یادداشت وارده/
تجلی قرآن در اندیشه امام حسن مجتبی(ع)
گروه فعالیتهای قرآنی: حسین لطیفی، از پژوهشگران حوزه دین، به مبحث «تجلی قرآن در اندیشه امام حسن مجتبی(ع)»، پرداخته و آن را در اختیار خبرگزاری ایکنا قرار داده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، حسین لطیفی، پژوهشگر بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی به مناسبت سالروز شهادت امام حسن مجتبی(ع)، یادداشتی را با محوریت «تجلی قرآن در اندیشه امام حسن مجتبی(ع)»، در اختیار خبرگزاری ایکنا قرار داده که بدین شرح است:
شخصیت و منش قرآنی امام حسن(ع)
قرآن و عترت دو یادگار ماندگار پیامبر اکرم(ص) هستند که به جهت عظمت والا و نقش حساس و خطیر آنها همواره مورد توجه و اهتمام امت اسلامی بوده و میباشد. سيره عملي و گفتاري ائمه اطهار(ع) هميشه الگو و سرمشق زندگي امت اسلامی به ویژه پيروان آنان بوده و هست. از جمله سيره آن بزرگان توجه قرآن کریم است که در تبیین معارف دین اسلام به ویژه معارف اهلالبیت که خود آن بزرگواران تعبیر به «امرنا» میفرمودند بهره میبردند. طبق روایات صحیح، اهلالبیت خاندان مطهری هستند که به حبلالله اعتصام میکنند و حبلالله همان قرآن است. اهلالبیت و قرآن، تا روز قیامت، از یك دیگر جدا نخواهند شد و امام به قرآن هدایت میكند و قرآن به امام و این است معنای سخن خدای تبارك و تعالی كه فرمود: «إِنّ هذا القرآن یَهدی لِلّتی هِی أَقوم (اسراء:9)». (نورالثقلین،ج1،ص377)
از این رو قرآن کریم در نزد آنان از جایگاه و اهمیت بسزایی داشته است و در هر فرصتی برای تبین معارف دین جدشان به قرآن تمسک میجستند به عبارتی کلامشان قرآنی و رفتارشان تفسیر قرآن بود.
در این میان امام حسن مجتبی(ع) به عنوان فرزند و دومین جانشین راستین پیامبر اکرم(ص) رفتارش همانند گفتارشان، تفسیر کلام نورانی قرآن بود. به دیگر سخن گفتارشان تفسیر علمی قرآن و رفتارشان تفسیر عملی به شمار میرفت. بنابراین تعجبی نیست که ما در جای جای زندگی و کلام آن حضرت قرآن را حاضر مییابیم. با مطالعه سیره گفتاری و رفتاری آن امام، میتوان به توجه گسترده آن حضرت به قرآن و جایگاه و عظمت آن در تمام زوایای زندگی خود، پی برد. ایشان چنان قرآن را با زندگی خود عجین کرده بود که تمام سخنان، پاسخها و مثلهای آن حضرت برگرفته از قرآن بود. در اينجا اين بحث را در دو بخش – سيره عملي و گفتاري – پي ميگيريم:
1. تجلی قرآن در سیره گفتاری امام
یکی از تبیین معارف دینی است کلام گهربار آن حضرت در خطبه ها، مناظرات، وصایا، نامهها و احادیث به جای مانده از ایشان به طور عمده مبتنی بر آیات الهی بود. از سوی دیگر، تفسیرهای زیادی از ایشان در موضوع آیات قرآنی به جای مانده است. هر دو مورد، یعنی پاسخ سخنانی که براساس قرآن می باشد و تفسیر قرآن، جزء سیره گفتاری ایشان محسوب می شود و ما در اینجا به چند نمونه از اینها اشاره خواهیم کرد:
1.1. شناخت قرآن
بزرگترین کتاب هدایت بشر قرآن کریم است و در حدیث آمده است که امام حسن مجتبی(ع) پیرامون ویژگیهای قرآن فرمود: در این قرآن است چراغهای درخشنده هدایت و شفای دلها و قلبها، پس باید دلها را با فروغ تابناکش روشن ساخت و باگوش دادن به فرامینش قلب و دل را که مرکز فرماندهی بدن است در اختیارش گذاشت، زیرا بوسیله اندیشیدن، قلب، زندگی روشن خود را مییابد، همان طور که رهروان در پرتو نور از تاریکی گذر میکنند.(بحار الانوار، ج75، ص112)
1.2. ضررت تدبر در قرآن و عمل به آن
امام در تفسیر آیه 16 سوره مبارکه حدید«فَقَسَت قُلُوبُهُمْ ۖ وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ» وقلبهایشان قساوت پیدا کرد، و بسیاری از آنها گناه کارند. فرمود: سوگند به خدا که آنها را باز داشته است و با تلاوت قرآن معصیت را ترک کردند در حالی که آنها کمتر از آنچه که شما قرآن میخوانید قرآن میخوانند. پس بنگرید در طول آنچه که از قرآن قرائت کردهاند و ببینید که چقدر در میان شما فسق رواج یافته است.(الکشاف فی تفسیر القرآن، ج4، ص64)
1.3. منزلت و پیشوایی قرآن در زندگی
در نگاه امام حسن(ع) قرآن کریم درس و سرمشق زندگی است و تاکید میکنند که مردم باید آن را امام خویش در سیره عملی و زندگانی قرار دهند و بر اساس آن عمل کنند.
