مزارِ شریفِ امام رضا(ع) در شعر دعبل

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، دعبل خزاعی، شاعر متعهد شیعه که در زمان امام‌رضا(ع) می‌زیست، هنر خویش را در راه احیای حق آل محمد و یاد شهدای عترت پیامبر(ص) و بیان فضائل اهل‌بیت(ع) صرف می‌کرد. او نزد ائمه شیعه(ع) منزلتی والا داشت. روزی در مرو، به حضور حضرت رضا(ع) رسید و عرض کرد: «ای فرزند پیامبر، درباره شما قصیده‌ای سروده و عهد کرده‌ام که قبل از شما آن را برای کسی نخوانم» حضرت اجازه فرمودند که دعبل شعرش را بخواند. قصیده بلند دعبل که به «قصیده تائیه» یا «مدارس آیات» معروف است، از پرمحتواترین قصایدی است که به بیان حق و فضایل این دودمان پاک و یادآوری شهدای آل محمد(ع) پرداخته است.

این قصیده که 121 بیت دارد، ضمن بیان فضایل سرشار از معنویت و خاطره‌های پرسوز و گداز، جریان خاندان پیامبر(ص) را از آغاز، همراه با شهادت‌ها و رنج‌ها بیان می‌کند. از خانه‌ها، مدارس و منازلی یاد می‌کند که به علت ستم‌های امویان و عباسیان، متروک مانده است. خانه‌ها و مراکزی در خیف، منا، مسجدالحرام، عرفات، جمرات که پایگاه وحی بوده است.

آنجا دیار آل رسول‌الله، امیرالمؤمنین(ع)، حسن(ع) و حسین(ع)، جعفر(ع) و عبدالله و فضل، حمزه و امام سجاد(ع) و... بوده است. منازل پاکی، نماز، تقوا و نیکی که در همه جای آن سرزمین‌ها دایر بوده است. سرگذشت شهادت‌ها، ستم‌ها و خون‌ها، همه در شعر دعبل آمده است.

در جایی از قصیده‌اش خطاب به مادر امامان، حضرت زهرا(س) می‌گوید «اگر در خیال هم حسین(ع) را آغشته به خون می‌دیدی که از تشنگی کنار فرات جان داد، بر صورت خویش سیلی می‌زدی و اشک از دیدگان بر چهره جاری می‌کردی. ای فاطمه، ای دختر نیکی، برخیز و ندبه کن که ستاره‌های آسمان بر دشت و هامون افتاده است...» آنگاه از قبرهای یاد می‌کند که از این دودمان، در سرزمین کوفه، مدینه، مکه، فخ، جوزجان، بغداد، توس، کربلا و... قرار دارد و از شهدایی همچون شهید فخ، یحیی بن زید، ابراهیم بن عبدالله، موسی بن جعفر و شهدای کربلا و... یاد می‌کند. دعبل خزاعی در حضور امام رضا(ع) قصیده خویش را می‌خواند... تا به این بیت درباره مزار امام کاظم(ع) رسید:

و قبر ببغداد لنفس زکی/ ضمن‌ها الرحمن فی الغرفات

در آن حال امام فرمودند: «در اینجا دو بیت به قصیده‌ات بیفزایم تا کامل شود؟» دعبل عرض کرد: «یابن رسول الله، بفرمایید» و حضرت این دو بیت را اضافه کردند:

و قبر بطوس یا لها من مصیبه/ توقد فی الاحشاء بالحرقات

الی الحشر حتی یبعث الله قائما/ یفرج عنا الهم و الکربات

(و قبر دیگر در توس خواهد بود که حسرت‌ها از آن مصیبت، دل‌ها را شعله‌ور می‌کند تا به روز قیامت، تا آنکه حق تعالی قائم را برانگیزد و او با ظهورش، غم و حزن ما را برطرف سازد)

دعبل گفت: «یابن رسول الله، در توس قبر کیست؟» حضرت فرمودند: «آن قبر من است که روزگاری نمی‌گذرد تا اینکه توس محل آمد و رفت شیعیان و زوار قبر من می‌شود. اعلام می‌کنم که هر کس مرا در زمان غربت قبرم در توس زیارت کند، در درجه من و با من همدم خواهد بود، در حالی که خداوند او را از گناه پاک و آمرزیده کرده است‌» دعبل با این قصیده خویش که دفاعی جانانه از خط اهل بیت(ع) بود، حق را زنده کرد و دشمنان حق را کوبید، حتی مأمون را به شدت به خشم آورد و علی بن موسی الرضا(ع) را خشنود ساخت.

می‌بینیم که شاعر آگاه و بلند اندیشه‌ای همچون، دعبل با آن موقعیت ادبی و شعر استوارش، در احیای شهدای آل محمد(ع) چگونه از جان مایه می‌گذارد و یکایک قبور مطهر آن به خون خفتگان عترت پیامبر(ص) را برمی‌شمارد و نام شهیدان آل علی(ع) را می‌آورد و در شعر خویش، مجموعه‌ای از این فرهنگ را یکجا جای می‌دهد. امام نیز برای تکمیل قصیده بلند او از قبر خویش در توس یاد می‌کنند و دو بیت به قصیده اضافه می‌کنند تا مردم از این طریق، راه هدایت و نجات را بیابند. شاعران آیینی دیگری، نیز در احیای فرهنگ اهل بیت(ع) و یاد شهدای آل رسول(ع) سهم مهمی داشتند.