معنویتگرایی و بنیادگرایی؛ نگرشهای امروز نسبت به دین
گروه اندیشه: استادیار جامعهشناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران گفت: امروزه دو نگرش نسبت به دین وجود دارد که نهاد دین آن را تأیید نمیکند که عبارتند از معنویتگرایی یا اسپیریتوآلیزم بیتعلق و بنیادگرایی و هویتگرایی که میتواند خشن باشد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، سارا شریعتی، استادیار جامعهشناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران امروز، 22 مهرماه در سمینار تخصصی جامعهشناسی دین که در تالار رجایی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، با اشاره به دو چهرهای که امروز از دین وجود دارد، اظهار کرد: امروزه دو نگرش نسبت به دین وجود دارد که نهاد دین آن را تأیید نمیکند و عبارتند از معنویتگرایی یا اسپیریتوآلیزم بیتعلق و بنیادگرایی و هویت گرایی که میتواند خشن باشد.
وی در تشریح این موضوع افزود: انسان معنویتگرا، فردگرا، جستجوگرا و بدون تعلق است که صدایش زیاد شنیده نمیشود اما انسان هویتگرا و بنیادگرای دینی به صورت جمعی عمل کرده، تعلق ایجاد میکند و همیشه در صدر اخبار است؛ به خاطر موقعیت ژئوپولیتیک خاورمیانه صدای بنیادگرایی اسلامی را بیشتر میشنویم.
شریعتی در ادامه با بیان اینکه امروز دنیای مدرن دین دو روند کاملا معکوس را طی میکند، عنوان کرد: جریان اول معنویتگرایی است و به نظر میرسد دنیایی که در قرن 21 به سر میبرد دچار نوعی از رنگ باختگی دینی و فردگرایی و به تعبیر برخی فلاسفه معاصر که حتی مرگ خدا را مطرح کردند، شده است و تمام مبانی جهان شمولیت در گذشته زیر سؤال رفته است، در این شرایط بسیاری به سمت بیخدایی و عدم باور حرکت می کنند اما با این وجود همچنان علاقه به معنویت وجود دارد.
وی ادامه داد: انسان امروز میتواند به راحتی اعلام کند که من تعلق به هیچ خدایی ندارم اما این به این معنا نیست که نیاز و جستجوی معنویت در او وجود نداشته باشد و در حقیقت معنویتگرایی سیال امروز، واقعیت جامعه مدرن است؛ سیال به این معنا که امروز به دلیل بحران اعتبار و اقتدار نهادهای دینی یک گرایشی وجود دارد که هسته دین را از پوسته تاریخی و تعین یافته دنیوی آن جدا کنیم، یعنی به تعبیر مهندس مهدی بازرگان دین فقط خدا و آخرت است.
استادیار جامعهشناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران روند دیگری که در دنیای مدرن طی میشود را هویتگرایی مهاجم عنوان کرد و اظهار کرد: یک گرایش دیگر هم هست که رسانهها و مطبوعات به آن بنیادگرایی میگویند و دائما ظهور پدیدههای شومی همچون داعش، بوکوحرام و... را به اسلام نسبت داده و مسلمانان را متهم میکنند؛ بهگونهای که افراط گرایان بعثی در داعش سخنگویان اسلام و اوباش نیجری اجراکننده احکام اسلام میشوند لذا آیا این را جز دخالت سیاست در دین میتوان عنوان کرد؟!
وی با اشاره به اینکه معنویتگرایی نامتحمل و نامتساهل است، بنابراین بنیادگرایی و هویت گرایی به شدت استعدادآن را دارد که به خشونت بیانجامد، گفت: معنویتگرایی شاید یکی از راههای نجات ایمان باشد اما ممکن است به سیاستزدایی، فردگرایی و بیتوجهی به اخلاق شهروندی نیز منجر شود؛ از این رو هر دو جریان معنویتگرایی و هویتگرایی الزاما دو جریان محسوق حوزه دینی نیستند به این دلیل که امروز میدان دین، خودمختاری ندارد و ابزار دست سیاست شده است.
شریعتی در پایان با توجه به وفور اصطلاحات و ایسمهای غربی در موضوعات جامعهشناسی جوامع علمی جهانی از جدال نامگذاری سخن گفت و افزود: ضروری است تا در جهت نامگذاری پدیدههای جدید با اصطلاحات بومی خود گام برداریم.