دیلمی میگوید: امام حسن(ع) فرمود: در دنیا جز این قرآن، چیزی باقی نمانده است. پس آن را امام خود قرار دهید تا شما را به هدایت (فطرتتان) راهنمایی کند. سزاوارترین مردم به قرآن، کسی است که به آن عمل می کند؛ هر چند آن را حفظ نکرده باشد و دورترین مردم از قرآن، کسی است که به آن عمل نمیکند؛ هر چند آن را بخواند.(إرشاد القلوب دیلمی، ص79)
2. تجلی قرآن در سیره عملی امام
همان گونه که پیشتر اشاره شد رفتار و سیره عملی امام مبتنی و منطبق بر قرآن کریم بود و امام بنابر روش پیامبر و امیر مومنان علی(ع)، این کتاب آسمانی را سرلوحه زندگانی خویش، قرار داده بود همین رفتارهای قرآنی امام بود که بسیاری از مسلمانان را شیفته ایشان کرد و این بهترین روش برای تبیین معارف راستین دین مبین اسلام شمرده میشد.
تلاوت قرآن، جزو برنامههای اصلی زندگی امام بود و قرائت قرآن را به پیروان خویش نیز به توصیه میکردند. در روایتی میفرمایند: هرکس قرآن بخواند، دعایش مستجاب خواهد بود، حال یا فورا و یا با تأخیر»(الدعوات راوندی، ص 24، ح31) و در روایتی دیگر فرمودند: «من ضامن کسی هستم که این بیست آیه را در هر شب بخواند، خدا اورا از هر شیطان سرکش و شیطان حسود و از هر دزد بزهکار و از هر درنده زیانکار نگه میدارد و آن آیه آیه الکرسی و سه آیه آخر سوره حشر است...»(مسند امام مجتبی(ع)، ص 569، ح4)
قرآن در وصیت نامه حضرت(ع)
در مجامع روایی ما چند وصیت از امام حسن مجتبی(ع) ثبت و ضبط شده است. از جمله وصیت نامه امام حسن(ع) به برادر بزرگوارشان امام حسین(ع) میباشد که فرمودند: مرا نزد پيغمبر اكرم دفن كن، زيرا من به آن حضرت و خانهاش از آن افرادى كه بدون اجازه آن حضرت وارد خانهاش شدند سزاوارترم، چون كه بعد از آن بزرگوار كتابى براى آنان نازل نشده. خدا در قرآن مجيد ميفرمايد: اى افرادى كه ايمان آوردهايد! بدون اجازه داخل خانههاى پيغمبر نشويد! (احزاب: 53) بخدا قسم آنان در زمان حيات پيامبر خدا مجاز نبودند بدون اجازه داخل خانههاى آن بزرگوار شوند و بعد از فوت هم يك چنين اجازهاى براى ايشان نيامدهاست. ولى ما چون وارث پيامبر اعظم اسلام ميباشيم بعد از آن حضرت، حق تصرف داريم. (زندگانى حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام ( ترجمه جلد 44 بحار الأنوار)، صص162-163)
احادیث و روایات قرآنی در سیره امام مجتبی(ع)
