تلاشگری بیوقفه در خفقان زمانه؛ درس امروز از سیره امام عسکری(ع)
گروه اندیشه: تقریبا تمامی تاریخ نویسانی که در مورد دوران عباسی تاریخ نگاری نمودهاند به بیرحمی متوکل عباسی علیه شیعیان اذعان نمودهاند اما این فشارها، زیر نظر گرفتنها و ظلمهای بی حد و حصر نتوانست ممانعتی برای عطش بی انتهای امام علیه السلام در معرفی و نشر اسلام ناب محمدی (ص) شود.
زندگی پر از فراز و فرودهای فراوان است، هر انسانی در مسیر زندگی خود و با توجه به هدفی که دارد دچار مشکلات و مصائبی میشود؛ شاید همه ما هنگام سختیها تجربه یاس و ناامیدی داشته باشیم و از ظرفیتهای وجودی که خداوند به ما اعطا کرده است غفلت کنیم.ائمه معصومین(ع) اگرچه در راستای اهداف الهی سترگی حرکت میکنند و تراز سیره عملی و سبک زندگی آنان میسور احدی نیست اما در تمامی جهات میتوانند الگو و راهنمایی شایسته برای ما باشند. بهویژه اینکه آنان با وجود قرار گرفتن در سبیل مشکلات متعدد و صعوبتهای فراوانی باز توانستند به اهداف متعالی و دستاوردهای بزرگ خود برسند.
امام حسن عسکری (ع) با وجود اینکه در دوره خفقان متوکل عباسی میزیست، توانست شاگردان بزرگی تربیت کند و کتابهایی بنویسد که چراغ هدایت برای آزادگان باشد. جدا از تمامی آموزههای واجبالطاعه این امام همام، شیوه مواجهه حضرت با سختیها و تعامل با مشکلات برای ما درسهای فراوانی دارد. در خصوص شخصیت امام حسن عسکری (ع) با حجتالاسلام علیرضا بشیری، محقق علوم اسلامی به گفتوگو نشستیم که متن آن در ادامه از نظر میگذرد:
درباره دوران امام حسن عسکری علیه السلام و دستاوردهای ایشان در دوران امامت توضیح بدهید؟
امام حسن عسکری علیه السلام یازدهمین امام شیعیان است. معروفترین لقب این امام همام، عسکری بوده است. امام علیه السلام و پدربزرگوارشان امامین عسکریین (ع) نامیده میشوند، زیرا شهر سامرا، که مجبور به زندگی در آن بودند، در واقع یک اردوگاه نظامی بود. ایشان بیشتر طول عمر شریفش را در حبس خانگی به سر برد و دائما زیر نظر جاسوسان خلیفههای وقت بود و لذا نمیتوانست با شیعیان ارتباط آزادانه داشته باشد و تنها خواص و اصحابش با وی شخصاً ارتباط داشتند. عاقبت به دستور معتمد خلیفه عباسی مسموم شد و در شهر سامرا و در کنار قبر پدرش امام علی النقی (علیه السلام) مدفون شد.
تقریبا تمامی تاریخ نویسانی که در مورد دوران عباسی تاریخ نگاری نمودهاند به بیرحمی متوکل عباسی علیه شیعیان اذعان نمودهاند و طبیعی است که شاه بیت این بیرحمی و سفاکیت به پیشوا و رهبر شیعیان باز میگردد. اما این فشارها، زیر نظر گرفتنها و ظلمهای بی حد و حصر نمیتوانست ممانعتی برای عطش بی انتهای امام علیه السلام در معرفی و نشر اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله و شور ناتمام شیعیان را در حفظ اسلام و یادگیری حق و حقیقت به عمل آورد و بی تعارف امام حسن عسکری علیه السلام علیرغم تمامی این مراقبتها کوششها و تلاشهای بسیاری را در عرصه علم، دین و فرهنگ به انجام رساندند. اولین عرصه که در زمینه علمی است به تربیت شاگردان بر میگردد شیخ طوسی تعداد شاگردان ایشان را بیش از یکصد نفر اعلام نموده است و تعداد راویانی که از حضرت نقل حدیث نمودهاند به ۱۰۶ نفر میرسد. هرچند امر تربیت شاگردان چه به لحاظ تنوع علوم و چه به لحاظ تعداد آنها بسیار نیست، اما دلیل این موضوع دقیقا به فشار و اختناق بی سابقه خلفای عباسی در برابر شیعیان بر میگردد.
