مدرسۀ علمیۀ عباسقلی خان؛ بنایی با قدمت 347 سال در جوار حرم رضوی
گروه اندیشه: مدرسه علمیۀ عباسقلی خان شاملو که در ابتدای خیابان شهید نواب صفوی مشهد قرار دارد، یکی از موقوفه های مرحوم عباسقلی خان شاملو در سال 1048 هجری شمسی است که در راه خدمت به پویندگان علم دینی به وقف درآمده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، هنوز هم می توان در میان جنب و جوش مردم و شلوغی ها و سر و صدای این شهر بزرگ، مکانی به دور از همۀ اینها و با همان صافی و سادگی و معنویت قدیم را پیدا کرد. در ادامه گزارشی از این بنای تاریخی به جا مانده از دوران صفویه را میخوانید.
مدرسه علمیۀ عباسقلی خان شاملو که در ابتدای خیابان شهید نواب صفوی مشهد قرار دارد، یکی از موقوفههای مرحوم عباسقلی خان شاملو در سال 1048 هجری شمسی است که در راه خدمت به پویندگان علم دینی به وقف درآمده است.
وارد مدرسه که میشوی فضایی پر از آرامش روزگاران قدیم تو را به یاد صافی و سادگی و معنویت آن دوران میاندازد. بنایی با چهار ایوان و تزیین شده با کاشی مقرنس و گچبریهای زیبا، نمایی از آثار معماری دوران صفویه را با یاد میآورد.
مدرسۀ عباسقلیخان شاملو چگونه وقف شد؟
در داستان مشهوری آمده است، روزی عباسقلیخان به فرزندش میگوید: زمانی که من از دنیا رفتم، تمام اموالم را در راه خدا وقف کنید. علی مردان خان هم بعد از اینکه درخواست پدر را قبول میکند، فانوس را پشت سر عباسقلی خان میگیرد تا نور، مقابل او را روشن نکند. پس از اعتراض عباسقلی خان به این کار او، علی مردان خان در جواب پدر میگوید: مالی که بعد از مرگ وقف شود، مثل چراغی است که پشت سر روشن شود و راهی برای انسان روشن نمیکند. بعد از این ماجراست که عباسقلی خان اول مدرسه و بعد سایر اموالش را وقف میکند.
حجتالاسلام محمدعلی نسقچی خیرآبادی که هم اکنون مدیریت این مدرسه را بر عهده دارد، در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا)، از خراسان رضوی در این باره میگوید: مدرسۀ عباسقلی خان شاملو که یکی از مدارس قدیمی مشهد به شمار می رود، توسط شخصی به نام مرحوم عباسقلی خان شاملو(یا بیگلر بیگی) در سال 1048 شمسی در دوره ای که استاندار خراسان بزرگ بوده است، طبق آنچه در وقفنامه آمده در جهت فراهم کردن محیطی آرام و آماده برای پویندگان علم دینی وقف کرده است.
طبق گفتۀ حجتالاسلام خیرآبادی، مرحوم عباسقلی خان شاملو سعی کرده است تا این مدرسه را با بهترین امکانات متناسب با شرایط آن زمان بنا کند و برای تأمین هزینههای مدرسه نیز پشتوانههای حمایتی مختلفی قرار میدهد که تا هم اکنون نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
بر اساس توضیحات مدیر این مدرسه، موقوفاتی که مرحوم عباسقلیخان برای این مدرسه وقف کرده است، بخشی از هزینههای مالی مدرسه، مانند برنامههای پژوهشی و اردوها، تغذیۀ طلاب و تهیۀ لباس عید برای طلاب این مدرسه که در وقفنامه آمده است را تامین میکند و بخش دیگری از هزینهها مانند هزینههای آموزشی، حقوق اساتید و پرسنل، از طریق مرکز مدیریت حوزه پرداخت میشود.
عباسقلی خان دست و دل بازتر از این حرفها بوده است
موقوفههای عباسقلیخان فقط به این مدرسه خلاصه نمی شود بلکه تعداد آنها بیش از این حرف هاست تا جایی که مرتضی سپهری شاملو که متولی این مدرسه است از تعداد روستاهای وقف شده خبری نداشته و بعد از اطلاع از تعداد آنها متعجب میشود.