کلام امام همانند دیگر امامان معصوم علیهم السلام به مانند دیگر زوایای زندگیشان بازتابی از وحی و تجلی قرآن است. آن بزرگواران موضوعات و مضامین معرفتی، اعتقادی، اخلاقی و عبادی را از قرآن میگیرند و آنها را تبیین و توضیح میدهند. و به طور کلی سلسلهای از اندیشهها و باورها را در زمینه حقایق دینی فراروی مینهند. این سلسله اندیشهها و باورها در احادیث، خطب، مناظرات، نامهها و ادعیه آن بزرگواران پدیدار میگردد. به عنوان نمونه امام حسن مجتبی(ع) در ثنای الهی برای تقویت تحمید خود آیاتی را اقتباس کرده و در عبارتی آیه دیگری را که ناظر به قدرت مطلق حق است، اقتباس میکند: «الحمد لله العزیز الجبار الواحد القهار الکبیر المتعال، سواء منکم من اسرّ القول و من جهر به و من هو مستخف باللیل و سارب بالنهار(رعد: 10)، احمده علی حسن البلاء و تظاهر النعماء ... الحمد لله الذی توحد فی ملکه، و تفرد فی ربوبیته، یؤتی الملک من یشاء، و ینزعه عمن یشاء(آل عمران:26)...»(التوحید، ص45)
اهتمام حضرت(ع) نسبت به آموزش قرآن
به یقین شوه آموزش قرآن آن حضرت طبق سنت جدّ و پدر بزرگوارشان بودهاست. پیامبر اکرم(ص) نیز به همان روشی که از جانب جبرائیل امین آموخته بود عمل می کرد. قرآن کریم در این زمینه میفرماید: «سنقرءک فلا تنسی» (اعلی:6 )؛ يعني، در مقام انتقال قرآن، ما بر تو اقرا ميكنيم به گونهاي كه ديگر فراموش نميكني. به بیان دیگر، جبرائیل امین به امر خداوند، قرآن را برای پیامبر(ص)، میخواند و پیامبر(ص)، میشنید. پیامبر اکرم(ص)، نیز این روش را توصیه فرمودهاند: «خيركم من قرأالقرآن و اقرأه»(كنزالعمال، خ 2355)؛ بهترين شما كسي است كه قرآن را بياموزد و به ديگران ياد بدهد.
حضرت علی (ع) در توضیح این روش میفرماید: «ما نزلت آیه علی رسول الله الا اقراینها» (تفسير نورالثقلين، ج 1، ص 318)؛ هیچ آیهای بر پیامبر اکرم(ص)، نازل نشد مگر اینکه ایشان آن آیه را برای من «اقرا» کردند.
به یقین این روش را حسنین علیهم السلام از جدّ، پدر بزرگوارش و مادر مطهرهشان آموختند؛ یعنی آن حضرات، به لفظ صحیح میخواندند و حسنین میشنیدند و سپس میخواندند. این شیوه که مورد تاکید پیامبر اکرم(ص) بوده، مورد اهتمام آن حضرت نیز بوده است.
آموزش قرآن در عصر امام حسن(ع) و مقایسه آن با زمان رسول الله(ص)
همانگونه که اشاره شد آموزش قرآن در کلیت مسئله فرقی با زمان پیامبر نداشته است. اما به هر روی پیامبر به عنوان پیامآور کلام خدا بود و امام به عنوان مفسر کتاب خدا. از این رو امام در عین پایبندی به سنت جد و پدر بزرگوارش به احتمال بنابر موقعیت زمانی پیش آمده از روش مختلف برای تبیین معارف دینی بهره میبردند. به هر روی امام به عنوان اهلبیت پیامبر و جانشین رسول خدا، هنگامی که به امامت رسیدند که موقعیت جهان اسلام چه به لحاظ جغرافیایی و چه به لحاظ فرهنگی، قابل مقایسه با پیش نبود. بنابر این طبیعی بود که با توجه به شرایط آن عصر از شیوههای متفاوتی بهره برد.
