پاسخ قرآن به امکان یا امتناع موجودات فرازمینی

- آیا در قرآن کریم به موجودات فرازمینی اشاره شده است؟

در قرآن کریم با کلمه‌ای مثل «الموجودات وراء الارض» یا چیزی شبیه آن مواجه نمی‌شویم؛ بلکه آیاتی در قرآن دیده می‌شود که مفسران متقدم از آن برداشتی داشته‌اند که ممکن است مفسران معاصر با استفاده از علوم جدید - نه تحمیل علوم بر قرآن - تفسیر جدیدی از آن ارائه داده باشند.

یکی از این آیات عبارت است: «وَ لَقَدْ جَعَلْنَا فِى السَّمَآءِ بُرُوجاً وَ زَيَّنهَا لِلنظِرِينَ* وَحَفِظْنهَا مِن كُلِّ شَيْطنٍ رَّجِيمٍ* إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ مُّبِينٌ‏ (حجر/16-18)؛ و به يقين در آسمان برج‏هايى قرار داديم، و آن را براى بينندگان آراستيم؛ و آن را از هر شيطان رانده شده‏اى حفظ كرديم؛ مگر آن كس كه دزدانه گوش فرا دهد و شهابى روشن او را دنبال كند».

برخى مفسران همان معناى ظاهرى آيه را پذيرفته‏‌اند، كه مقصود آسمان حسّى و همين شهاب‏‌سنگ‏هاى آسمانى است كه در شب مى‏‌بينيم و شياطين همان موجودات خبيثى هستند كه مى‏‌خواهند به آسمان‏‌ها بروند و از اخبار ماوراى زمين مطلع شوند و براى دوستان زمينى خود جاسوسى كنند، اما شهاب‏‌سنگ‏‌ها هم‏چون تيرى به سوى آنها پرتاب مى‏‌شوند و آنها را از رسيدن به هدف بازمى‏‌دارند. ولى برخى از مفسران اين ديدگاه را ردّ مى‏‌كنند؛ زيرا بر اساس نظريات فلكى قديم است. برخى مفسران آيات فوق را كنايه از انسان‏‌هايى دانسته‏‌اند كه در زندگى مادى زمينى زندانى شده‏‌اند و چشم خود را به جهان برتر نمى‏‌اندازند و به آواى آن گوش فرا نمى‏‌دهند و شهاب‏‌هاى خودخواهى و شهوت و طمع و جنگ‏‌هاى خانمان‏سوز آنها را از درک معانى والا محروم مى‏‌سازد.

طبق تفسیر اول موجودات فرازمینی شامل شیاطین و جن‌هایی نیز می‌شود که برای شنیدن اسرار خلقت به بیرون از زمین می‌روند و در آسمان‌ها می‌گردند. از برخى احاديث نیز همین معنا استفاده مى‏‌شود؛ زیرا ممنوع شدن شياطين از صعود به آسمان‏‌ها و رانده شدن آنها به وسيله شهاب‏‌ها، از هنگام تولد عيسى (عليه السلام) آغاز شد و در هنگام تولد پيامبر (صلى الله عليه و آله) كاملًا ممنوع شد. از اين گونه احاديث استفاده مى‏‌شود كه رابطه‏‌اى بين تولد مسيح (عليه السلام) و پيامبر اسلام (صلى الله عليه و آله) با طرد شياطين از آسمان وجود دارد؛ يعنى پس از ظهور دين مسيح و اسلام، و جهان‏گير شدن آنها، بسيارى از توطئه‏‌هاى شيطانى خنثى شد و بساط بت‏‌پرستى و پيروى از شيطان در بسيارى از نقاط جهان برچيده شد و بشريت گام‏‌هاى بلندى به طرف معنويت و حقيقت برداشت.

برخى صاحب نظران مثل «عبدالرزاق نوفل»، معتقدند كه اين آيات اشاره به موجودات پيشرفته كرات ديگر دارد كه امواج نيرومند راديويى از فضا براى ما مى‏‌فرستند كه برخى سعى مى‏‌كنند آنها را دريافت كنند، ولى اشعه‏ نيرومندى آنها را دور مى‏‌راند. البته ممكن است آيه داراى بطن و معانى مختلفى باشد و برخى كنايه و مثال باشد. پس مانعى ندارد که مقصود آيه، شامل چند تفسير باشد.

