بازگشت به اقتصاد بومی و روستامحور؛ ضرورت تحقق اقتصاد مقاومتی

محمدحسین روشنک، عضو هیئت رئیسه اتاق بازرگانی خراسان‌رضوی، در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا از خراسان‌رضوی، در تشریح دیدگاه‌های خود درباره الزامات تحقق اقتصاد مقاومتی، با اشاره به سابقه فعالیت‌های پژوهشی خود در این حوزه اظهار کرد: در سال ۱۳۹۰ کتابی با عنوان «دیروز دفاع مقدس، امروز جهاد اقتصادی؛ اقتصاد مقاومتی» منتشر کردم؛ کتابی که پیش از نام‌گذاری رسمی سال با عنوان «اقتصاد مقاومتی»، بر پایه بیانات رهبر معظم انقلاب تدوین و منتشر شده بود.

وی با بیان اینکه در این کتاب تلاش شده است الزامات و شاخص‌های اقتصاد مقاومتی را تبیین کند، افزود: مهم‌ترین اصل اقتصاد مقاومتی، تکیه بر ظرفیت‌ها و داشته‌های داخلی است.

روشنک بازگشت به اقتصاد بومی و مردمی را تنها راه تحقق واقعی اقتصاد مقاومتی و افزایش توان تولید و صادرات کشور دانست و بیان کرد: اقتصاد ایران زمانی می‌تواند در برابر فشارهای خارجی مقاوم باشد که بنیان آن بر توانمندی‌های بومی و ظرفیت‌های داخلی استوار شود.

عضو هیئت رئیسه اتاق بازرگانی خراسان‌رضوی با انتقاد از برخی سیاست‌های اقتصادی پس از دوران دفاع مقدس، اظهار کرد: پس از پایان جنگ تحمیلی، در شرایطی که بسیاری از نیروهای انقلابی و متدین در جبهه‌های نبرد حضور داشتند، گروهی از مدیران و تکنوکرات‌ها مسیر اقتصاد کشور را به سمت صنایع بزرگ و خودروسازی سوق دادند. این جریان با بهره‌گیری از زمین‌های رایگان، حمایت‌های دولتی و امکانات گسترده، الگویی را دنبال کرد که با واقعیت‌های اقتصاد ایران همخوانی نداشت.

وی ادامه داد: این سیاست‌ها موجب شد بسیاری از فعالیت‌های سنتی و مولد، از جمله کشاورزی، صنایع‌دستی، قالی‌بافی و تجارت‌های خرد که سال‌ها بخش مهمی از اقتصاد کشور را تشکیل می‌دادند، به حاشیه رانده شوند. در نتیجه، بخش قابل توجهی از جمعیت روستایی برای اشتغال به حاشیه شهرها مهاجرت کردند؛ در حالی‌که صنایع ایجادشده نیز نتوانستند از نظر کیفیت و قیمت تمام‌شده با تولیدکنندگان خارجی رقابت کنند.

روشنک با اشاره به کتاب دیگری با عنوان «مناظره خودرو و تخم‌مرغ» که حدود دو دهه پیش منتشر شد، گفت: در این کتاب تلاش کردم نشان دهم اقتصاد ایران به‌جای تکیه بر مزیت‌های واقعی خود، وارد حوزه‌هایی شده که با ظرفیت‌های اقتصادی کشور تناسب ندارد.

عضو هیئت رئیسه اتاق بازرگانی خراسان‌رضوی با استفاده از تمثیلی در این زمینه افزود: سال‌ها پیش هشدار داده بودم که تلاش برای تقلید از الگوهای صنعتی کشورهای دیگر، شبیه آن است که بخواهیم راه رفتن کبک را یاد بگیریم، اما در نهایت حتی راه رفتن کلاغ خودمان را نیز از دست بدهیم. امروز نه به الگوی کشورهای صنعتی رسیده‌ایم و نه مزیت‌های سنتی خود را حفظ کرده‌ایم.