- حفظ، آموزش و قرائت قرآن در زندگانی امام(ع)
امام(ع) در خانه عصمت و طهارت پرورش و در دامن پیامبر اکرم(ص)، پدر و مادر بزگوارشان تربیت یافته است. عصر نزول آیات الهی را درک کرده است. طبعا آیات را از زبان رسول اکرم میشنیدند و برای دیگران من جمله برای مادر بزرگوارشان قرائت میکردند. امام حسن(ع)تنها هفت سال داشتند مادرش فاطمه زهرا(س)او را به مسجد میفرستادند. امام حسن(ع)آنچه را از پیامبر میشنیدند به خاطر میسپردند و وقتی به خانه باز میگشتند شنیدههای خود را برای مادر بازگو میکردند. در آن روزها هر وقت حضرت علی(ع)به خانه باز میگشتند، میدیدند حضرت زهرا(س) آیاتی از قرآن را که تازه بر پیامبر(ص)نازل شده بود از حفظ میخواندند. از او میپرسیدند این آیات و علوم را از کجا آموختی؟ حضرت زهرا(س)پاسخ میدادند از پسرم حسن(ع) آموختم. یک روز امام علی(ع)در خانه مخفی شدند تا ببیند پسرشان حسن(ع)چگونه سخنان پیامبر(ص)را برای حضرت زهرا(س)بازگو میکند. امام حسن(ع) طبق معمول وارد خانه شدند تا آنچه از پیامبر شنیده بودند برای مادر تعریف کنند. ولی این بار هنگام سخن گقتن زبانشان گیر میکرد. حضرت فاطمه تعجب کردند ولی امام حسن(ع)پرده از راز برداشتند و به مادر گفتند: تعجب نکن! شخص بزرگی سخنم را میشنود از این رو زبانم گیر میکند. در همین لحظه حضرت علی(ع) از مخفیگاه خارج شدند و حسن(ع)را در آغوش گرفته و بوسیدند.(بحارالانوار، ج 43، ص285)
نگاهی بر قرآن در زندگانی امام حسن(ع)
روایات فوقالذکر بیانگر این است که امام توجه ویژهای به معانی آیات الهی داشتند تمسک به آیات الهی در احادیثی که از ایشان روایت شده است نشان دهنده ارتباط واقعیاش با قرآن بود.
این چند روایت، نمونه مختصری بود از تجلی قرآن کریم گفتار و رفتار امام حسن مجتبی(ع) و از این نمونهها در سیره آن امام فراوان دیده میشود.
با توجه به آنچه یاد شد، میتوان اهمیت قرآن را در سیره امام به روشنی دید. آن حضرت با تاکید بر قرآن، یادآور میکرد که در مسائل دینی خود باید ابتدا به کتاب مبین تمسک کرد و آن را در متن زندگی خویش نمایاند. از این رو آن بزرگوار با گفتار و سیره عملی خویش جهت به کارگیری معارف قرآن و تدبر در آیات آن، عظمت آن کتاب مقدس را به امت اسلامی آموزش داد.
شخصیت و منش قرآنی امام حسن(ع)
قرآن و عترت دو یادگار ماندگار پیامبر اکرم(ص) هستند که به جهت عظمت والا و نقش حساس و خطیر آنها همواره مورد توجه و اهتمام امت اسلامی بوده و میباشد. سيره عملي و گفتاري ائمه اطهار(ع) هميشه الگو و سرمشق زندگي امت اسلامی به ویژه پيروان آنان بوده و هست. از جمله سيره آن بزرگان توجه قرآن کریم است که در تبیین معارف دین اسلام به ویژه معارف اهلالبیت که خود آن بزرگواران تعبیر به «امرنا» میفرمودند بهره میبردند. طبق روایات صحیح، اهلالبیت خاندان مطهری هستند که به حبلالله اعتصام میکنند و حبلالله همان قرآن است. اهلالبیت و قرآن، تا روز قیامت، از یك دیگر جدا نخواهند شد و امام به قرآن هدایت میكند و قرآن به امام و این است معنای سخن خدای تبارك و تعالی كه فرمود: «إِنّ هذا القرآن یَهدی لِلّتی هِی أَقوم (اسراء:9)». (نورالثقلین،ج1،ص377)
از این رو قرآن کریم در نزد آنان از جایگاه و اهمیت بسزایی داشته است و در هر فرصتی برای تبین معارف دین جدشان به قرآن تمسک میجستند به عبارتی کلامشان قرآنی و رفتارشان تفسیر قرآن بود.
