ایکنا گزارش میدهد؛
موسسه حکمت و فلسفه؛ از حمایت بزرگان تا محوریتبخشی به قرآن
گروه اندیشه: سهم موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران در اشاعه و نشان دادن حکمت و عرفان اسلامی به جهانیان بینظیر و بلکه کمنظیر است و این شانیت به واسطه پیشینه تاریخی این موسسه از 40 سال پیش تاکنون است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن (ایکنا)، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران در سال 52 با تلاشهای سیدحسین نصر بنا شد؛ در سیر تاریخ 40 ساله این موسسه فراز و فرودهای بسیاری وجود داشته است که میتوان تاریخ شفاهی مفصلی برای این موسسه تدوین کرد. در این گزارش تلاش خواهیم کرد روند شکلگیری و حسب حال موسسه از آغاز تا امروز را مرور کنیم.
فکر تاسیس انجمنی برای فلسفه در ایران، از جایی شروع شد که «محمدرضا پهلوی» انجمن سلطنتی اسب را در سال 51 13 خورشیدی در ایران بنیان گذاشت. تاسیس این انجمن باعث شد که حسین نصر نسبت به این مسئله واکنش نشان دهد و با رویکردی انتقادی ، پرسشی را در روزنامه اطلاعات طرح کند. فهوای پرسش از این قرار بود «چگونه سرزمینی همانند ایران که در حوزه فلسفه و عرفان دارای ریشههای عمیق فکری و سابقه تاریخی است بنیادی برای فلسفه و حکمتش ندارد، ولی اسب ایرانی میتواند از چنین تشکیلاتی بهرمند شود؟».
در نهایتها این اعتراضها جواب میدهد و مجوز تاسیس انجمن فلسفه صادر میشود. انتخاب نام موسسه، نخستین چالش پیش روی نصر و همکاران او بود. پس از مشورتهای متوالی به پیشنهاد «هانری کربن» عنوان «انجمن شاهنشاهی فلسفه ایران» برای این مرکز انتخاب میشود. دلیل کربن، برای این نامگذاری اشاره به انجمن سلطنتی فلسفه فرانسه بود.
برخی به سهو یا به عمد انجمن شاهنشاهی فلسفه را انجمن فلسفه شاهنشاهی میخوانند تا کارویژه انجمن را تبیین دیدگاههای حکومت شاهنشاهی نشان دهند در صورتی که سابقه انجمن نشان میدهد که انجمن هیچگاه در این مسیر حرکت نکرد و هدفش از بدو تاسیس، تداوم و اشاعه فلسفه اسلامی و شناساندن میراث فکری و فلسفی ایران به جهانیان بوده است.
انجمن میزبان مشاهیر فلسفه
نصر در پی آن بود که انجمن را به محلی برای علاقمندان حکمت و دانشجویان فلسفه تبدیل کند. به همین خاطر شرایطی را فراهم آورد تا اساتید خارجی به سهولت به ایران بیایند و دانشجویان بتوانند از دانش و تجریه آنها بهره ببرند. حضور اساتید خارجی در کنار بزرگان ایرانی فلسفه بار دیگر نام بزرگانی چون ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا را نقل زبانها کرد و شوق پژوهش در عرصه فلسفه اسلامی را بیشتر کرد.
شهرام پازوکی در خصوص جایگاه انجمن در آن روزها گفت: «تا پیش از وقوع انقلاب اسلامی انجمن تنها موسسهای بود که حکمت و فلسفه اسلامی را در سطح بین الملل به جهانیان معرفی میکرد. حتی در سایر کشورهای اسلامی چنین انجمنهای را نداشتیم که مشاهیر بزرگ در آنجا درس بدهند. کسانی چون هانری کربن، ویلیامچیتیک ، ایزوتسو ، جیمز موریس و خود دکتر نصرجزء کسانی بودند که در انجمن کرسی تدریس داشتند.
افرادی که امروزه در عرصه اسلامشناسی ، حکمت و عرفان مشهور هستند، خودشان و یا شاگردانشان در انجمن تحصیل کردند و این موضوعی است که نباید فراموش کنیم».
