هنر کتیبههای حرم رضوی در یک نگاه
گروه هنر: وارد حرم ثامنالحجج(ع) میشوی و با نگاه به نقوش و نقش برجستههای کاشی و کتیبههای صحنها به نوع معماری، نگارگری و خوشنویسی ارزشمند این آثار پی میبری، در این گزارش کارشناسان در خصوص هنرمندی این آثار در سدههای گذشته توضیحاتی دادهاند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، هنر
اسلامی با توجه به سبقه و پیشینه ای که دارد، جزو بهترین هنرها محسوب میشود، هنری که از نظر فرم، رنگ و طرح آرامشبخش و انتقالدهنده رحمت، رأفت و عشق خداوندی بر روح و قلب آدمی است.
از همین رو وقتی وارد حرم ثامنالحجج(ع) میشوی و میشماری نقوش و نقش برجستههای کاشی و کتیبههای صحنها را به نوع معماری، نگارگری و خوشنویسی ارزشمند این آثار پی میبری.
در سالهای بسیار دور چه هنرمندانه این نقوش در کنار هم قرار داده شده است که تاکنون خسارات بسیار کمی به آن وارد شده و برای نسلهای بعدی نیز خواهد ماند از همین رو در این گزارش کارشناسان در خصوص هنرمندی این آثار در سدههای گذشته توضیحاتی دادهاند.
حسین رزاقی، هنرمند برجسته نگارگری در گفتوگو با خبرنگار ایکنا، در این خصوص گفت: وقتی میخواهیم در معماری اسلامی اثر جدیدی خلق کنیم، باید گذشته آن را در نظر بگیریم نه این که کپی کنیم بلکه آثار گذشتگان باید الهامبخش ما باشد و بتوانیم از این طریق ارزشهای گذشته را حفظ کنیم.
از همین رو وقتی وارد حرم ثامنالحجج(ع) میشوی و میشماری نقوش و نقش برجستههای کاشی و کتیبههای صحنها را به نوع معماری، نگارگری و خوشنویسی ارزشمند این آثار پی میبری.
در سالهای بسیار دور چه هنرمندانه این نقوش در کنار هم قرار داده شده است که تاکنون خسارات بسیار کمی به آن وارد شده و برای نسلهای بعدی نیز خواهد ماند از همین رو در این گزارش کارشناسان در خصوص هنرمندی این آثار در سدههای گذشته توضیحاتی دادهاند.
حسین رزاقی، هنرمند برجسته نگارگری در گفتوگو با خبرنگار ایکنا، در این خصوص گفت: وقتی میخواهیم در معماری اسلامی اثر جدیدی خلق کنیم، باید گذشته آن را در نظر بگیریم نه این که کپی کنیم بلکه آثار گذشتگان باید الهامبخش ما باشد و بتوانیم از این طریق ارزشهای گذشته را حفظ کنیم.
رزاقی افزود: در صحن عتیق حرم که وارد میشوید، ارتفاع را متناسب با صحن میبینید؛ اینها همه به معماری خوب شیخ بهایی بر میگردد زیرا همه اینها را با محاسبات ریاضی و زیباشناسی هنر اسلامی در دوره صفویه انجام داده است.
وی در ادامه صحبتهای خود اظهار کرد: وقتی شیخ بهایی برای معماری مشهد مأموریت پیدا میکند، این کار با توجه به پیشینه و سبقهای که در اصفهان داشته است و فردی پخته و توانمند بود، صورت گرفته است زیرا تمام کارهای خود را با اصول پایهریزی دقیق انجام میداد به گونهای که بعد از گذشت چندین قرن احساس خلأ و کمبود در این نوع معماری نمیشود.
خلق آثار هنری با دانش و اعتقاد هنرمند همراه است
این نگارگر با اشاره به اینکه معماری حرم با وجود از بین رفتن برخی کتیبهها هنوز زیبایی خود را حفظ کرده است، عنوان کرد: هنرمند مسلمان با دانش و اعتقادی که دارد به خلق آثار هنری دست میزند و همین عشق و ارادت او موجب میشود هر فرد با وارد شدن به داخل حرم آرامش خاصی به او منتقل شود.
