نشسست تخصصی «علیت و اراده خداوند» در مشهد برگزار شد
گروه اندیشه: نشست پانزدهم از سلسله نشسستهای تخصصی مباحث اعتقادی با موضوع علیت و اراده خداوند با حضور آیتالله سیدجعفر سیدان، استاد درس خارج حوزه علمیه خراسان امروز در مشهد برگزار شد.
به گزارش خبرگزای بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، نشست پانزدهم از سلسله نشسستهای تخصصی مباحث اعتقادی، با موضوع علیت و اراده خداوند با حضور آیتالله سید جعفر سیدان، استاد درس خارج حوزه علمیه خراسان، حجتالاسلام والمسلمین رضا برنجکار، رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه و حجتالاسلام سید محمد بنیهاشمی، استاد فلسفه حوزه علمیه مشهد به همت مدرسه علوم دینی حضرت ولی عصر(عج) امروز 21 خردادماه در هتل الغدیر برگزار شد.
در این نشست حجتالاسلام والمسلمین رضا برنجکار، رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه با بیان اینکه علیَت دو معنا دارد، یکی معنای عام است که هم شامل علَیت به معنای خاص و هم فاعلیت میشود، همچنین شامل دیدگاه فلاسفه و هم نگاه متکلمان است.
قائم مقام رئیس پژوهشگاه قرآن و حدیث با بیان اینکه هر معلول و حادثی برای تحقق نیاز به علت دارد و انکار به این امر یعنی اعتقاد به بخت و اقبال، به بررسی علیت و اراده خداوند پرداخت.
برنجکار ادامه داد: بحث از این جا شروع می شود که ارسطو در کتاب متافیزیک خود تحلیلی از فلسفه قبل از خود ارائه میکند که با علیت شروع میشود، ارسطو میگوید وقتی فلسفه بعد از طی زمانی رشد کرد سه علت دیگر از جمله علت فاعلی نیز در این زمینه مطرح میشود، لذا بر این اساس او معتقد است در این طبیعت تغییر و هر نوع فساد از طریق تجرید و تجزیه است.
وی ابراز کرد: یکی دیگر از فلاسفه اولین بار محور دیگری به نام عقل را مطرح میکند، که ارسطو در این باره میگوید، ما باید نقش مستمر به صانع عالم بدهیم، در واقع خداوند ماده ازلی را گرفت و از صورت ازلی به عنوان الگو استفاده کرد و به عالم شکل داد.
وی عنوان کرد: اندیشه فلسفه ارسطویی که مربوط به قرن چهار قبل از میلاد است تا دوره فلوطین که قرن سه بعد از میلاد است، ادامه مییابد، فلوطین نظریه جدیدی را بیان کرده و هستی بخش بودن خداوند را به شکل جدیدی مطرح میکند و میگوید خدا مبدا عالم است و این مبدا فقط نظم دادن نیست و لذا این حالت را به خورشید تشبیه میکند.
برنجکار اظهار کرد: یعنی عالم از ذات خدا ایجاد میشود و در این خلق کردن از خداوند کم نمیشود، در واقع فلوطین معتقد است که ذات خدا اقتضاء میکند این عالم را این گونه خلق کند و اراده هم ندارد، یعنی او اراده را هم نفی میکند و فقط ضرورت آن را میگوید.
برنجکار اضافه کرد: ارسطو سه دلیل برای فاعلیت خدا میآورد، یکی برای رد مطلق فعل که میگوید خدا اگر بخواهد این جهان را حرکت و نظم دهد، خودش هم تغییر میکند، همچنین برای رد فعلی که خودش قائل است یعنی حرکت و یکی هم برای رد فاعلیتی که ادیان قائلند به قیاس خالق با مخلوق میپردازد.
قائم مقام رئیس پژوهشگاه قرآن و حدیث با بیان اینکه بعد از این دوران هم نهضت ترجمه فلسفه یونان و دنیای اسلام شکل میگیرد، اظهار کرد: مسلمانان فلسفه ارسطو را نمیتوانستند قبول کنند زیرا در این تعریف برای خداوند «هستیبخشی» قائل نشدهاند.