78 رقبه شامل چند حمام، کاروان سرا و بازار در خیابان نواب صفوی، قنات چهنو، زمینهای زراعی پایین خیابان تا گل ختمی، کوچه باغ حسن خان، ولایت باخرز، ولایت بادغیس ولایت جام فراه و دارالسلطنه هرات نیز از جمله یادگارهایی است که این واقف بزرگ از خود برجای گذاشته است که بیش از 40 درصد آن در کشور افغانستان قرار دارد.
طبق وقف نامه بیشتر در آمد این املاک نیز باید صرف روشنایی، جارو و معطر کردن دو ایوان حرم رضوی و مخارج مدرسه عباسقلی خان شود؛ لازم به ذکر است نسخه هایی از وقفنامه هم اکنون در اختیار مراکز نگهداری اسناد و همچنین متولیان مدرسه عباسقلی خان است.
امروز مدرسۀ عباسقلی خان شاملو یک بنای ملی است
مدیریت این مدرسۀ علمیه با اشاره به اینکه مدرسۀ عباسقلی خان ثبت ملی شده است، اضافه می کند: هرگونه تغییرات ظاهری در بنای این مدرسه باید با هماهنگی سازمان میراث فرهنگی انجام شود و تعمیرات قبلی که در مدرسه انجام شده است نیز با نظارت و حضور دایم نمایندۀ اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری صورت گرفت.
حجت الاسلام خیرآبادی در رابطه با فعالیت های مدرسۀ عباسقلی خان در زمان پیروزی انقلاب اسلامی بیان می کند: باتوجه به اینکه قبل از انقلاب اسلامی این مدرسه تحت نظر ادارۀ اوقاف طاغوت و از تولیت مستقیم دور بوده است، از برنامۀ درسی منسجمی برخوردار نبوده و به خوابگاه طلاب خارجی تبدیل شده بود.
وی می افزاید: پس از انقلاب نیز، به دلیل نیاز بنای مدرسه به تعمیرات، فعالیت خاصی در این مدرسه انجام نشده و شاید بتوان گفت کارهای قابل توجه، پس از به دست گرفتن کار توسط تولیت جدید و پس از این بوده است که مدرسۀ عباسقلی خان تحت برنامۀ مرکز مدیریت حوزۀ علمیه قرار گرفته است.
برنامه های آموزشی و پژوهشی فعلی مدرسۀ عباسقلی خان
بر اساس توضیحات مدیریت فعلی مدرسۀ عباسقلی خان، این مدرسه هم اکنون با سیاستهای ابلاغی از طرف مرکز مدیریت حوزه اداره میشود؛ طلاب این مدرسه علاوه بر دروس متداول در حوزۀ علمیه، در زمینۀ پژوهش در موضوع تاریخ، سیره، ... و به خصوص در زمینۀ تبلیغ، فعالیتهای چشمگیری دارند به گونهای که این مدرسه طی سال 93 از طرف مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ خراسان به عنوان مدرسۀ نمونۀ تبلیغ انتخاب شده است.
تخصص در حوزۀ حفظ قرآن کریم از 20 جزء تا حفظ کامل نیز از فعالیتهای طلاب مدرسۀ عباسقلی خان است که یکی از طلاب این مدرسه نیز حائز مقام دوم مسابقات حفظ قرآن در مرحلۀ استانی و کشوری شده است.
شرایط داوطلبان ورود به مدرسۀ علمیۀ عباسقلی خان
بر اساس آنچه از غلامحسین سپهری شاملو، از نوادگان مرحوم عباسقلیخان نقل شده است، طبق آنچه در وقف نامه آمده، باید 92 طلبه در 92 حجره در مدرسه سکونت داشته باشند اما با استفتاءهایی که انجام دادهاند، تعداد بیشتری طلبه جذب کردهاند که بیشترشان هم مشهدی هستند.