در این میان امام حسن مجتبی(ع) به عنوان فرزند و دومین جانشین راستین پیامبر اکرم(ص) رفتارش همانند گفتارشان، تفسیر کلام نورانی قرآن بود. به دیگر سخن گفتارشان تفسیر علمی قرآن و رفتارشان تفسیر عملی به شمار میرفت. بنابراین تعجبی نیست که ما در جای جای زندگی و کلام آن حضرت قرآن را حاضر مییابیم. با مطالعه سیره گفتاری و رفتاری آن امام، میتوان به توجه گسترده آن حضرت به قرآن و جایگاه و عظمت آن در تمام زوایای زندگی خود، پی برد. ایشان چنان قرآن را با زندگی خود عجین کرده بود که تمام سخنان، پاسخها و مثلهای آن حضرت برگرفته از قرآن بود. در اينجا اين بحث را در دو بخش – سيره عملي و گفتاري – پي ميگيريم:
1. تجلی قرآن در سیره گفتاری امام
یکی از تبیین معارف دینی است کلام گهربار آن حضرت در خطبه ها، مناظرات، وصایا، نامهها و احادیث به جای مانده از ایشان به طور عمده مبتنی بر آیات الهی بود. از سوی دیگر، تفسیرهای زیادی از ایشان در موضوع آیات قرآنی به جای مانده است. هر دو مورد، یعنی پاسخ سخنانی که براساس قرآن می باشد و تفسیر قرآن، جزء سیره گفتاری ایشان محسوب می شود و ما در اینجا به چند نمونه از اینها اشاره خواهیم کرد:
1.1. شناخت قرآن
بزرگترین کتاب هدایت بشر قرآن کریم است و در حدیث آمده است که امام حسن مجتبی(ع) پیرامون ویژگیهای قرآن فرمود: در این قرآن است چراغهای درخشنده هدایت و شفای دلها و قلبها، پس باید دلها را با فروغ تابناکش روشن ساخت و باگوش دادن به فرامینش قلب و دل را که مرکز فرماندهی بدن است در اختیارش گذاشت، زیرا بوسیله اندیشیدن، قلب، زندگی روشن خود را مییابد، همان طور که رهروان در پرتو نور از تاریکی گذر میکنند.(بحار الانوار، ج75، ص112)
1.2. ضررت تدبر در قرآن و عمل به آن
امام در تفسیر آیه 16 سوره مبارکه حدید«فَقَسَت قُلُوبُهُمْ ۖ وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ» وقلبهایشان قساوت پیدا کرد، و بسیاری از آنها گناه کارند. فرمود: سوگند به خدا که آنها را باز داشته است و با تلاوت قرآن معصیت را ترک کردند در حالی که آنها کمتر از آنچه که شما قرآن میخوانید قرآن میخوانند. پس بنگرید در طول آنچه که از قرآن قرائت کردهاند و ببینید که چقدر در میان شما فسق رواج یافته است.(الکشاف فی تفسیر القرآن، ج4، ص64)
1.3. منزلت و پیشوایی قرآن در زندگی
در نگاه امام حسن(ع) قرآن کریم درس و سرمشق زندگی است و تاکید میکنند که مردم باید آن را امام خویش در سیره عملی و زندگانی قرار دهند و بر اساس آن عمل کنند.
دیلمی میگوید: امام حسن(ع) فرمود: در دنیا جز این قرآن، چیزی باقی نمانده است. پس آن را امام خود قرار دهید تا شما را به هدایت (فطرتتان) راهنمایی کند. سزاوارترین مردم به قرآن، کسی است که به آن عمل می کند؛ هر چند آن را حفظ نکرده باشد و دورترین مردم از قرآن، کسی است که به آن عمل نمیکند؛ هر چند آن را بخواند.(إرشاد القلوب دیلمی، ص79)
2. تجلی قرآن در سیره عملی امام
همان گونه که پیشتر اشاره شد رفتار و سیره عملی امام مبتنی و منطبق بر قرآن کریم بود و امام بنابر روش پیامبر و امیر مومنان علی(ع)، این کتاب آسمانی را سرلوحه زندگانی خویش، قرار داده بود همین رفتارهای قرآنی امام بود که بسیاری از مسلمانان را شیفته ایشان کرد و این بهترین روش برای تبیین معارف راستین دین مبین اسلام شمرده میشد.