وی اقتصاد مقاومتی را بازگشت به اقتصاد سنتی، روستامحور، کشاورزی‌محور، صنایع‌دستی‌محور و تجارت‌های کوچک و همسایه‌محور دانست و تصریح کرد: اقتصاد مقاومتی زمانی محقق می‌شود که کشور در تأمین نیازهای اساسی خود وابسته نباشد و تولید داخلی بر پایه ظرفیت‌های واقعی شکل بگیرد.

روشنک با اشاره به صنعت خودروسازی اظهار کرد: اقتصاد مقاومتی به این معنا نیست که تولیدی داشته باشیم که با قطع واردات قطعات خارجی متوقف شود. همچنین نباید محصولی تولید شود که مصرف سوخت آن بسیار بالا و قیمت تمام‌شده آن نیز غیررقابتی باشد، در حالی‌که امکان تولید یا تأمین محصولات باکیفیت‌تر و کم‌مصرف‌تر وجود دارد.

عضو هیئت رئیسه اتاق بازرگانی خراسان‌رضوی ادامه داد: کاهش هزینه‌های تولید، مدیریت مصرف، افزایش بهره‌وری، ارتقای رقابت‌پذیری و کاهش قیمت تمام‌شده، از مهم‌ترین مؤلفه‌های اقتصاد مقاومتی است و این سیاست‌ها باید به گونه‌ای اجرا شود که مردم بتوانند از ظرفیت‌های داخلی بیشترین بهره را ببرند. هیچ‌گاه هدف اقتصاد مقاومتی، رقابت مستقیم با بنگاه‌های عظیم صنعتی کشورهای پیشرفته نبوده است، بلکه باید ساختار اقتصاد ایران متناسب با امکانات، ظرفیت‌ها و مزیت‌های داخلی طراحی شود.

وی با انتقاد از روند توسعه صنعتی کشور، بیان کرد: سیاست‌های چند دهه گذشته موجب شد روستاها از چرخه تولید خارج شوند و حاشیه شهرها گسترش یابد. بسیاری از افرادی که امروز در مناطق حاشیه‌ای شهرها زندگی می‌کنند، همان روستاییانی هستند که پیش‌تر در بخش‌های کشاورزی، دامداری و صنایع‌دستی فعالیت داشتند.

دستاوردها و چالش‌های اجرای سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی 

روشنک افزود: خروج جمعیت مولد از روستاها، علاوه بر پیامدهای اجتماعی، موجب کاهش تولید و تضعیف اقتصاد ملی نیز شده است و امروز بسیاری از صنایع کشور نیز توان رقابت در بازارهای صادراتی را ندارند. یکی از مهم‌ترین شاخص‌های اقتصاد مقاومتی، تولید کالایی است که قابلیت حضور در بازارهای بین‌المللی و صادرات را داشته باشد و بتواند ارزش افزوده واقعی برای کشور ایجاد کند.

عضو هیئت رئیسه اتاق بازرگانی خراسان‌رضوی در پاسخ به پرسشی درباره مهم‌ترین دستاوردها و چالش‌های اجرای سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی نیز گفت: نه دولت فعلی و نه دولت‌های گذشته، اقتصاد مقاومتی را به معنای واقعی دنبال نکرده‌اند و فاصله میان سیاست‌های اجرایی و اهداف این الگو همچنان قابل توجه است.

وی با اشاره دوباره به کتاب مناظره خودرو و تخم‌مرغ، اظهار کرد: در این کتاب، گفت‌وگویی نمادین میان تولیدکننده تخم‌مرغ و تولیدکننده خودرو طراحی شده است تا تفاوت نوع حمایت‌ها از بخش‌های مختلف اقتصاد به تصویر کشیده شود. در این روایت، تولیدکننده تخم‌مرغ تأکید می‌کند که فعالیت او در روستا انجام می‌شود، از مهاجرت جلوگیری می‌کند، آلودگی کمتری ایجاد می‌کند و به تولید پایدار کمک می‌کند، اما از حمایت‌های لازم برخوردار نیست. در مقابل، تولیدکننده خودرو با اتکا به نفوذ بنگاه‌های بزرگ و ارتباط با مدیران و مراکز تصمیم‌گیری، از حمایت‌های گسترده برخوردار می‌شود.

