تبیین 4 گام در تربیت فرهنگی جامعه

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالکریم بهجت‌پور، صاحب تفسیر «همگام با وحی»؛ تفسیر به ترتیب نزول، دیشب سوم اسفند ماه در نشست علمی «مهندسی آیات در پژوهش‌های حدیثی» در پژوهشکده حدیث حوزه با بیان اینکه خداوند از نزول تدریجی قرآن هدفی داشته است، بیان کرد: باید این هدف در تحقیقات ما هم مورد استفاده قرار بگیرد و نباید نگاه دم دستی و ساده‌ای به آن داشته باشیم، زیرا مدیریت الهی در ترتیب نزول، عجیب و دقیق است.

وی افزود: خدا به پیامبر می‌فرماید یکی از اهداف نزول تدریجی این است که «لنثبت به فوادک» یعنی دچار ثبات قدم در راه خود شوی و مردم را به طور عملی از ظلمات به سمت نور خارج کنی و از تیرگی‌های بینش و رفتار نجات بدهی و آنان را به سمت نور هدایت فرمایی.

این قرآن‌پژوه افزود: اگر می‌خواهیم مدلی برای مهندسی فرهنگی اتفاق بیفتد، بهترین منبع برای دست یافتن به آن مطالعه در نزول تدریجی قرآن کریم است و با این نوع مطالعه است که به خوبی می توانیم بفهمیم چه اتفاقی در روند تحول جامعه بدوی و وحشی اعراب جاهلی رخ داده تا آنان به انسان های مومنی تبدیل شدند.

بهجت‌پور عنوان کرد: پیامبر در مقام تلاوت و قرائت براساس «فاتبع قرآنه» عمل کرده است، یعنی هر آنچه را که نازل می شد می‌گفت و تحول این قوم لد و لجوج به وسیله همین آیات صورت می گرفته است؛ پیامبر آرام آرام یکسری مفاهیمی را وارد زندگی مردم کرد و با این مفاهیم جامعه را به واکنش وادار کرد که یکی به شک می‌افتاد، یکی موافق بود و یکی هم مخالف می‌شد.

این قرآن‌پژوه تصریح کرد: آیات بعدی که بر پیامبر نازل می شد این واکنش ها را مدیریت می کرد و این کنش و واکنش ها دائما در قرآن صورت گرفته است و کم کم تا ایجاد یک گروه مومن پیش رفت و وقتی این گروه قوی شد در جامعه علنی شدند و وقتی علنی شدند تهاجم شدیدی حتی از سوی خانواده ایشان بر آنان وارد شد؛ در این دوره کاملا مسئله مقاومت در برابر تهاجمات موضوع اصلی قرار می گیرد و به تدریج استغلاظ مومنان در برابر گروه های دیگر شکل می گیرد تا به مسایلی مانند عفاف و پوشش و دستورات مربوط به رفت و آمد در خانواده ها و خوردن طعام اهل کتاب و انفال و خمس و .... در این دوره پرداخته می شود و در نهایت احکام حقوقی و حکومتی مانند قصاص و تازیانه و ... در مدینه عنوان می شود.

وی افزود: برای پاسداشت و تداوم این آورده‌ها در انتهای دوره رسالت و نزول مطالب دیگری از جمله مسئله امامت مطرح است. در این دوره امامتی تبیین می شود که برای حفظ این بنای تازه تاسیس اقدام کند؛ امام برای حراست این آورده ها لازم است لذا در سوره مائده مسئله ارتداد کلی، ارتداد یهود و نصاری، امامت و مراقبت عمومی و ... مطرح و یا پررنگ‌تر می‌شود.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به سیر بیان شده در سوره حجرات درباره تفاوت اسلام و ایمان بیان کرد: امامت و علما و چرخه تعلیم و تعلم برای این است که مردم از مرحله اسلام به سمت ایمان گرایش یابند و هدایت شوند و اسلام آنان به سمت ایمان عمق یابد و ایمانشان تقویت شود.