دومین تلاش امام حسن عسکری علیه السلام این بود که نویسندگان و مصنفان هم عصر خود را مورد تفقد و تشویق قرار میداد. ناگفته پیداست که تشویق و تفقد اینچنینی آن هم بر موضوع مهمی مانند نویسندگی چه تاثیر عمیقی بر فرهنگ و اندیشه مردمان زمان خود داشته است. داود بن قاسم الجعفری نقل نموده است: کتابی از یونس بن آل یقطین با نام یوم و لیل را به امام حسن عسکری عرضه نمودم و امام پس از مطالعه کتاب فرمودند: این کتاب از کیست؟ عرض کردم: نوشته یونس است. امام فرمودند: خداوند در مقابل هر حرف، نوری به او در قیامت عطا فرماید. آنچه که در تاریخ نوشته شده است قریب به ۱۲۰ کتاب توسط شاگردان حضرت به رشته تحریر در آمده است.
سومین عنوانی که میتوان از تلاشها و کوششهای علمی و دینی و همچنین فرهنگی حضرت نام برد تالیف است. دو کتاب از حضرت علیه السلام در طول دوران به یادگار مانده است. کتاب اول که تفسیر قرآن کریم نیز هست به نام تفسیر الامام العسکری علیه السلام معروف است و کتاب دوم با نام المنقبه نیز با دستان مبارک امام عسکری علیه السلام نگاشته شده است که در خصوص احکام و حلیات و محرمات است.
چهارمین تلاش حضرت که شاید مهمترین و مشهورترین عمل دینی و علمی و فرهنگی ایشان میباشد نگارش نامههایی بود که در جهت نشر دین، علم و گسترش فرهنگ ناب محمدی صلی الله علیه و آله و سلم به شهرهایی که دارای جمعیت انبوه شیعه نشین بود ارسال میفرمودند. نامهای که حضرت به اهالی نیشابور و خطاب به اسحاق بن اسماعیل نوشته است و بسیار مفصل است از جمله این نامههاست همچنین نامه ایشان به اهالی شهرهای قم و آوه و همچنین مردم مدینه نیز از این جملهاند.
پنجمین تلاش ایشان برخورد با انحرافات و تحریفات بود. پاسخگویی صریح به شبهات در معدود دیدارها و توقیعات حضرت به مردم و همچنین عرضه اسلام ناب بجای آنچه به مردم عرضه شده بود، و ارائه حق و حقیقت در منتهای لطف و محبت در تاریخ ثبت و ضبط است.
البته متاسفانه ما شیعیان ایشان کمتر به زندگی و سبک زندگانی این امام همام علیه السلام توجه نموده ایم.
- درسی که امروز مردم جامعه اسلامی از امام عسکری میگیرند چه میتواند باشد؟
جای جای زندگانی پرکت و نه چندان بلند ایشان سرشار از نکتههای ناب برای شیعیان است. به نظرم اولین درس گذشتن از خود است. حتی نگاهی اجمالی به نحوه سیر و سلوک امام علیه االسلام پژوهشگر را به این نتیجه میرساند که هیچ چیز جز رضایت خداوند برای ایشان در اولویت نبوده است. شاید این جمله در ابتدا ساده به نظر برسد، اما اگر کمی تامل کنیم میبینیم که عمل به چنین چیزی حتی در دورهای کوتاه نیازمند تغییر خصلتها و ایدههای بسیاری برای بشر امروز است.