روشنک این تفاوت در سیاست‌گذاری را نشانه فاصله گرفتن اقتصاد کشور از اصول اقتصاد مقاومتی دانست و بیان کرد: تا زمانی‌که حمایت‌ها به سمت بنگاه‌های بزرگ و غیررقابت‌پذیر هدایت شود و بخش‌های مولد روستایی و تولیدکنندگان خرد مورد توجه قرار نگیرند، تحقق اقتصاد مقاومتی امکان‌پذیر نخواهد بود.

عضو هیئت رئیسه اتاق بازرگانی خراسان‌رضوی در ادامه درباره تفاوت اقتصاد مقاومتی با اقتصاد دولتی و اقتصاد لیبرال نیز اظهار کرد: اقتصاد مقاومتی به معنای گسترش اقتصاد خصوصی و تعاونی است و نباید آن را با اقتصاد دولتی یکسان دانست. الگوهای اقتصادی مبتنی بر تقلید از کشورهای صنعتی و توسعه صرف صنایع بزرگ، با اهداف اقتصاد مقاومتی همخوانی ندارد و این رویکردها در بلندمدت موجب تضعیف ظرفیت‌های بومی کشور می‌شود. سال‌ها پیش نسبت به پیامدهای این سیاست‌ها هشدار داده بودم و معتقد بودم ادامه این روند، روستاها را خالی از سکنه و اقتصاد کشور را از مسیر اقتصاد مقاومتی دور خواهد کرد.

وی بازگشت به اقتصاد سنتی، بومی و مردمی را تنها راه احیای اقتصاد مقاومتی دانست و تأکید کرد: استفاده از ظرفیت‌های داخلی، تقویت تولیدکنندگان محلی، توسعه کشاورزی، حمایت از صنایع‌دستی و رونق تجارت‌های کوچک، مهم‌ترین الزامات تحقق این سیاست‌ها به‌شمار می‌رود.

روشنک در بخش دیگری از سخنان خود، درباره نقش اقتصاد مقاومتی در کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و افزایش مشارکت مردم در تولید، تصریح کرد: اگر طی سه تا چهار دهه گذشته تنها بخشی از یارانه‌ها و حمایت‌های مالی که به صنایع بزرگ و خودروسازی اختصاص یافت، به توسعه روستاها، کشاورزی، دامداری، صنایع‌دستی و قالی‌بافی اختصاص پیدا می‌کرد، امروز اقتصاد کشور در جایگاه متفاوتی قرار داشت. اختصاص بخشی از یارانه‌های ارزی و منابع حمایتی به تولیدکنندگان روستایی می‌توانست ضمن جلوگیری از مهاجرت، موجب آبادانی روستاها، افزایش اشتغال، تقویت تولید داخلی و تحقق بسیاری از اهداف اقتصاد مقاومتی شود.

عضو هیئت رئیسه اتاق بازرگانی خراسان‌رضوی در پایان گفت: اقتصاد مقاومتی زمانی به نتیجه خواهد رسید که سیاست‌گذاری‌های اقتصادی بر پایه ظرفیت‌های بومی، مشارکت مردم، تقویت تولید داخلی، کاهش وابستگی و حمایت از اقتصاد روستامحور استوار شود؛ رویکردی که می‌تواند زمینه‌ساز توسعه پایدار، عدالت اقتصادی و افزایش توان رقابت اقتصاد ایران در عرصه داخلی و خارجی باشد.