وی با اشاره به آیه انتهایی سوره مبارکه فتح تصریح کرد: مَثَل جامعه دینی پیامبر(ص) مانند زراعتی است که در زیر زمین رشد می کند و برگ‌های نرم از آن بیرون می آید و قد می کشد و قوی می شود و بعد سرپا می ایستد و رشد می کند؛ دوره سوره علق تا حجر براساس ترتیب نزول، رشد زیرزمینی مومنان است، از سوره انعام تا مطففین دوره قدکشیدن و ازاره است که تلاش دشمن در این دوره این است که اتحاد میان پیامبر و مومنان را بشکند و بقیه سوره ها نیز به مسئله استغلاظ و تشکیل حکومت و ایجاد قوانین مرتبط است.

4 مرحله در مهندسی فرهنگی جامعه

صاحب تفسیر همگام با وحی اظهار کرد: براین اساس معتقدم یک مهندسی چهار مرحله ای بسیار دقیق در قرآن اتفاق افتاده است؛ گفته می شود سوره حمد عصاره قرآن است و اگر قبول داریم این مسئله قابل تامل است که از ابتدای حمد تا ایاک نستعین مربوط به دوره اول، آیه بعدی آن مربوط به یک دوره دیگر و ایات بعدی نیز معطوف به دوره های بعدی است که برای مومنین در طول تاریخ رسالت اتفاق افتاده است.

وی افزود: در دوره مکه دستوارت عقلی بود و نه شرعی و خداوند از پیروان پیامبر خواست که بندگی کنند لذابسط احکام در مدینه اتفاق افتاد و اگر مردم می‌مردند در همان چارچوب با آنان برخورد می شد بنابراین مسئله وضوگرفتن برای نماز در آخرین سال های رسالت پیامبر مطرح می شود و قبل از آن مردم بدون وضو نماز می خواندند.

رئیس موسسه تمهید عنوان کرد: قرآن 4 مرحله برای تحول اجتماعی مطرح کرده است، مرحله اول دعوت علنی پیامبر و رویش مخفیانه مومنین و مرحله بعد رشد مخفی مومنان است که تا سوره حجر تعقیب می شود و بعد از علنی شدن این گروه، لزوم مقاومت آنان در حفظ این ارزش ها مطرح می شود که از سوره 55 تا 86 مسئله مقاوم سازی صورت می گیرد و به شدت در شبیخون فرهنگی امروز به درد ما می خورد؛ مرحله سوم در مدینه شروع می شود که جامعه سازی است و از سوره تحریم تا توبه را شامل است و مرحله چهارم یعنی پایش و مراقبت نیز در مرحله بعد شکل می گیرد.

وی افزود: در مرحله نخست که مومنان مخفی هستند، سه گام و در مراحل دوم تا چهارم نیز هر کدام دو گام برداشته اند که مجموعاً شش گام برداشته شده که مرحله اول آن توحید ربوبی و اخلاص در این مسیر است.

این قرآن پژوه تصریح کرد: قرآن برای اینکه ولایت شکل گرفته و رابطه عبودی میان انسان و خدا آسیب نبیند که از طریق خودخواهی، غفلت، رفقا و ... مورد تهاجم قرار می گیرد، از سوره صاد با معرفی ابلیس و دشمنی او شروع می شود و تا سوره فرقان به ترتیب نزول نشان می دهد که چه چیزی می تواند ولایت الهی را دچار آسیب و تبدیل به ولایت شیطان بکند.

بهجت‌پور اظهار کرد: مسئله اجتناب دادن مومنان از آلودگی جنسی بعد از این مقدمات بیان می شود و طرح مسئله عفت جنسی با این بحث که اینها انجام نمی دهند و نه اینکه انجام ندهید شروع می شود و این اجتناب تا سوره حجر پیگیری می شود.