وی با بیان اینکه هنر نگارگری از اوایل صدر اسلام در دوره سلجوقی نزول و پیشرفتهایی داشته ولی در دوره صفویه کارهای قابل توجهی انجام شده است، ادامه داد: از دوره تیموری کارهای ماندگاری بر جای مانده است از استادانی همچون کمالالدین بغداد، سلطان محمد آقا میرک، شاهنامه شاه طهماسبی که به شایستگی توانستهاند با فلسفه رنگها، کارهای زیبایی انجام دهند.
رزاقی، هنر نگارگری را هنری دینی دانست و افزود: این هنر در زمینه قصص قرآن خیلی کم کار کرده است در حالی که اگر هنرمند قرآن را سرلوحه کارش قرار دهد، میتواند از این آثار هم در کار و هم در زندگی خود الهام بگیرد و آثاری خلق کند که ماندگار شود، همان آثاری که موزههای بزرگ جهان به آن افتخار میکنند.
وی با اشاره به اینکه در دوره صفویه کارهای جدیتری انجام شده است، ادامه داد: شیخ بهایی به عنوان معمار حرم و دیگر هنرمندان این دوره با فلسفه خاصی کارهای خود را بنا کردند.
هنر جزو لاینفک زندگی هنرمند باشد
این نگارگر مشهدی با بیان اینکه هنرمند باید با هنر زندگی کند زیرا هنر جزو لاینفک زندگی او است، عنوان کرد: نیمه شب بهترین وقت برای هنرمند است، هنرمندان اسلامی با وضو کار خود را شروع میکردند، رو به قبله مینشستند و هنر خود را نوعی عبادت میدانستند از همین رو معرفت در کارشان وجود داشته و حس میشود.
وی صحن جمهوری و سنگ کتابخانه ملک را خاطره انگیز دانست و ادامه داد: هنرمند اگر شناخت داشته باشد، خیلی تحت تأثیر هنر غربی قرار نگیرد و هنر خودش را بشناسد، مطالعه داشته باشد به هیچ عنوان هنر ایرانی را رها نمیکند و به هنر غربی پایبند نمیشود.
این استاد برحسته نگارگری ادامه داد: وقتی ما خودمان منبع قوی و محکمی در زمینه هنر اسلامی داریم اشتباه است که به دنبال هنر در کشورهای دیگر باشیم لذا توصیه میکنم هنرمندان با اخلاص و با تمام وجود کار کنند، ما سر به این آستان میگذاریم و خاک آن را سرمه چشممان قرار میدهیم، تا بتوانیم کار خوبی ارائه دهیم.
مهدی عرفان، معمار برجسته مشهدی نیز در گفتوگو با خبرنگار ما، معماری حرم را گنجینه بزرگ معماری کشور دانست و عنوان کرد: معماری پیوسته و هزار ساله حرم رضوی، معماری قوی است که به همین راحتی نمیتوان از آن نقصی درآورد زیرا بهترین استادهای معماری و هنر در اینجا کار میکردند.
خط کوفی محقق در معماری کاربرد بسیاری دارد
در ادامه حسین صالحی، خوشنویس برجسته مشهدی در مصاحبهای با اشاره به اینکه خط کوفی محقق در معماری کاربرد بسیاری دارد، بیان کرد: ورودی صحن کوثر اسم مقدس حضرت علی(ع) چهار بار در کتیبه با تلفیقی از خط محقق و حرکت خطای کهکشانی نگارش شده است.
این خوشنویس مشهدی قویترین و نفیسترین خطوط محقق در دنیا را قرآن نفیس بایسنقری دانست و افزود: این قرآن در زمان گوهرشاد خاتون نوشته شده است و برخی از اوراق آن در موزه بزرگ قرآن حرم مطهر رضوی نگهداری میشود.