- آیا آیه‌ای در قرآن هست که صراحت بیشتری در وجود موجودات فرازمینی داشته باشد؟

بله، آیه «وَ رَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَن فِى السَّموتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى‏ بَعْضٍ وَءَاتَيْنَا دَاوُدَ زَبُوراً (اسراء/55)؛ و پروردگارت به (حال) كسانى كه در آسمان‏ها و زمين هستند، داناتر است؛ و بيقين برخى پيامبران را بر برخى [ديگر] برترى داديم؛ و به داود، «زبور» داديم». از آنجا که در آیه مذکور من موصوله آمده که دلالت بر جنس عاقل می‌کند، می‌تواند شامل ملائکه و بشر و جن شود و بیش از این نمی‌توان از آیه استفاده نمود.

آیه دیگری که منجر به اعتقاد به وجود موجودات فرازمینی می‌شود عبارت است از: «وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَثَّ فيهِما مِنْ دابَّةٍ وَ هُوَ عَلى‏ جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدير (شوری/29)؛ و از نشانه‏‌هاى اوست آفرينش آسمان‏ها و زمين و آنچه از جنبندگان در آن دو پراكنده كرده است؛ و او هر گاه بخواهد بر جمع آورى آنها تواناست»."

- مفسران چه تفاسیری از این قبیل آیات داشته‌اند؟

علامه طباطبائى (رحمه الله) در مورد آیه مذکور مى‏‌فرمايد: ظاهر آيه اين است كه در آسمانها خلقى از جنبندگان (دواب) مثل روى زمين وجود دارد و اگر كسى بگويد كه منظور از جنبندگان آسمان ملائكه هستند مردود است چرا كه كلمه «دواب» بر ملائكه اطلاق نشده است‏.

آیت‌الله مکارم شیرازی معتقد است: «كلمه «دابة» شامل موجودات ذره‏‌بينى تا حيوانات غول پيكر مى‏‌شود ... و اين آيه دلالت بر وجود انواع موجودات زنده در آسمان‏‌ها دارد گر چه هنوز دانشمندان به صورت قاطعى در اين زمينه قضاوت نمى‏‌كنند. و سر بسته مى‏‌گويند در ميان كواكب آسمان به احتمال قوى ستارگان (سياره‏‌هاى) زيادى هستند كه داراى موجودات زنده‌اند ولى قرآن با صراحت اين حقيقت را بيان مى‏‌دارد كه در پهنه آسمان نيز جنبندگان زنده فراوانی وجود دارد.

زمخشرى در تفسير خود مى‏‌گويد: بعيد نيست در آسمان‏‌ها حيواناتى كه بر روى زمين راه مى‏‌روند آفريده شده باشد. فخر رازى هم بعيد نمى‏‌داند كه خدا در آسمانها انواعى از حيوانات را آفريده باشد كه مانند مردمان روى زمين (در آسمان‏ها) راه بروند. فیض کاشانی نیز گرچه به صراحت به عقیده وجود موجودات فرازمینی با توجه به آیه ذکر شده اشاره‌ای ندارد اما ریشه واژه «دابة» را دارای معنای حرکت جسمانی می‌داند. سپس ادامه می‌دهد که ملائکه دارای حرکت جسمانی نیستند؛ بنابراین او معتقد است که دابة چیزی است غیر از فرشتگان یعنی جن یا موجودی غیر از آن.

آيت‌الله نورى همدانی نیز با ذكر اين نكته كه اخيراً برخى از دانشمندان فضايى شوروى اعلام كردند كه در كهكشان ما دست كم 1000 ميليون كره قابل زندگى وجود دارد. مى‌نويسد: جالب اينكه از اين موضوع مهم در حدود چهارده قرن قبل قرآن مجيد با صراحت خبر مى‏‌دهد» و سپس به آيه (شورى/ 29) استدلال كرده و دو نكته از آن برداشت مى‏‌كند: در آسمان‏‌ها نيز مانند زمين موجودات زنده وجود دارد. هر موقع كه مشيت خدا اقتضا كند سكنه كرات آسمانى و زمين با يك ديگر ملاقات خواهند كرد.