این قرآن‌پژوه تصریح کرد: در گام ششم آمده است که عفاف باید نگهداری شود که دستوراتی بر مراقبت های اجتماعی و ... مطرح می شود و جامعه را توجیه می کند؛ همچنین در بحث بندگی خالص 14 دسته آیه وجود دارد که این آیات پیام های دارند که از جمله آن معرفی رب و احساس نیاز به خداست؛ در این مرحله دغدغه مند کردن مومنان نسبت به آینده و وادار کردن مردم به رفتارهای عقلایی و تقویت روحیه سپاسگزاری به عنوان زمینه برای رسیدن به ولایت تذکر داده می شود و در این مرحله می فرماید انسان هایی که تلاش کنند و تقوا داشته باشند و هرچند گاهی بلغزند، جزء نیکوکاران هستند و مورد توجه من قرار دارند.

این محقق قرآنی بیان کرد: در مرحله بعد عمده هشدارها نسبت به دشمنی شیطان است و در ویژگی عبادالرحمان به معرفی الگوهایی مانند حضرت یوسف و حضرت مریم(س) می پردازد.

مراحل نهادینه شدن مهندسی فرهنگی قرآن

وی با طرح این سؤال که چرا موضوعاتی مانند وصیت و طلاق و ... در این دوره خیلی مطرح است گفت: زیرا بسیاری از اینها می تواند عامل آلودگی مومنین شود، لذا می فرماید در دوره عده زن می توانید پیشنهاد ازدواج بدهید اما قطعی نکنید، زن اگر بیوه شد شوهر می تواند وصیت کند این زن یکسال در خانه بماند و در دوره عده نیز باید در خانه بماند؛ ببینید احکام اینگونه مسئله نهادینه شدن عفاف را مهندسی می کند.

وی با بیان اینکه مدیریت‌های زیبایی در دوره مدینه رخ داده که باید برای جامعه امروز از آن بهره ببریم تصریح کرد: بیان قرآن طبق دیدگاه مفسران وحی دیگری است که سنت را ایجاد کرده است لذا در سوره نحل می فرماید ما ذکری را به تو دادیم تا آن را برای مردم تبیین کنی و در واقع سنت وحی دوم است که در پس قرآن قرار می گیرد و بعد از نزول هربخش تبیین آن است و بعد باید مهندسی کنیم و ائمه(ع) هم آمده اند تا دستورات قرآن را در مدل‎هایی تبیین کنند و ما می توانیم براساس آن ابعاد گسترده تر را استخراج کنیم.

بندگی؛ گام نخست اصلاح فرهنگی

وی افزود: مردم را در گام نخست باید از طریق توجه به نعمت و بندگی و عبادت به دوری از گناه تشویق کنیم و امام است که تشخیص می دهد چه میزان اضافه‌تر از قرآن برای مردم بگوید و این بعد یا بعد دیگری از مفاهیم را بگوید و امروز هم طلاب به عنوان مربی باید تشخیص دهند که این ذخیره قرآنی چگونه مصرف شود.

جایگاه امامت در اسلام

این قرآن‌پژوه اظهار کرد: قاعده جری و تطبیق کار بزرگ امام است که تشخیص دهد چه مقدارو چگونه و چه میزان اجرایی شود؛ امام است که باید مشخص کند برای اصلاح مثلا جامعه ایران چه کارهایی باید صورت بگیرد و یا برای جامعه اسلامی چگونه.

وی با بیان اینکه ما باید مطالعات حدیثی خود را پشت سر قرآن قرار بدهیم و ابتدا آیات را استخراج و روایات را در ذیل آن قرار دهیم اظهار کرد: اگر مهندسی ما براساس فطرت و آفرینش و خلقت افراد صورت گیرد در این صورت می‌توانیم گام‌های مرتبط با هر جامعه و سطوح مختلف را طی کنیم؛ مثلا امروز در ترکیه که بی حجابی بیداد می کند افتخار هم می کنند سکولار هستند در چنین جوامعی امام است که باید بفهمد از چه سطحی وارد بحث تربیت اجتماعی و اصلاح شود، اگر داعشی بیاندیشیم خشونت و سر بریدن را انتخاب می کند اما مدیریت رحمانی پیامبر تسهیل و تدریج قایل است.