پازوکی در مورد عنوان شاهنشاهی انجمن افزود: «من کاری ندارم که آیا نام شاهنشاهی درست بود یا نبود ولی سهم انجمن در اشاعه و نشان دادن حکمت و عرفان اسلامی بینظیر و بلکه کمنظیر بود. هنوز بعد از گذشت چندین سال وقتی ما به خارج از ایران میرویم به واسطه عضویت در انجمن برای ما شانیت علمی قائل میشوند».
شهید مطهری ناجی انجمن میشود
با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی سرنوشت انجمن نیز دستخوش تغییرات شد. یدک کشیدن نام شاهنشاهی سبب به تعلیق درآمدن فعالیتهای انجمن گردید. تا اینکه در اواخر فروردین 1358 در یک فراخوان از اعضای انجمن خواسته شد تا بعد از انجام مصاحبه دوباره به کار خود باز گردند. مسئولیت اداره انجمن بعد از انقلاب به «مهدی چهل تنی» واگذار گردید.
قبل از انقلاب شهید مطهری به انجمن رفت و آمد میکردند و از نزدیک با فعالیتهای آنجا آشنا بود. همین نزدیکی باعث شد مطهری تلاش بسیاری انجام دهد تا انجمن بعد از انقلاب منحل نشود. شهین اعوانی به نقل از مهدی محقق در این باره گفت: «آقای مهدی محقق از انجمن یک چک 20 هزار تومانی دریافت کرده بودند. در آن زمان دکتر نصر برای چاپ «متون شیعه» در سطح بینالملل به انتشارات «مک گیل» کمک مالی میکردند. محقق برای وصول چک و دریافت حقوق معوقه کارمندان وخدمه انجمن به آقای به نام تهرانچی مراجعه کردند، چرا که بعد از انقلاب تهرانچی مسئولیت کل نهادهای زیر نظر فرح و شاه را برعهده داشت. آقای تهرانچی با شهید مطهری تماس گرفتند و ایشان در پاسخ فرمودند که دکتر نصر قبل از انقلاب ایران را ترک کرده است و فعالیتهای انجمن در مورد اسلام وشیعه بینظیر بود سعیتان بر این باشد که انجمن را حفظ کنید».
شهین اعوانی در ادامه افزود: به مدد حمایتهای شهید مطهری ما اکنون در خدمت شما هستیم در صورتی که سایر موسسهها و نهادهای زیر نظر دربار یا همگی تعطیل شدند یا از بین رفتند و یا در سایر موسسههای دیگر ادغام شدند. دقت کنید از نظر هویتی و قدمت، انجمن نسبت به سایر موسسهها از سابقه کمتری برخوردار بود.
بعد از فوت شهید مطهری انجمن با مشکلات بسیاری دست و پنجه نرم کرد. اما رفت و آمد بزرگانی چون بهاءالدین خرمشاهی ، مرحوم جعفری ، سبحانی و جوادیآملی به انجمن و برگزاری سمینارهای هفتگی با موضوعاتی چون منطق، فلسفه و کلام، همچنان انجمن را همچنان سر پا نگه داشت.
از سال 62 کلاسهای آزاد حائری یزدی، صدوقی، سیدجعفر سجادی ، علامه جعفری و الهیقمشهای به سمینارهای هفتگی اضافه گردید. و کتابهای چون حرم هستی ، کاوشهای عقل عملی ، تصور و تصدیق و آگاهی و گواهی حائری یزدی با تلاشهای شهین اعوانی به چاپ رسید، اما نهایتاٌ در سال 63 انجمن به همراه 12 موسسه دیگر زیر نظر وزارت علوم و موسسات فرهنگی قرار گرفت.
فعالیتهای اسلامی موسسه در سال 94
ریاست موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، در مرداد90 از غلامرضا اعوانی، به حجتالاسلام عبدالحسین خسروپناه واگذار شد. در دوره ریاست وی موسسه با 6 گروه پژوهشی به فعالیتهای خود ادامه داد. این گروهها عبارتند از: «فلسفه غرب» به مدیریت غلامرضا اعوانی، «فلسفه اسلامی» به مدیریت غلامحسین ابراهیمی دینانی، «کلام» به مدیریت علی افضلی، «مطالعات علم» به مدیریت حسن معصومی همدانی، «ادیان و عرفان» به مدیریت شهرام پازوکی و «منطق» به مدیریت ضیا موحد.