طبق این گزارش مدرسۀ عباسقلیخان در حال حاضر فقط در ابتدای دورۀ سطح یک حوزۀ علمیۀ طلبه میپذیرد و پذیرش انتقالی واجدان شرایط از پایههای مختلف سطح یک با ظرفیت محدود نیز صورت میگیرد.
به گفتۀ مدیریت مدرسۀ عباسقلی خان شاملو، تنها داوطلبانی میتوانند برای تحصیل وارد این مدرسه شوند که در یکی از دورههای کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد و یا دکترا فارغالتحصیل شده باشند.
حجتالاسلام خیرآبادی توضیح می دهد: طلاب این مدرسه با فراخوان عمومی پذیرش حوزۀ علمیۀ خراسان با شرایط خاصی از جمله فارغالتحصیل شدن از دانشگاه و پس از کسب امتیاز لازم علمی و دارا بودن انگیزه لازم برای تحصیل در این مدرسه وقبولی در دورۀ تثبیتی حوزۀ علمیه، در مدرسۀ عباسقلی خان پذیرفته شده و می توانند تحصیل خود را آغاز کنند.
پای صحبت دو طلبۀ نمونۀ مدرسه
سید مصطفی عندلیب و سید علی بیضایی، دو نفر از طلاب نمونۀ این مدرسه که در گفتوگو با خبرنگار ما، از حال و هوای این روزهایشان در مدرسۀ عباسقلی خان شاملو و فعالیتهایشان در دورۀ طلبگی میگویند.
سید مصطفی عندلیب یکی از مزایای تحصیل در حوزۀ علمیه را وجود دوستانی هم فکر و صمیمی عنوان میکند و میگوید: ما در مسائل اخلاقی و سؤالاتی که برایمان پیش میآید به یکدیگر کمک میکنیم و میتوانیم سؤالاتمان را از هم بپرسیم، در حالی که در دانشگاه این محیط وجود نداشت و ما مجال صحبت کردن راجع به مسائل اخلاقی و تهذیبی با دوستان را نداشتیم و گاهی اصلا ممکن نبود.
این دو طلبۀ نمونه، در پاسخ به این سؤال که آیا برایشان مشکل نیست که با وجود تحصیلات دانشگاهی همان دروسی را آموزش ببینید که ورودیهای سیکل و دیپلم حوزه فرا میگیرند؟، میگویند: با اینکه نظام مدونی در حوزۀ علمیه وجود دارد، این برنامهها برای ورودیهای سیکل و دیپلم تدوین شده است و متناسب با شرایط آن ردۀ سنی است.
سید علی بیضایی ادامه میدهد: در برنامۀ موجود حوزۀ علمیه به ردۀ سنی، سطح علمی و فعالیتهای اجتماعی داوطلبان ورود به حوزه، توجه زیادی نشده است اما طبق آنچه گفته شده در برنامۀ جامعی که در دست تدوین است، این موضوعات مورد توجه قرار گرفته است.
سیدمصطفی عندلیب و سیدعلی بیضایی، علاوه بر دروس متداول در حوزۀ علمیه، هرکدام به فعالیتهای پژوهشی خاصی مشغول هستند؛ سید علی بیضایی پس از اینکه احساس میکند هنوز قرآن مانند دروس معمول، جایگاه واقعی خودش را در حوزۀ علمیه پیدا نکرده است، تصمیم میگیرد به همراه دوستانش قرآن را در بین خودشان احیا کنند و در همین راستا فعالیتهای قرآنی را به طور تخصصی آغاز کردهاند.
عندلیب با توجه به علاقه اش، به مسائل خانواده و کودک و نوجوان روی آورده و توضیح میدهد: با توجه به علاقهای که داشتم در دروس تربیتی خانواده متمرکز شدهام و مشغول پژوهش در این زمینه هستم و حتی در مباحث مختلف درس فقه نیز توجهاتی که به خانواده شده را مورد بررسی قرار میدهم.