وی بیان کرد: احادیث باید استخراج و ذیل این مهندسی قرار گیرند و آنها تحلیل کنیم در این صورت ذخیره و دریچه های بزرگی بر روی همه باز خواهد شد و می توانیم قدرت اسلام را در تربیت جامعه نشان بدهیم؛ اسلامی که مدارار، طی کردن مسیر اسلام تا ایمان و ... را به خوبی انجام داده است و چون ما این مسئله را به درستی تبیین نکرده ایم جایگاه امامت به خوبی برای ما روشن نشده است.

لزوم تبیین جایگاه امامت در مهندسی فرهنگی

وی با طرح این سؤال که چرا امام در یک دوره‌ای مسئله‌ای را و در دوره دیگر موضوع دیگری را عنوان فرموده‌اند ادامه داد: مثلا مسئله نجاست خمر تا دوره امام صادق(ع) مطرح نیست با اینکه حرمت آن قطعی است اما در دوره امام رضا(ع) نجاست آن مطرح می‌شود زیرا طرفیت آن در جامعه ایجاد شده است و اینکه گفته شود از باب تقیه است درست نیست.

نظریه نسخ مشروط

وی با اشاره به نظریه نسخ مشروط آیت الله معرفت افزود: نسخ مشروط از شاه‌کارهای آیت الله معرفت است ایشان می‌گفت هیچ آیه ای منسوخ و یا ناسخ دائمی نیست، ایشان می گفت آیه منسوخ در شرایط اجتماعی متفاوت می تواند ناسخ باشد، باید شرایط اجتماعی را در تبیین این مسایل ببینیم و اصولا ارزش امامت در دین به همین مسایل است که متناسب با ظرفیت های اجتماعی مدیریت می کند.

بهجت‌پور تاکید کرد: قرآن از ابتدا حرمت خمر را معقتد بود اما آن را چهار مرحله‌ای کرده است و این به ما می آموزد که باید در در تربیت و اصلاح جامعه این مسیر را طی کنیم براین اساس به فرمایش آیت الله معرفت آیات منسوخ برای روز مباداست وگرنه دلیلی برای حفظ آن در مصحف نبود.

نباید در نهادینه شدن دین عجله داشته باشیم

وی اظهار کرد: نباید طوری رفتار کنیم که مردم را از همان دینی که وارد کرده‌ایم از دین خارج کنیم؛ نباید در نهادینه شدن دین عجله کنیم بلکه باید به صورت تدریجی و آرام و آرام این کار زمینه سازی و کسانی که به جنبه‌های دینی عمل می کنند در جامعه تکریم و تمجید شوند؛ باید ابتدا جنبه عقلانی مسایل مطرح و در نهایت به جنبه شرعی آن برسیم در این صورت است که اسلام هر جا برود داعشی نمی شود و جهالت ها را به نام اسلام آوار بر سر مسلمین نمی‌کنند.

وی با بیان اینکه راهی که الان در کشور مطرح است اگر خوب مدیریت شود و سازمان علمی بیابد می تواند رهبران ما در مدیریت های منتج کمک کند افزود: سال هاست در زمینه حجاب زحمت کشیده ایم اما موفق نبوده ایم زیرا برخی مسایل را نباید حکومتی کنیم بلکه باید آنها را فرهنگی کنیم زیرا حجاب مسئله ای در میان یک مجموعه است و باید فرهنگسازی شود و چون نشده دائما داریم هزینه می‌کنیمو نتیجه‌ هم نگرفته‌ایم.