بنا بر این گزارش، برای آشنایی بیشتر با فعالیتهای یکسال گذشته موسسه حکمت و فلسفه، با حجتالاسلام خسروپناه، رضا کوهکن و سیدحسین موسویان به گفتوگو نشستیم که شرح آن را در ادامه میخوانید.
عبدالحسین خسروپناه رئیس موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، در خصوص فعالیتهای موسسه در سال 94 گفت: همانگونه که نام موسسه گواه میدهد بیشتر فعالیتهای موسسه در حوزه مباحث حکمی و فلسفی استوار است. به همین دلیل در موسسه کار مستقلی نسبت به پژوهشهای قرآنی انجام نمیشود، ولی این سخن به این معنا نیست که در تحقیقات خود از منظر قرآن غافل شدهایم. به نحوی در پژوهشهای خود به آموزههای قرآنی توجه میکنیم؛ به عنوان مثال 3جلد کتاب «حکمت سیاسی اسلامی» در سال 94 منتشر شد و 3 جلد دیگر در حال آمادهسازی و ویرایش است و امیدوارهستیم در سال آینده منتشر شود. این کتاب مدخلهای مختلفی دارد و سعی شده است از منظر قرآنی و اسلامی به مباحث پرداخته شود.
وی در ادامه افزود: زمانی که موسسه نشستهای چون بزرگداشت روز «خواجه نصیر الدین طوسی» و «بزرگداشت روز جهانی فلسفه» را برگزار میکند طبیعتا از منظر قرآن هم دیدگاههای خواجه و سایر فیلسوفان اسلامی مورد توجه قرار میگیرد. ولی همانگونه که اشاره کردم مستقلا یک کار پژوهشی و محض قرآنی انجام ندادهایم چرا که در راستای اهداف موسسه نیست فکر نمیکنم گلهای هم در این زمینه باشد که چرا به صورت مستقل به پژوهشهای قرآنی نپرداختهایم.
خسروپناه اظهار کرد: علاوه بر تحقیق و پژوهش درباره فلسفه غرب و فلسفه تطبیقی، بخش قابل توجهی از فعالیت موسسه در زمینه حکمت اسلامی متمرکز شده است. در سال آینده علاوه بر تکمیل «حکمت سیاسی اسلامی» امیدوار هستیم «اندیشهنامه علوم اسلامی» را منتشر کنیم در این کتاب مقایسهای بین موضوعات فلسفی، کلامی و عرفانی انجام میدهیم و به امید خدا جلد نخست این کتاب را سال 95 رونمایی میکنیم.
دو گروه فلسفه اسلامی و ادیان و عرفان موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه از بدو تاسیس دغدغه مباحث اسلامی داشتند. به همین منظور به سراغ دو عضو هیئت علمی این گروهها رفتیم و نظر آنها را در خصوص فعالیتهای موسسه در سالی که گذشت را جویا شدیم.
سیدحسین موسویان عضو هیئت علمی گروه فلسفه اسلامی در خصوص فعالیتهای موسسه در سال 94 گفت: من سعی کردم تا آنجا که امکان و توان دارم بعضی از آثار «ابنسینا» را تصحیح کنم. متاسفانه در چاپهای گذشته اشتباههای بسیاری در تصحیح آثار ابنسینا شاهد بودیم.
وی در ادامه گفت: کار دیگری که در سال نو تصحیح آنها را برعهده گرفتم رساله کوتاهی با عناوین تعبیررویا، ذکر، صلاة، اثبات نبوت و اخلاق اینسینا است.
رضا کوهکن عضو هیئت علمی گروه ادیان و عرفان نیز از ترجمه جلد نخست کتاب اسلام در سرزمین ایران خبر داد و گفت: نقش کتاب در ادیان ابراهیمی محوری است و قرآن نیز از این اصل مستثنی نیست. شاید بتوان گفت همه نظرپردازیها به نحوی موضوعات تفسیری هستند یعنی با تفسیر قرآن گره میخورند. بر این اساس، قرآن به عنوان کتاب مقدس مسلمانان، یک موقعیت محوری دارد. در سالی که گذشت ترجمه مجلد اول کتاب«اسلام در سرزمین ایران»، تالیف هانری کربن را برعهده گرفتم.