باید شکر نعمت همجواری با امام رضا(ع) را به جا آوریم
سیدمصطفی عندلیب همجواری خود و دوستانش در مدرسۀ عباسقلی خان با حرم امام رضا(ع) را یکی از مزایای این مدرسه عنوان میکند و میگوید: ما در مکانی قرار داریم که شاید خیلیها حسرت آن را داشته باشند لذا ما باید قدر آن را بدانیم زیرا خودِ همجواری با امام معصوم(ع) تأثیر قابل توجهی در پیشرفت ما دارد که کمترین برکتش این است که طلاب این مدرسه روزی بیست دقیقه تا نیم ساعت به زیارت حضرت(ع) مشرف میشوند که خود، منشأ برکات بسیاری است.
مدرسه علمیۀ عباسقلی خان شاملو که در ابتدای خیابان شهید نواب صفوی مشهد قرار دارد، یکی از موقوفههای مرحوم عباسقلی خان شاملو در سال 1048 هجری شمسی است که در راه خدمت به پویندگان علم دینی به وقف درآمده است.
وارد مدرسه که میشوی فضایی پر از آرامش روزگاران قدیم تو را به یاد صافی و سادگی و معنویت آن دوران میاندازد. بنایی با چهار ایوان و تزیین شده با کاشی مقرنس و گچبریهای زیبا، نمایی از آثار معماری دوران صفویه را با یاد میآورد.
مدرسۀ عباسقلیخان شاملو چگونه وقف شد؟
در داستان مشهوری آمده است، روزی عباسقلیخان به فرزندش میگوید: زمانی که من از دنیا رفتم، تمام اموالم را در راه خدا وقف کنید. علی مردان خان هم بعد از اینکه درخواست پدر را قبول میکند، فانوس را پشت سر عباسقلی خان میگیرد تا نور، مقابل او را روشن نکند. پس از اعتراض عباسقلی خان به این کار او، علی مردان خان در جواب پدر میگوید: مالی که بعد از مرگ وقف شود، مثل چراغی است که پشت سر روشن شود و راهی برای انسان روشن نمیکند. بعد از این ماجراست که عباسقلی خان اول مدرسه و بعد سایر اموالش را وقف میکند.
حجتالاسلام محمدعلی نسقچی خیرآبادی که هم اکنون مدیریت این مدرسه را بر عهده دارد، در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا)، از خراسان رضوی در این باره میگوید: مدرسۀ عباسقلی خان شاملو که یکی از مدارس قدیمی مشهد به شمار می رود، توسط شخصی به نام مرحوم عباسقلی خان شاملو(یا بیگلر بیگی) در سال 1048 شمسی در دوره ای که استاندار خراسان بزرگ بوده است، طبق آنچه در وقفنامه آمده در جهت فراهم کردن محیطی آرام و آماده برای پویندگان علم دینی وقف کرده است.
طبق گفتۀ حجتالاسلام خیرآبادی، مرحوم عباسقلی خان شاملو سعی کرده است تا این مدرسه را با بهترین امکانات متناسب با شرایط آن زمان بنا کند و برای تأمین هزینههای مدرسه نیز پشتوانههای حمایتی مختلفی قرار میدهد که تا هم اکنون نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
بر اساس توضیحات مدیر این مدرسه، موقوفاتی که مرحوم عباسقلیخان برای این مدرسه وقف کرده است، بخشی از هزینههای مالی مدرسه، مانند برنامههای پژوهشی و اردوها، تغذیۀ طلاب و تهیۀ لباس عید برای طلاب این مدرسه که در وقفنامه آمده است را تامین میکند و بخش دیگری از هزینهها مانند هزینههای آموزشی، حقوق اساتید و پرسنل، از طریق مرکز مدیریت حوزه پرداخت میشود.
عباسقلی خان دست و دل بازتر از این حرفها بوده است
موقوفههای عباسقلیخان فقط به این مدرسه خلاصه نمی شود بلکه تعداد آنها بیش از این حرف هاست تا جایی که مرتضی سپهری شاملو که متولی این مدرسه است از تعداد روستاهای وقف شده خبری نداشته و بعد از اطلاع از تعداد آنها متعجب میشود.
78 رقبه شامل چند حمام، کاروان سرا و بازار در خیابان نواب صفوی، قنات چهنو، زمینهای زراعی پایین خیابان تا گل ختمی، کوچه باغ حسن خان، ولایت باخرز، ولایت بادغیس ولایت جام فراه و دارالسلطنه هرات نیز از جمله یادگارهایی است که این واقف بزرگ از خود برجای گذاشته است که بیش از 40 درصد آن در کشور افغانستان قرار دارد.