تلاوت قرآن، جزو برنامههای اصلی زندگی امام بود و قرائت قرآن را به پیروان خویش نیز به توصیه میکردند. در روایتی میفرمایند: هرکس قرآن بخواند، دعایش مستجاب خواهد بود، حال یا فورا و یا با تأخیر»(الدعوات راوندی، ص 24، ح31) و در روایتی دیگر فرمودند: «من ضامن کسی هستم که این بیست آیه را در هر شب بخواند، خدا اورا از هر شیطان سرکش و شیطان حسود و از هر دزد بزهکار و از هر درنده زیانکار نگه میدارد و آن آیه آیه الکرسی و سه آیه آخر سوره حشر است...»(مسند امام مجتبی(ع)، ص 569، ح4)
قرآن در وصیت نامه حضرت(ع)
در مجامع روایی ما چند وصیت از امام حسن مجتبی(ع) ثبت و ضبط شده است. از جمله وصیت نامه امام حسن(ع) به برادر بزرگوارشان امام حسین(ع) میباشد که فرمودند: مرا نزد پيغمبر اكرم دفن كن، زيرا من به آن حضرت و خانهاش از آن افرادى كه بدون اجازه آن حضرت وارد خانهاش شدند سزاوارترم، چون كه بعد از آن بزرگوار كتابى براى آنان نازل نشده. خدا در قرآن مجيد ميفرمايد: اى افرادى كه ايمان آوردهايد! بدون اجازه داخل خانههاى پيغمبر نشويد! (احزاب: 53) بخدا قسم آنان در زمان حيات پيامبر خدا مجاز نبودند بدون اجازه داخل خانههاى آن بزرگوار شوند و بعد از فوت هم يك چنين اجازهاى براى ايشان نيامدهاست. ولى ما چون وارث پيامبر اعظم اسلام ميباشيم بعد از آن حضرت، حق تصرف داريم. (زندگانى حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام ( ترجمه جلد 44 بحار الأنوار)، صص162-163)
احادیث و روایات قرآنی در سیره امام مجتبی(ع)
کلام امام همانند دیگر امامان معصوم علیهم السلام به مانند دیگر زوایای زندگیشان بازتابی از وحی و تجلی قرآن است. آن بزرگواران موضوعات و مضامین معرفتی، اعتقادی، اخلاقی و عبادی را از قرآن میگیرند و آنها را تبیین و توضیح میدهند. و به طور کلی سلسلهای از اندیشهها و باورها را در زمینه حقایق دینی فراروی مینهند. این سلسله اندیشهها و باورها در احادیث، خطب، مناظرات، نامهها و ادعیه آن بزرگواران پدیدار میگردد. به عنوان نمونه امام حسن مجتبی(ع) در ثنای الهی برای تقویت تحمید خود آیاتی را اقتباس کرده و در عبارتی آیه دیگری را که ناظر به قدرت مطلق حق است، اقتباس میکند: «الحمد لله العزیز الجبار الواحد القهار الکبیر المتعال، سواء منکم من اسرّ القول و من جهر به و من هو مستخف باللیل و سارب بالنهار(رعد: 10)، احمده علی حسن البلاء و تظاهر النعماء ... الحمد لله الذی توحد فی ملکه، و تفرد فی ربوبیته، یؤتی الملک من یشاء، و ینزعه عمن یشاء(آل عمران:26)...»(التوحید، ص45)
اهتمام حضرت(ع) نسبت به آموزش قرآن
به یقین شوه آموزش قرآن آن حضرت طبق سنت جدّ و پدر بزرگوارشان بودهاست. پیامبر اکرم(ص) نیز به همان روشی که از جانب جبرائیل امین آموخته بود عمل می کرد. قرآن کریم در این زمینه میفرماید: «سنقرءک فلا تنسی» (اعلی:6 )؛ يعني، در مقام انتقال قرآن، ما بر تو اقرا ميكنيم به گونهاي كه ديگر فراموش نميكني. به بیان دیگر، جبرائیل امین به امر خداوند، قرآن را برای پیامبر(ص)، میخواند و پیامبر(ص)، میشنید. پیامبر اکرم(ص)، نیز این روش را توصیه فرمودهاند: «خيركم من قرأالقرآن و اقرأه»(كنزالعمال، خ 2355)؛ بهترين شما كسي است كه قرآن را بياموزد و به ديگران ياد بدهد.
حضرت علی (ع) در توضیح این روش میفرماید: «ما نزلت آیه علی رسول الله الا اقراینها» (تفسير نورالثقلين، ج 1، ص 318)؛ هیچ آیهای بر پیامبر اکرم(ص)، نازل نشد مگر اینکه ایشان آن آیه را برای من «اقرا» کردند.