وی در ادامه گفت: فهم و درک قرآن، تفسیر جامع در سطوح ظاهر و باطن قرآن یک جایگاه محوری در تشیع 12 امامی دارد و کربن هم به نیکی از عهده این تحلیل جامع بر آمده است. من امیدوار هستم در سال آینده ترجمه 2 جلد دیگر این کتاب عظیم را به پایان برسانم.
فکر تاسیس انجمنی برای فلسفه در ایران، از جایی شروع شد که «محمدرضا پهلوی» انجمن سلطنتی اسب را در سال 51 13 خورشیدی در ایران بنیان گذاشت. تاسیس این انجمن باعث شد که حسین نصر نسبت به این مسئله واکنش نشان دهد و با رویکردی انتقادی ، پرسشی را در روزنامه اطلاعات طرح کند. فهوای پرسش از این قرار بود «چگونه سرزمینی همانند ایران که در حوزه فلسفه و عرفان دارای ریشههای عمیق فکری و سابقه تاریخی است بنیادی برای فلسفه و حکمتش ندارد، ولی اسب ایرانی میتواند از چنین تشکیلاتی بهرمند شود؟».
در نهایتها این اعتراضها جواب میدهد و مجوز تاسیس انجمن فلسفه صادر میشود. انتخاب نام موسسه، نخستین چالش پیش روی نصر و همکاران او بود. پس از مشورتهای متوالی به پیشنهاد «هانری کربن» عنوان «انجمن شاهنشاهی فلسفه ایران» برای این مرکز انتخاب میشود. دلیل کربن، برای این نامگذاری اشاره به انجمن سلطنتی فلسفه فرانسه بود.
برخی به سهو یا به عمد انجمن شاهنشاهی فلسفه را انجمن فلسفه شاهنشاهی میخوانند تا کارویژه انجمن را تبیین دیدگاههای حکومت شاهنشاهی نشان دهند در صورتی که سابقه انجمن نشان میدهد که انجمن هیچگاه در این مسیر حرکت نکرد و هدفش از بدو تاسیس، تداوم و اشاعه فلسفه اسلامی و شناساندن میراث فکری و فلسفی ایران به جهانیان بوده است.
انجمن میزبان مشاهیر فلسفه
نصر در پی آن بود که انجمن را به محلی برای علاقمندان حکمت و دانشجویان فلسفه تبدیل کند. به همین خاطر شرایطی را فراهم آورد تا اساتید خارجی به سهولت به ایران بیایند و دانشجویان بتوانند از دانش و تجریه آنها بهره ببرند. حضور اساتید خارجی در کنار بزرگان ایرانی فلسفه بار دیگر نام بزرگانی چون ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا را نقل زبانها کرد و شوق پژوهش در عرصه فلسفه اسلامی را بیشتر کرد.
شهرام پازوکی در خصوص جایگاه انجمن در آن روزها گفت: «تا پیش از وقوع انقلاب اسلامی انجمن تنها موسسهای بود که حکمت و فلسفه اسلامی را در سطح بین الملل به جهانیان معرفی میکرد. حتی در سایر کشورهای اسلامی چنین انجمنهای را نداشتیم که مشاهیر بزرگ در آنجا درس بدهند. کسانی چون هانری کربن، ویلیامچیتیک ، ایزوتسو ، جیمز موریس و خود دکتر نصرجزء کسانی بودند که در انجمن کرسی تدریس داشتند.
افرادی که امروزه در عرصه اسلامشناسی ، حکمت و عرفان مشهور هستند، خودشان و یا شاگردانشان در انجمن تحصیل کردند و این موضوعی است که نباید فراموش کنیم».
پازوکی در مورد عنوان شاهنشاهی انجمن افزود: «من کاری ندارم که آیا نام شاهنشاهی درست بود یا نبود ولی سهم انجمن در اشاعه و نشان دادن حکمت و عرفان اسلامی بینظیر و بلکه کمنظیر بود. هنوز بعد از گذشت چندین سال وقتی ما به خارج از ایران میرویم به واسطه عضویت در انجمن برای ما شانیت علمی قائل میشوند».