طبق وقف نامه بیشتر در آمد این املاک نیز باید صرف روشنایی، جارو و معطر کردن دو ایوان حرم رضوی و مخارج مدرسه عباسقلی خان شود؛ لازم به ذکر است نسخه هایی از وقفنامه هم اکنون در اختیار مراکز نگهداری اسناد و همچنین متولیان مدرسه عباسقلی خان است.
امروز مدرسۀ عباسقلی خان شاملو یک بنای ملی است
مدیریت این مدرسۀ علمیه با اشاره به اینکه مدرسۀ عباسقلی خان ثبت ملی شده است، اضافه می کند: هرگونه تغییرات ظاهری در بنای این مدرسه باید با هماهنگی سازمان میراث فرهنگی انجام شود و تعمیرات قبلی که در مدرسه انجام شده است نیز با نظارت و حضور دایم نمایندۀ اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری صورت گرفت.
حجت الاسلام خیرآبادی در رابطه با فعالیت های مدرسۀ عباسقلی خان در زمان پیروزی انقلاب اسلامی بیان می کند: باتوجه به اینکه قبل از انقلاب اسلامی این مدرسه تحت نظر ادارۀ اوقاف طاغوت و از تولیت مستقیم دور بوده است، از برنامۀ درسی منسجمی برخوردار نبوده و به خوابگاه طلاب خارجی تبدیل شده بود.
وی می افزاید: پس از انقلاب نیز، به دلیل نیاز بنای مدرسه به تعمیرات، فعالیت خاصی در این مدرسه انجام نشده و شاید بتوان گفت کارهای قابل توجه، پس از به دست گرفتن کار توسط تولیت جدید و پس از این بوده است که مدرسۀ عباسقلی خان تحت برنامۀ مرکز مدیریت حوزۀ علمیه قرار گرفته است.
برنامه های آموزشی و پژوهشی فعلی مدرسۀ عباسقلی خان
بر اساس توضیحات مدیریت فعلی مدرسۀ عباسقلی خان، این مدرسه هم اکنون با سیاستهای ابلاغی از طرف مرکز مدیریت حوزه اداره میشود؛ طلاب این مدرسه علاوه بر دروس متداول در حوزۀ علمیه، در زمینۀ پژوهش در موضوع تاریخ، سیره، ... و به خصوص در زمینۀ تبلیغ، فعالیتهای چشمگیری دارند به گونهای که این مدرسه طی سال 93 از طرف مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ خراسان به عنوان مدرسۀ نمونۀ تبلیغ انتخاب شده است.
تخصص در حوزۀ حفظ قرآن کریم از 20 جزء تا حفظ کامل نیز از فعالیتهای طلاب مدرسۀ عباسقلی خان است که یکی از طلاب این مدرسه نیز حائز مقام دوم مسابقات حفظ قرآن در مرحلۀ استانی و کشوری شده است.
شرایط داوطلبان ورود به مدرسۀ علمیۀ عباسقلی خان
بر اساس آنچه از غلامحسین سپهری شاملو، از نوادگان مرحوم عباسقلیخان نقل شده است، طبق آنچه در وقف نامه آمده، باید 92 طلبه در 92 حجره در مدرسه سکونت داشته باشند اما با استفتاءهایی که انجام دادهاند، تعداد بیشتری طلبه جذب کردهاند که بیشترشان هم مشهدی هستند.
طبق این گزارش مدرسۀ عباسقلیخان در حال حاضر فقط در ابتدای دورۀ سطح یک حوزۀ علمیۀ طلبه میپذیرد و پذیرش انتقالی واجدان شرایط از پایههای مختلف سطح یک با ظرفیت محدود نیز صورت میگیرد.
به گفتۀ مدیریت مدرسۀ عباسقلی خان شاملو، تنها داوطلبانی میتوانند برای تحصیل وارد این مدرسه شوند که در یکی از دورههای کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد و یا دکترا فارغالتحصیل شده باشند.