درس بعدی که بسیار برای ما حائز اهمیت است، بی توجهی به مشکلات است. متوکل عباسی مخوفترین و از زمره جلادترین خلفای عباسی بود و امام علیه السلام به واقع در خفقان بسیار زیادی بسر میبرد، اما هرگز دست از کوشش نکشید و منشا بسیاری از تالیفات و تربیت شاگردان در عصر خود بود حال اینکه من و امثال من راه بسیار درازی برای رسیدن به این نقطه برای پیمودن داریم؛ و در نهایت درس دیگری که میتوان به آن اشاره نمود نحوه برخورد با مردم است. «اسحاق کِنْدی» که از فلاسفه اسلام و عرب به شمار میرفت و در عراق اقامت داشت، کتابی تألیف کرد به نام «تناقضهای قرآن»! او مدتهای زیادی در منزل نشسته و گوشه نشینی اختیار کرده و خود را به نگارش آن کتاب مشغول ساخته بود. روزی یکی از شاگردان او به محضر امام عسکری علیه السلام شرفیاب شد. هنگامی که چشم حضرت به او افتاد، فرمود: آیا در میان شما مرد رشیدی وجود ندارد که گفتههای استادتان «کندی» را پاسخ گوید؟ شاگرد عرض کرد: ما همگی از شاگردان او هستیم و نمیتوانیم به اشتباه استاد خود اعتراض کنیم. امام فرمود: اگر مطالبی به شما تلقین و تفهیم شود، میتوانید آن را برای استاد خود نقل کنید؟ شاگرد گفت: آری! حضرت فرمود: بعد از برگشتن نزد استاد با او به گرمی و محبت برخورد کن و سعی نما با او انس و الفت پیدا کنی. هنگامی که کاملاً انس و آشنایی به عمل آمد، به او بگو: مسئلهای برای من پیش آمده است که غیر از شما کسی شایستگی پاسخ آن را ندارد و آن این است که: آیا ممکن است گوینده قرآن از گفتار خود معانیای غیر از آنچه شما حدس میزنید، اراده کرده باشد؟ او در پاسخ خواهد گفت: بلی! ممکن است چنین منظوری داشته باشد. در این هنگام بگو: شما چه میدانید، شاید گوینده قرآن معانی دیگری غیر از آنچه شما حدس میزنید، اراده کرده باشد و شما الفاظ او را در غیر معنای خود به کار برده باشید! امام در اینجا اضافه کرد: او آدم باهوشی است، طرح این نکته کافی است که او را متوجه اشتباه خود کند. شاگرد به حضور استاد رسید و طبق دستور امام رفتار کرد تا آنکه زمینه برای طرح مطلب مساعد شد. سپس سؤال امام را مطرح و جواب پیش بینی شده را گرفت.
شما ببینید که چگونه امام علیه السلام بسیار زیبا و با همزمانی ادب، محبت و البته علم حتی مخالفان دین ودیانت را به راه راست باز میگرداند.
- ایشان چه توصیهای به شیعیان در عصر غیبت داشتند؟
روایتی در کتاب بحار هست از حسن بن محمد بن صالح بزاز که مردم را به دوری از قساوت قلب دعوت میکند و در ادامه میفرمایند که دوری از قساوت قلب باعث میشود در زمره منتظران ظهور حضرت مهدی عج الله تعالی فرجه الشریف باقی بمانند. این نکته بسیار ظریف و در عین حال بسیار مهم است. چرا که قساوت قلب باعث میشود تا کم کم نور ایمان از قلب رخت بربندد و جای خود را نیروهای شیطانی و تاریکی و سیاهی بدهد و طبیعی است که چنین قلبی هرگز نام و یاد مهدی و منجی بشر را در خود نگهداری نمیکند و در انتظار او بسر نخواهد برد.
درباره دوران امام حسن عسکری علیه السلام و دستاوردهای ایشان در دوران امامت توضیح بدهید؟
امام حسن عسکری علیه السلام یازدهمین امام شیعیان است. معروفترین لقب این امام همام، عسکری بوده است. امام علیه السلام و پدربزرگوارشان امامین عسکریین (ع) نامیده میشوند، زیرا شهر سامرا، که مجبور به زندگی در آن بودند، در واقع یک اردوگاه نظامی بود. ایشان بیشتر طول عمر شریفش را در حبس خانگی به سر برد و دائما زیر نظر جاسوسان خلیفههای وقت بود و لذا نمیتوانست با شیعیان ارتباط آزادانه داشته باشد و تنها خواص و اصحابش با وی شخصاً ارتباط داشتند. عاقبت به دستور معتمد خلیفه عباسی مسموم شد و در شهر سامرا و در کنار قبر پدرش امام علی النقی (علیه السلام) مدفون شد.