شهید مطهری ناجی انجمن میشود
با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی سرنوشت انجمن نیز دستخوش تغییرات شد. یدک کشیدن نام شاهنشاهی سبب به تعلیق درآمدن فعالیتهای انجمن گردید. تا اینکه در اواخر فروردین 1358 در یک فراخوان از اعضای انجمن خواسته شد تا بعد از انجام مصاحبه دوباره به کار خود باز گردند. مسئولیت اداره انجمن بعد از انقلاب به «مهدی چهل تنی» واگذار گردید.
قبل از انقلاب شهید مطهری به انجمن رفت و آمد میکردند و از نزدیک با فعالیتهای آنجا آشنا بود. همین نزدیکی باعث شد مطهری تلاش بسیاری انجام دهد تا انجمن بعد از انقلاب منحل نشود. شهین اعوانی به نقل از مهدی محقق در این باره گفت: «آقای مهدی محقق از انجمن یک چک 20 هزار تومانی دریافت کرده بودند. در آن زمان دکتر نصر برای چاپ «متون شیعه» در سطح بینالملل به انتشارات «مک گیل» کمک مالی میکردند. محقق برای وصول چک و دریافت حقوق معوقه کارمندان وخدمه انجمن به آقای به نام تهرانچی مراجعه کردند، چرا که بعد از انقلاب تهرانچی مسئولیت کل نهادهای زیر نظر فرح و شاه را برعهده داشت. آقای تهرانچی با شهید مطهری تماس گرفتند و ایشان در پاسخ فرمودند که دکتر نصر قبل از انقلاب ایران را ترک کرده است و فعالیتهای انجمن در مورد اسلام وشیعه بینظیر بود سعیتان بر این باشد که انجمن را حفظ کنید».
شهین اعوانی در ادامه افزود: به مدد حمایتهای شهید مطهری ما اکنون در خدمت شما هستیم در صورتی که سایر موسسهها و نهادهای زیر نظر دربار یا همگی تعطیل شدند یا از بین رفتند و یا در سایر موسسههای دیگر ادغام شدند. دقت کنید از نظر هویتی و قدمت، انجمن نسبت به سایر موسسهها از سابقه کمتری برخوردار بود.
بعد از فوت شهید مطهری انجمن با مشکلات بسیاری دست و پنجه نرم کرد. اما رفت و آمد بزرگانی چون بهاءالدین خرمشاهی ، مرحوم جعفری ، سبحانی و جوادیآملی به انجمن و برگزاری سمینارهای هفتگی با موضوعاتی چون منطق، فلسفه و کلام، همچنان انجمن را همچنان سر پا نگه داشت.
از سال 62 کلاسهای آزاد حائری یزدی، صدوقی، سیدجعفر سجادی ، علامه جعفری و الهیقمشهای به سمینارهای هفتگی اضافه گردید. و کتابهای چون حرم هستی ، کاوشهای عقل عملی ، تصور و تصدیق و آگاهی و گواهی حائری یزدی با تلاشهای شهین اعوانی به چاپ رسید، اما نهایتاٌ در سال 63 انجمن به همراه 12 موسسه دیگر زیر نظر وزارت علوم و موسسات فرهنگی قرار گرفت.
فعالیتهای اسلامی موسسه در سال 94
ریاست موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، در مرداد90 از غلامرضا اعوانی، به حجتالاسلام عبدالحسین خسروپناه واگذار شد. در دوره ریاست وی موسسه با 6 گروه پژوهشی به فعالیتهای خود ادامه داد. این گروهها عبارتند از: «فلسفه غرب» به مدیریت غلامرضا اعوانی، «فلسفه اسلامی» به مدیریت غلامحسین ابراهیمی دینانی، «کلام» به مدیریت علی افضلی، «مطالعات علم» به مدیریت حسن معصومی همدانی، «ادیان و عرفان» به مدیریت شهرام پازوکی و «منطق» به مدیریت ضیا موحد.
بنا بر این گزارش، برای آشنایی بیشتر با فعالیتهای یکسال گذشته موسسه حکمت و فلسفه، با حجتالاسلام خسروپناه، رضا کوهکن و سیدحسین موسویان به گفتوگو نشستیم که شرح آن را در ادامه میخوانید.