حجتالاسلام خیرآبادی توضیح می دهد: طلاب این مدرسه با فراخوان عمومی پذیرش حوزۀ علمیۀ خراسان با شرایط خاصی از جمله فارغالتحصیل شدن از دانشگاه و پس از کسب امتیاز لازم علمی و دارا بودن انگیزه لازم برای تحصیل در این مدرسه وقبولی در دورۀ تثبیتی حوزۀ علمیه، در مدرسۀ عباسقلی خان پذیرفته شده و می توانند تحصیل خود را آغاز کنند.
پای صحبت دو طلبۀ نمونۀ مدرسه
سید مصطفی عندلیب و سید علی بیضایی، دو نفر از طلاب نمونۀ این مدرسه که در گفتوگو با خبرنگار ما، از حال و هوای این روزهایشان در مدرسۀ عباسقلی خان شاملو و فعالیتهایشان در دورۀ طلبگی میگویند.
سید مصطفی عندلیب یکی از مزایای تحصیل در حوزۀ علمیه را وجود دوستانی هم فکر و صمیمی عنوان میکند و میگوید: ما در مسائل اخلاقی و سؤالاتی که برایمان پیش میآید به یکدیگر کمک میکنیم و میتوانیم سؤالاتمان را از هم بپرسیم، در حالی که در دانشگاه این محیط وجود نداشت و ما مجال صحبت کردن راجع به مسائل اخلاقی و تهذیبی با دوستان را نداشتیم و گاهی اصلا ممکن نبود.
این دو طلبۀ نمونه، در پاسخ به این سؤال که آیا برایشان مشکل نیست که با وجود تحصیلات دانشگاهی همان دروسی را آموزش ببینید که ورودیهای سیکل و دیپلم حوزه فرا میگیرند؟، میگویند: با اینکه نظام مدونی در حوزۀ علمیه وجود دارد، این برنامهها برای ورودیهای سیکل و دیپلم تدوین شده است و متناسب با شرایط آن ردۀ سنی است.
سید علی بیضایی ادامه میدهد: در برنامۀ موجود حوزۀ علمیه به ردۀ سنی، سطح علمی و فعالیتهای اجتماعی داوطلبان ورود به حوزه، توجه زیادی نشده است اما طبق آنچه گفته شده در برنامۀ جامعی که در دست تدوین است، این موضوعات مورد توجه قرار گرفته است.
سیدمصطفی عندلیب و سیدعلی بیضایی، علاوه بر دروس متداول در حوزۀ علمیه، هرکدام به فعالیتهای پژوهشی خاصی مشغول هستند؛ سید علی بیضایی پس از اینکه احساس میکند هنوز قرآن مانند دروس معمول، جایگاه واقعی خودش را در حوزۀ علمیه پیدا نکرده است، تصمیم میگیرد به همراه دوستانش قرآن را در بین خودشان احیا کنند و در همین راستا فعالیتهای قرآنی را به طور تخصصی آغاز کردهاند.
عندلیب با توجه به علاقه اش، به مسائل خانواده و کودک و نوجوان روی آورده و توضیح میدهد: با توجه به علاقهای که داشتم در دروس تربیتی خانواده متمرکز شدهام و مشغول پژوهش در این زمینه هستم و حتی در مباحث مختلف درس فقه نیز توجهاتی که به خانواده شده را مورد بررسی قرار میدهم.
باید شکر نعمت همجواری با امام رضا(ع) را به جا آوریم
سیدمصطفی عندلیب همجواری خود و دوستانش در مدرسۀ عباسقلی خان با حرم امام رضا(ع) را یکی از مزایای این مدرسه عنوان میکند و میگوید: ما در مکانی قرار داریم که شاید خیلیها حسرت آن را داشته باشند لذا ما باید قدر آن را بدانیم زیرا خودِ همجواری با امام معصوم(ع) تأثیر قابل توجهی در پیشرفت ما دارد که کمترین برکتش این است که طلاب این مدرسه روزی بیست دقیقه تا نیم ساعت به زیارت حضرت(ع) مشرف میشوند که خود، منشأ برکات بسیاری است.