وی با اشاره به اینکه ورودی موزه آستان قدس رضوی از شیوه محراب و کتیبه استفاده شده است، اظهار کرد: این ورودی با خط نستعلیق زمینه خطهای کهکشانی به خط مصطفی مهدیزاده است، اما کتیبههای جدیدی با خط نستعلیق نوشته شده و دور تا دور این صحن از کتیبههایی با خط محقق به صورت یکنواخت استفاده شده است.
صالحی با بیان اینکه توجه به عناصر طبیعی در هنر ایرانی یک امر دلنشین و جالب است، بیان کرد: تمامی رنگهایی که در آن به کار رفته به نوعی نماد محسوب میشوند، رنگ آجری نماد خاک، لاجوردی نماد آب و فیروزهای نماد آسمان بهشمار میرود.
این خوشنویس اظهار کرد: امروزه اگر آثار کهن در جریان تاریخ باقی مانده است، به دلیل مواد طبیعی است زیرا مواد شیمیایی بعد از مدتی اعتبار و استقرار خود را از دست داده و شکل و شمایلش عوض میشود. تذهیب حرم امام رضا(ع) همه برگرفته از عناصر طبیعی است و نقوش اسلیمی در صحن و سرا نیز برگرفته از دوره تیموری است.
صالحی با اشاره به اینکه صحن کوثر از هنر دوران تیموری با حرکات جدید وام گرفته است، عنوان کرد: در این صحن برای هماهنگی با خط تیموری از خط معرق استفاده کردهاند.
این استاد برجسته خوشنوسی با بیان اینکه بهترین ثلث نویسان دنیا ترکها هستند، افزود: در صحن قدس و جمهوری کتیبههایی با این نوع خط موجود است، سنگ مزار حضرت رضا(ع) که اعتبار خط ایرانی را نشان میدهد، خط ثلث است؛ ورودی صحن انقلاب با خط ثلث و کوفی ایرانی کاری از محمدحسن رضوان سال 1392 ه.ق نیز در حدود یک قرن پیش کار شده است.
خلق آثار هنری با دانش و اعتقاد هنرمند همراه است
این نگارگر با اشاره به اینکه معماری حرم با وجود از بین رفتن برخی کتیبهها هنوز زیبایی خود را حفظ کرده است، عنوان کرد: هنرمند مسلمان با دانش و اعتقادی که دارد به خلق آثار هنری دست میزند و همین عشق و ارادت او موجب میشود هر فرد با وارد شدن به داخل حرم آرامش خاصی به او منتقل شود.
وی با بیان اینکه هنر نگارگری از اوایل صدر اسلام در دوره سلجوقی نزول و پیشرفتهایی داشته ولی در دوره صفویه کارهای قابل توجهی انجام شده است، ادامه داد: از دوره تیموری کارهای ماندگاری بر جای مانده است از استادانی همچون کمالالدین بغداد، سلطان محمد آقا میرک، شاهنامه شاه طهماسبی که به شایستگی توانستهاند با فلسفه رنگها، کارهای زیبایی انجام دهند.
رزاقی، هنر نگارگری را هنری دینی دانست و افزود: این هنر در زمینه قصص قرآن خیلی کم کار کرده است در حالی که اگر هنرمند قرآن را سرلوحه کارش قرار دهد، میتواند از این آثار هم در کار و هم در زندگی خود الهام بگیرد و آثاری خلق کند که ماندگار شود، همان آثاری که موزههای بزرگ جهان به آن افتخار میکنند.
وی با اشاره به اینکه در دوره صفویه کارهای جدیتری انجام شده است، ادامه داد: شیخ بهایی به عنوان معمار حرم و دیگر هنرمندان این دوره با فلسفه خاصی کارهای خود را بنا کردند.
هنر جزو لاینفک زندگی هنرمند باشد
این نگارگر مشهدی با بیان اینکه هنرمند باید با هنر زندگی کند زیرا هنر جزو لاینفک زندگی او است، عنوان کرد: نیمه شب بهترین وقت برای هنرمند است، هنرمندان اسلامی با وضو کار خود را شروع میکردند، رو به قبله مینشستند و هنر خود را نوعی عبادت میدانستند از همین رو معرفت در کارشان وجود داشته و حس میشود.