وی با اشاره به اینکه بهترین نظریه از میان نظرات فلاسفه یونان، نظریه فلوطین است البته با چند اصلاحیه، ادامه داد: مسلمانان علم را به فلسفه وارد کردند بر این اساس علم یک واسطه بین ذات خدا و جهان محسوب میشود لذا ذات خدا اقتضا میکند خودش را تصور کند و علم اقتضاء میکند صدور جهان به شکل احسن صورت گیرد.
سپس حجتالاسلام سید محمد بنیهاشمی، استاد فلسفه حوزه علمیه مشهد با بیان اینکه پیشینه بحث علیت و ضرورت، به زمان ارسطو میرسد و بعد از این زمان به فلسفه اسلامی، ابوعلی سینا و ملاصدرا میرسیم، ادامه داد: اگر کسی این سیر را دنبال کند، میبیند که کاملا مفهوم علیت در پیشینه آن وجود داشته و بعد در فلسفه اسلامی هم حفظ شده است، در واقع همین اصل را گرفتند و فاعلیت خداوند را بر همین اساس توضیح دادند.
بنی هاشمی با اشاره به ادله ای که صدرائیان در این زمینه بیان میکنند، ابراز کرد: چون خدا واجب الوجوب به ذات است باید واجب الراده هم باشد این اراده عین ذات خداست و لزوما از خدا صادر می شود.
در ادامه آیت الله سید جعفر سیدان، استاد درس خارج حوزه علمیه خراسان در این نشست با بیان اینکه در ارتباط با مسئله صحت فعل و ترک، که فلاسفه به متکلمین اشکال می کنند که صحت فعل و ترک موجب سرایت امکان در ذات مقدس حق است، تعبیری غلط است.
وی ادامه داد: آن چه فلاسفه می گویند در مورد صحت فعل و ترک، معنای امکان در آن لحاظ شده است، اگر تعبیر کنیم که مطلب همین است اشکالی دارد و آن این است که ذات حضرت حق قدرت دارد، یعنی مختار است و خاصیت اختیار این است که یصحل فعل و یصل من یترک.
آیت الله سیدان با بیان اینکه واقعیت این است که طرح این مسائل ضرورت دارد، ابراز کرد: زیرا در ارتباط با مسائلی که در وحی آمده است این مسائلی که مطرح می شود اصولی است که شایسته است این مباحث مطرح و مشخص شود.
وی ادامه داد: مشخص است که مسئله علَیت با ذات مقدس حضرت حق متناسب نیست لذا با آن چه که متناسب است مسئله فاعلیت در عین تمامیت است، یعنی در عین اینکه هیچ نقص و نیازی در کار نیست در عین حال تامه و قادر است.
وی عنوان کرد: ملاصدرا در جلد شش کتاب اسفار وقتی می خواهد اراده خداوند را مطرح کند مفهومی که متکلمان به خاطر کمال فاعل و صحت بالفعل و ترک بیان کرده را عنوان میکند اما این صحت را به امکان بر می گرداند.
بنی هاشمی با اشاره به ادلهای که صدرائیان در این زمینه بیان میکنند، ابراز کرد: چون خدا واجب الوجوب به ذات است باید واجب الراده هم باشد این اراده عین ذات خداست و لزوما از خدا صادر می شود.
در ادامه آیتالله سید جعفر سیدان، استاد درس خارج حوزه علمیه خراسان در این نشست با بیان اینکه در ارتباط با مسئله صحت فعل و ترک، که فلاسفه به متکلمین اشکال میکنند که صحت فعل و ترک موجب سرایت امکان در ذات مقدس حق است، تعبیری غلط است.
وی ادامه داد: آن چه فلاسفه میگویند در مورد صحت فعل و ترک، معنای امکان در آن لحاظ شده است، اگر تعبیر کنیم که مطلب همین است اشکالی دارد و آن این است که ذات حضرت حق قدرت دارد، یعنی مختار است.
آیت الله سیدان با بیان اینکه طرح این مسائل ضرورت دارد، ابراز کرد: در ارتباط با مسائلی که در وحی آمده است، اصولی وجود دارد که باید مطرح و مشخص شود.
وی ادامه داد: مشخص است که مسئله علَیت با ذات مقدس حضرت حق متناسب نیست لذا با آن چه که متناسب است مسئله فاعلیت در عین تمامیت است، یعنی در عین اینکه هیچ نقص و نیازی در کار نیست، تامه و قادر هم است.