تقریبا تمامی تاریخ نویسانی که در مورد دوران عباسی تاریخ نگاری نمودهاند به بیرحمی متوکل عباسی علیه شیعیان اذعان نمودهاند و طبیعی است که شاه بیت این بیرحمی و سفاکیت به پیشوا و رهبر شیعیان باز میگردد. اما این فشارها، زیر نظر گرفتنها و ظلمهای بی حد و حصر نمیتوانست ممانعتی برای عطش بی انتهای امام علیه السلام در معرفی و نشر اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله و شور ناتمام شیعیان را در حفظ اسلام و یادگیری حق و حقیقت به عمل آورد و بی تعارف امام حسن عسکری علیه السلام علیرغم تمامی این مراقبتها کوششها و تلاشهای بسیاری را در عرصه علم، دین و فرهنگ به انجام رساندند. اولین عرصه که در زمینه علمی است به تربیت شاگردان بر میگردد شیخ طوسی تعداد شاگردان ایشان را بیش از یکصد نفر اعلام نموده است و تعداد راویانی که از حضرت نقل حدیث نمودهاند به ۱۰۶ نفر میرسد. هرچند امر تربیت شاگردان چه به لحاظ تنوع علوم و چه به لحاظ تعداد آنها بسیار نیست، اما دلیل این موضوع دقیقا به فشار و اختناق بی سابقه خلفای عباسی در برابر شیعیان بر میگردد.
دومین تلاش امام حسن عسکری علیه السلام این بود که نویسندگان و مصنفان هم عصر خود را مورد تفقد و تشویق قرار میداد. ناگفته پیداست که تشویق و تفقد اینچنینی آن هم بر موضوع مهمی مانند نویسندگی چه تاثیر عمیقی بر فرهنگ و اندیشه مردمان زمان خود داشته است. داود بن قاسم الجعفری نقل نموده است: کتابی از یونس بن آل یقطین با نام یوم و لیل را به امام حسن عسکری عرضه نمودم و امام پس از مطالعه کتاب فرمودند: این کتاب از کیست؟ عرض کردم: نوشته یونس است. امام فرمودند: خداوند در مقابل هر حرف، نوری به او در قیامت عطا فرماید. آنچه که در تاریخ نوشته شده است قریب به ۱۲۰ کتاب توسط شاگردان حضرت به رشته تحریر در آمده است.
سومین عنوانی که میتوان از تلاشها و کوششهای علمی و دینی و همچنین فرهنگی حضرت نام برد تالیف است. دو کتاب از حضرت علیه السلام در طول دوران به یادگار مانده است. کتاب اول که تفسیر قرآن کریم نیز هست به نام تفسیر الامام العسکری علیه السلام معروف است و کتاب دوم با نام المنقبه نیز با دستان مبارک امام عسکری علیه السلام نگاشته شده است که در خصوص احکام و حلیات و محرمات است.
چهارمین تلاش حضرت که شاید مهمترین و مشهورترین عمل دینی و علمی و فرهنگی ایشان میباشد نگارش نامههایی بود که در جهت نشر دین، علم و گسترش فرهنگ ناب محمدی صلی الله علیه و آله و سلم به شهرهایی که دارای جمعیت انبوه شیعه نشین بود ارسال میفرمودند. نامهای که حضرت به اهالی نیشابور و خطاب به اسحاق بن اسماعیل نوشته است و بسیار مفصل است از جمله این نامههاست همچنین نامه ایشان به اهالی شهرهای قم و آوه و همچنین مردم مدینه نیز از این جملهاند.
پنجمین تلاش ایشان برخورد با انحرافات و تحریفات بود. پاسخگویی صریح به شبهات در معدود دیدارها و توقیعات حضرت به مردم و همچنین عرضه اسلام ناب بجای آنچه به مردم عرضه شده بود، و ارائه حق و حقیقت در منتهای لطف و محبت در تاریخ ثبت و ضبط است.
البته متاسفانه ما شیعیان ایشان کمتر به زندگی و سبک زندگانی این امام همام علیه السلام توجه نموده ایم.