وی صحن جمهوری و سنگ کتابخانه ملک را خاطره انگیز دانست و ادامه داد: هنرمند اگر شناخت داشته باشد، خیلی تحت تأثیر هنر غربی قرار نگیرد و هنر خودش را بشناسد، مطالعه داشته باشد به هیچ عنوان هنر ایرانی را رها نمیکند و به هنر غربی پایبند نمیشود.
این استاد برحسته نگارگری ادامه داد: وقتی ما خودمان منبع قوی و محکمی در زمینه هنر اسلامی داریم اشتباه است که به دنبال هنر در کشورهای دیگر باشیم لذا توصیه میکنم هنرمندان با اخلاص و با تمام وجود کار کنند، ما سر به این آستان میگذاریم و خاک آن را سرمه چشممان قرار میدهیم، تا بتوانیم کار خوبی ارائه دهیم.
مهدی عرفان، معمار برجسته مشهدی نیز در گفتوگو با خبرنگار ما، معماری حرم را گنجینه بزرگ معماری کشور دانست و عنوان کرد: معماری پیوسته و هزار ساله حرم رضوی، معماری قوی است که به همین راحتی نمیتوان از آن نقصی درآورد زیرا بهترین استادهای معماری و هنر در اینجا کار میکردند.
خط کوفی محقق در معماری کاربرد بسیاری دارد
در ادامه حسین صالحی، خوشنویس برجسته مشهدی در مصاحبهای با اشاره به اینکه خط کوفی محقق در معماری کاربرد بسیاری دارد، بیان کرد: ورودی صحن کوثر اسم مقدس حضرت علی(ع) چهار بار در کتیبه با تلفیقی از خط محقق و حرکت خطای کهکشانی نگارش شده است.
این خوشنویس مشهدی قویترین و نفیسترین خطوط محقق در دنیا را قرآن نفیس بایسنقری دانست و افزود: این قرآن در زمان گوهرشاد خاتون نوشته شده است و برخی از اوراق آن در موزه بزرگ قرآن حرم مطهر رضوی نگهداری میشود.
وی با اشاره به اینکه ورودی موزه آستان قدس رضوی از شیوه محراب و کتیبه استفاده شده است، اظهار کرد: این ورودی با خط نستعلیق زمینه خطهای کهکشانی به خط مصطفی مهدیزاده است، اما کتیبههای جدیدی با خط نستعلیق نوشته شده و دور تا دور این صحن از کتیبههایی با خط محقق به صورت یکنواخت استفاده شده است.
صالحی با بیان اینکه توجه به عناصر طبیعی در هنر ایرانی یک امر دلنشین و جالب است، بیان کرد: تمامی رنگهایی که در آن به کار رفته به نوعی نماد محسوب میشوند، رنگ آجری نماد خاک، لاجوردی نماد آب و فیروزهای نماد آسمان بهشمار میرود.
این خوشنویس اظهار کرد: امروزه اگر آثار کهن در جریان تاریخ باقی مانده است، به دلیل مواد طبیعی است زیرا مواد شیمیایی بعد از مدتی اعتبار و استقرار خود را از دست داده و شکل و شمایلش عوض میشود. تذهیب حرم امام رضا(ع) همه برگرفته از عناصر طبیعی است و نقوش اسلیمی در صحن و سرا نیز برگرفته از دوره تیموری است.
صالحی با اشاره به اینکه صحن کوثر از هنر دوران تیموری با حرکات جدید وام گرفته است، عنوان کرد: در این صحن برای هماهنگی با خط تیموری از خط معرق استفاده کردهاند.
این استاد برجسته خوشنوسی با بیان اینکه بهترین ثلث نویسان دنیا ترکها هستند، افزود: در صحن قدس و جمهوری کتیبههایی با این نوع خط موجود است، سنگ مزار حضرت رضا(ع) که اعتبار خط ایرانی را نشان میدهد، خط ثلث است؛ ورودی صحن انقلاب با خط ثلث و کوفی ایرانی کاری از محمدحسن رضوان سال 1392 ه.ق نیز در حدود یک قرن پیش کار شده است.