عبدالحسین خسروپناه رئیس موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، در خصوص فعالیتهای موسسه در سال 94 گفت: همانگونه که نام موسسه گواه میدهد بیشتر فعالیتهای موسسه در حوزه مباحث حکمی و فلسفی استوار است. به همین دلیل در موسسه کار مستقلی نسبت به پژوهشهای قرآنی انجام نمیشود، ولی این سخن به این معنا نیست که در تحقیقات خود از منظر قرآن غافل شدهایم. به نحوی در پژوهشهای خود به آموزههای قرآنی توجه میکنیم؛ به عنوان مثال 3جلد کتاب «حکمت سیاسی اسلامی» در سال 94 منتشر شد و 3 جلد دیگر در حال آمادهسازی و ویرایش است و امیدوارهستیم در سال آینده منتشر شود. این کتاب مدخلهای مختلفی دارد و سعی شده است از منظر قرآنی و اسلامی به مباحث پرداخته شود.
وی در ادامه افزود: زمانی که موسسه نشستهای چون بزرگداشت روز «خواجه نصیر الدین طوسی» و «بزرگداشت روز جهانی فلسفه» را برگزار میکند طبیعتا از منظر قرآن هم دیدگاههای خواجه و سایر فیلسوفان اسلامی مورد توجه قرار میگیرد. ولی همانگونه که اشاره کردم مستقلا یک کار پژوهشی و محض قرآنی انجام ندادهایم چرا که در راستای اهداف موسسه نیست فکر نمیکنم گلهای هم در این زمینه باشد که چرا به صورت مستقل به پژوهشهای قرآنی نپرداختهایم.
خسروپناه اظهار کرد: علاوه بر تحقیق و پژوهش درباره فلسفه غرب و فلسفه تطبیقی، بخش قابل توجهی از فعالیت موسسه در زمینه حکمت اسلامی متمرکز شده است. در سال آینده علاوه بر تکمیل «حکمت سیاسی اسلامی» امیدوار هستیم «اندیشهنامه علوم اسلامی» را منتشر کنیم در این کتاب مقایسهای بین موضوعات فلسفی، کلامی و عرفانی انجام میدهیم و به امید خدا جلد نخست این کتاب را سال 95 رونمایی میکنیم.
دو گروه فلسفه اسلامی و ادیان و عرفان موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه از بدو تاسیس دغدغه مباحث اسلامی داشتند. به همین منظور به سراغ دو عضو هیئت علمی این گروهها رفتیم و نظر آنها را در خصوص فعالیتهای موسسه در سالی که گذشت را جویا شدیم.
سیدحسین موسویان عضو هیئت علمی گروه فلسفه اسلامی در خصوص فعالیتهای موسسه در سال 94 گفت: من سعی کردم تا آنجا که امکان و توان دارم بعضی از آثار «ابنسینا» را تصحیح کنم. متاسفانه در چاپهای گذشته اشتباههای بسیاری در تصحیح آثار ابنسینا شاهد بودیم.
وی در ادامه گفت: کار دیگری که در سال نو تصحیح آنها را برعهده گرفتم رساله کوتاهی با عناوین تعبیررویا، ذکر، صلاة، اثبات نبوت و اخلاق اینسینا است.
رضا کوهکن عضو هیئت علمی گروه ادیان و عرفان نیز از ترجمه جلد نخست کتاب اسلام در سرزمین ایران خبر داد و گفت: نقش کتاب در ادیان ابراهیمی محوری است و قرآن نیز از این اصل مستثنی نیست. شاید بتوان گفت همه نظرپردازیها به نحوی موضوعات تفسیری هستند یعنی با تفسیر قرآن گره میخورند. بر این اساس، قرآن به عنوان کتاب مقدس مسلمانان، یک موقعیت محوری دارد. در سالی که گذشت ترجمه مجلد اول کتاب«اسلام در سرزمین ایران»، تالیف هانری کربن را برعهده گرفتم.
وی در ادامه گفت: فهم و درک قرآن، تفسیر جامع در سطوح ظاهر و باطن قرآن یک جایگاه محوری در تشیع 12 امامی دارد و کربن هم به نیکی از عهده این تحلیل جامع بر آمده است. من امیدوار هستم در سال آینده ترجمه 2 جلد دیگر این کتاب عظیم را به پایان برسانم.
