عنوان مثال، خاورشناسان معمولا قرآن را به عنوان وحی آسمانی و آنهم معجزه پيامبراسلام(ص) تلقی نمیكنند و اعتقاد ندارند كه ضرورتا قرآن يك كتاب آسمانی است و در قالب وحی بر پيامبراسلام(ص) نازل شده و معجزه جاويد رسول الله(ص) است.
وی در ادامه گفت: مستشرقان غالبا نقطه مقابل اينها را فكر میكنند كه میشود پيش فرض! اين پيشفرض میتواند به آنها كمك كند كه تمام قرائن و شواهدی كه در مطالعات قرآنی يك رنگ و بويی از محيط و تاريخ میدهد، اين را بزرگ كنند و قرآن را يك متن بشری كه به اقتضائات يك تاريخ و فرهنگ خاصی به وجود آمده، تفسير كنند. اين قائدتا به دليل همان پيشفرضی است كه خاورشناسان دارند يا كسی كه معتقد باشد كه قرآن كريم بهوسيله يك بشر معمولی به وجود آمده و اين كتاب محمد(ص) است، قبل از آنكه كتاب خدا باشد.
معارف افزود: طبيعتا خيلی روشن است كه میتوان به بشر نسبت خطا داد؛ اگر اين بشر محمد(ص) باشد يا غير ايشان، امكان سهو و خطا دارد و بسيار سادهتر میتوانند درباره وجود خطا يا تناقض در قرآن كريم اظهار نظر كنند. وجود پيشفرضهای خاص در مطالعات قرآنی خاورشناسان و به همين ترتيب از اين سری پيشفرضها ما میتوانيم اين رويكرد خاورشناسان را در قبال قرآن شناسايی كنيم.
عضو هيئت علمی دانشگاه تهران گفت: مستشرقان در حوزه مفاهيم اعتقادی مثل توحيد و نبوت يا در حوزه قصص و سرگذشتهای تاريخی داستان آفرينش آدم، نوح، موسی، بنیاسرائيل، حضرت يوسف(ع) و غيره و نسبت اين كتاب را به كتابهای آسمانی قبل نظير تورات و انجيل میسنجند و طبيعتا ذهن خاورشناسان متوجه اين نكته میشود كه آيا ممكن است قرآن متاثر از منابع قبل از خود باشد. اين پيشفرضی میشود و پس از تقويت اين پيش فرض و تبديل آن به فرضيهای كه بايد اثبات شود، برمبنای يك امر اثباتنشده، مطالعات تطبيقی بين قرآن و تورات و انجيل به عمل میآورند و احيانا ادعا میكنند كه قرآن متاثر از كتابهای آسمانی قبل از خود است.
ادامه دارد...