- درسی که امروز مردم جامعه اسلامی از امام عسکری میگیرند چه میتواند باشد؟
جای جای زندگانی پرکت و نه چندان بلند ایشان سرشار از نکتههای ناب برای شیعیان است. به نظرم اولین درس گذشتن از خود است. حتی نگاهی اجمالی به نحوه سیر و سلوک امام علیه االسلام پژوهشگر را به این نتیجه میرساند که هیچ چیز جز رضایت خداوند برای ایشان در اولویت نبوده است. شاید این جمله در ابتدا ساده به نظر برسد، اما اگر کمی تامل کنیم میبینیم که عمل به چنین چیزی حتی در دورهای کوتاه نیازمند تغییر خصلتها و ایدههای بسیاری برای بشر امروز است.
درس بعدی که بسیار برای ما حائز اهمیت است، بی توجهی به مشکلات است. متوکل عباسی مخوفترین و از زمره جلادترین خلفای عباسی بود و امام علیه السلام به واقع در خفقان بسیار زیادی بسر میبرد، اما هرگز دست از کوشش نکشید و منشا بسیاری از تالیفات و تربیت شاگردان در عصر خود بود حال اینکه من و امثال من راه بسیار درازی برای رسیدن به این نقطه برای پیمودن داریم؛ و در نهایت درس دیگری که میتوان به آن اشاره نمود نحوه برخورد با مردم است. «اسحاق کِنْدی» که از فلاسفه اسلام و عرب به شمار میرفت و در عراق اقامت داشت، کتابی تألیف کرد به نام «تناقضهای قرآن»! او مدتهای زیادی در منزل نشسته و گوشه نشینی اختیار کرده و خود را به نگارش آن کتاب مشغول ساخته بود. روزی یکی از شاگردان او به محضر امام عسکری علیه السلام شرفیاب شد. هنگامی که چشم حضرت به او افتاد، فرمود: آیا در میان شما مرد رشیدی وجود ندارد که گفتههای استادتان «کندی» را پاسخ گوید؟ شاگرد عرض کرد: ما همگی از شاگردان او هستیم و نمیتوانیم به اشتباه استاد خود اعتراض کنیم. امام فرمود: اگر مطالبی به شما تلقین و تفهیم شود، میتوانید آن را برای استاد خود نقل کنید؟ شاگرد گفت: آری! حضرت فرمود: بعد از برگشتن نزد استاد با او به گرمی و محبت برخورد کن و سعی نما با او انس و الفت پیدا کنی. هنگامی که کاملاً انس و آشنایی به عمل آمد، به او بگو: مسئلهای برای من پیش آمده است که غیر از شما کسی شایستگی پاسخ آن را ندارد و آن این است که: آیا ممکن است گوینده قرآن از گفتار خود معانیای غیر از آنچه شما حدس میزنید، اراده کرده باشد؟ او در پاسخ خواهد گفت: بلی! ممکن است چنین منظوری داشته باشد. در این هنگام بگو: شما چه میدانید، شاید گوینده قرآن معانی دیگری غیر از آنچه شما حدس میزنید، اراده کرده باشد و شما الفاظ او را در غیر معنای خود به کار برده باشید! امام در اینجا اضافه کرد: او آدم باهوشی است، طرح این نکته کافی است که او را متوجه اشتباه خود کند. شاگرد به حضور استاد رسید و طبق دستور امام رفتار کرد تا آنکه زمینه برای طرح مطلب مساعد شد. سپس سؤال امام را مطرح و جواب پیش بینی شده را گرفت.
شما ببینید که چگونه امام علیه السلام بسیار زیبا و با همزمانی ادب، محبت و البته علم حتی مخالفان دین ودیانت را به راه راست باز میگرداند.
- ایشان چه توصیهای به شیعیان در عصر غیبت داشتند؟
روایتی در کتاب بحار هست از حسن بن محمد بن صالح بزاز که مردم را به دوری از قساوت قلب دعوت میکند و در ادامه میفرمایند که دوری از قساوت قلب باعث میشود در زمره منتظران ظهور حضرت مهدی عج الله تعالی فرجه الشریف باقی بمانند. این نکته بسیار ظریف و در عین حال بسیار مهم است. چرا که قساوت قلب باعث میشود تا کم کم نور ایمان از قلب رخت بربندد و جای خود را نیروهای شیطانی و تاریکی و سیاهی بدهد و طبیعی است که چنین قلبی هرگز نام و یاد مهدی و منجی بشر را در خود نگهداری نمیکند و در انتظار او بسر نخواهد برد.