به یقین این روش را حسنین علیهم السلام از جدّ، پدر بزرگوارش و مادر مطهرهشان آموختند؛ یعنی آن حضرات، به لفظ صحیح میخواندند و حسنین میشنیدند و سپس میخواندند. این شیوه که مورد تاکید پیامبر اکرم(ص) بوده، مورد اهتمام آن حضرت نیز بوده است.
آموزش قرآن در عصر امام حسن(ع) و مقایسه آن با زمان رسول الله(ص)
همانگونه که اشاره شد آموزش قرآن در کلیت مسئله فرقی با زمان پیامبر نداشته است. اما به هر روی پیامبر به عنوان پیامآور کلام خدا بود و امام به عنوان مفسر کتاب خدا. از این رو امام در عین پایبندی به سنت جد و پدر بزرگوارش به احتمال بنابر موقعیت زمانی پیش آمده از روش مختلف برای تبیین معارف دینی بهره میبردند. به هر روی امام به عنوان اهلبیت پیامبر و جانشین رسول خدا، هنگامی که به امامت رسیدند که موقعیت جهان اسلام چه به لحاظ جغرافیایی و چه به لحاظ فرهنگی، قابل مقایسه با پیش نبود. بنابر این طبیعی بود که با توجه به شرایط آن عصر از شیوههای متفاوتی بهره برد.
- حفظ، آموزش و قرائت قرآن در زندگانی امام(ع)
امام(ع) در خانه عصمت و طهارت پرورش و در دامن پیامبر اکرم(ص)، پدر و مادر بزگوارشان تربیت یافته است. عصر نزول آیات الهی را درک کرده است. طبعا آیات را از زبان رسول اکرم میشنیدند و برای دیگران من جمله برای مادر بزرگوارشان قرائت میکردند. امام حسن(ع)تنها هفت سال داشتند مادرش فاطمه زهرا(س)او را به مسجد میفرستادند. امام حسن(ع)آنچه را از پیامبر میشنیدند به خاطر میسپردند و وقتی به خانه باز میگشتند شنیدههای خود را برای مادر بازگو میکردند. در آن روزها هر وقت حضرت علی(ع)به خانه باز میگشتند، میدیدند حضرت زهرا(س) آیاتی از قرآن را که تازه بر پیامبر(ص)نازل شده بود از حفظ میخواندند. از او میپرسیدند این آیات و علوم را از کجا آموختی؟ حضرت زهرا(س)پاسخ میدادند از پسرم حسن(ع) آموختم. یک روز امام علی(ع)در خانه مخفی شدند تا ببیند پسرشان حسن(ع)چگونه سخنان پیامبر(ص)را برای حضرت زهرا(س)بازگو میکند. امام حسن(ع) طبق معمول وارد خانه شدند تا آنچه از پیامبر شنیده بودند برای مادر تعریف کنند. ولی این بار هنگام سخن گقتن زبانشان گیر میکرد. حضرت فاطمه تعجب کردند ولی امام حسن(ع)پرده از راز برداشتند و به مادر گفتند: تعجب نکن! شخص بزرگی سخنم را میشنود از این رو زبانم گیر میکند. در همین لحظه حضرت علی(ع) از مخفیگاه خارج شدند و حسن(ع)را در آغوش گرفته و بوسیدند.(بحارالانوار، ج 43، ص285)
نگاهی بر قرآن در زندگانی امام حسن(ع)
روایات فوقالذکر بیانگر این است که امام توجه ویژهای به معانی آیات الهی داشتند تمسک به آیات الهی در احادیثی که از ایشان روایت شده است نشان دهنده ارتباط واقعیاش با قرآن بود.
این چند روایت، نمونه مختصری بود از تجلی قرآن کریم گفتار و رفتار امام حسن مجتبی(ع) و از این نمونهها در سیره آن امام فراوان دیده میشود.
با توجه به آنچه یاد شد، میتوان اهمیت قرآن را در سیره امام به روشنی دید. آن حضرت با تاکید بر قرآن، یادآور میکرد که در مسائل دینی خود باید ابتدا به کتاب مبین تمسک کرد و آن را در متن زندگی خویش نمایاند. از این رو آن بزرگوار با گفتار و سیره عملی خویش جهت به کارگیری معارف قرآن و تدبر در آیات آن، عظمت آن کتاب مقدس را به امت اسلامی آموزش داد.