استاد بنده، حجت‌الاسلام محمدعلی رضایی اصفهانی که در زمینه مطالعات قرآن و علوم فعالیت‌ می‌کنند در این زمینه می‌نویسد: در مورد انطباق آيه مذکور با وجود حيات و موجودات زنده در كرات ديگر تذكر چند نكته لازم است: واژه «سماء» و «سموات» در قرآن به چند معنا به كار مى‏‌رود (جهت بالا- كرات آسمانى- جو زمين و ...) مى‌آيد. تفسير به وجود موجودات زنده در كرات ديگر وقتى صحيح است كه ثابت كنيم كلمه «سموات» در آيه مورد بحث به معناى كرات آسمانى مى‏‌آيد. در حالى كه ممكن است كسى احتمال دهد كه «سموات» در آيه فوق طبقات جو اطراف زمين است و مراد از دابة موجودات ريز ذره‏‌بينى (مثل ويروس‌ها و ...) و درشت (مثل پرندگان) است كه در فضاى اطراف ما پراكنده‏‌اند. امّا با اين حال مى‏‌توان گفت كه ممكن است مراد از آيه هر دو تفسير (كرات آسمانى و طبقات جو زمين) باشد.

لکن آیت‌الله قرشی با قاطعیت از آیه مذکور دلالت بر وجود موجودات در کره‌های آسمانی را می‌فهمد. او می‌نویسد: ضمير «فِيهِما» به آسمانها و زمين راجع است و با قاطعيت تمام روشن مي‌شود كه در آسمانها جنبندگانى آفريده و پراكنده شده‏‌اند و از جمله «عَلى‏ جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ» به‌دست مي‌آيد كه روزى ميان اهل زمين و آنها ارتباط بر قرار خواهد شد. اگر منظور از جمع، رسيدن آنها به يكديگر باشد.

یکی دیگر از آیات معروفی که از آن برای اثبات وجود موجودات فرازمینی استفاده شده است، «الحمد لله رب العالمین»(فاتحه/2) است. جمع نمودن کلمه «عالم» با «بن» نشانه ذوی العقول بودن آن است. برخی مفسران مقصود از عالمین را جهان جن، جهان انس، جهان آب و ... دانسته‌اند که هر کدام جهانی مستقل از دیگری هستند. اما علامه طباطبایی معتقد است که این کلمه هم بر تک تک افراد عالم دلالت دارد هم نوع نوع آنها.

اینجاست که می‌توان تعبیر قرآن در برخی موارد که فرموده است «مشارق و مغارب» را تأییدکننده جهان‌های مختلف و متعدد بداند و اینکه خورشیدهای متعددی در مکان‌های مختلف در بین کهکشان‌ها وجود دارد که منشأ جهان‌هایی مانند کره زمین خواهند بود.

- آیا روایاتی در تایید موجودات فرازمینی داریم؟

روایتی از امام صادق (ع) هم وجود دارد که می‌فرماید: خدا دوازده هزار عالَم دارد که هر عالَمی بزرگتر از هفت آسمان و زمین است. هیچ عالَمی نمی‌داند که عالَم دیگری غیر از آنها وجود دارد. این روایت نشان می‌دهد که علم نداشتن نسبت به جهان دیگر بر فرض وجود جهان‌ها و عالم‌های دیگر معنا پیدا می‌کند.

روایت دیگری وجود دارد که از شهرهای درون آسمان‌ها خبر می‌دهد که ساکنان آن زبان متفاوتی دارند و نسبت به وجود آدم بی‌خبرند.

آیه دیگری که برخی با تفسیری خاص از آن استفاده وجود موجودات آسمانی را کرده‌اند آیه شریفه: «وَ السَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ(بروج/1)؛ سوگند به آسمان كه داراى برج‏‌هاست‏» است. آیت‌الله صادقی معتقد بود که غلط است از این آیه تفسیر به برج‌های دوازده‌گانه کنیم؛ زیرا قرآن بنا بر اصطلاح‌های فلکیون و منجمین نازل نشده است بلکه به زبان عربی فصیح نازل شده که هر عرب زبانی آن را بفهمد. سپس اضافه می‌کند که روایات هم آیه را به برج‌های هفت‌گانه تفسیر نکرده‌اند. ایشان مراد از بروج را قصرهای مرتفع در آسمان‌ها می‌داند که با زینت‌هایی آراسته شده است. این آیه نشان می‌دهد که شهرهایی در آسمان هستند که خدا یا انسان یا هر موجود دیگری آن را ساخته و چه‌بسا در آینده بتوان به آنجاها سفر کرد. او معتقد است ساکنان شهرهای آسمانی، به گناه آلوده نشده‌اند و از شیطان و انسان خبر ندارند و فقط راه و رسم خداپرستی را دارند.

به نظر می‌رسد که سخنان ایشان فقط در حد احتمال است. بنابراین می‌توانیم بگوییم وجود موجوداتی خارج از زمین اعم از ملائکه، جن، و موجود فضایی و حتی انسان امکان دارد.