معنای زندگی در اندیشه شهید چمران
قابل فهم کردن فرآیندی به نام معنای زندگی که با تولد آدمی آغاز میشود و با مرگ او پایان میپذیرد، یکی از مهمترین چالشهای آدمی است، فیلسوفان و اندیشمندان در مدافههای خویش تلاش کردهاند تا با تحلیل ساختار کلی زندگی انسان، بتوانند پوچی را به محتوا برسانند.
به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، با مدافه و غور در مقالات فراهم آمده از زندگی شهید مصطفی چمران میتوان فهمید که او زیستن آدمی در این جهان را واجد معنا میداند و با تفسیرهای مثبتی بر فقدان معنا و اندیشههای پوچ محور در باب هستی مخالف است. مصطفی چمران نه مانند کامو بر بیمعنایی و پوچی جهان تأکید خاص میکند و نه مانند نیچه است که جهان را آشفته بداند و فرآیند کره زمین را نابخردانه.
مطابق یک نمونه اولیه فلسفی، در تحلیل معنای زندگی میتوان دو رویکرد کاملاً متفاوت را متصور شد، در رویکرد اول زندگی اساساً فاقد معنای آفاقی و هرگونه هیجانی برای زیستن است. جهان را نیروهای کر و کور احاطه کرده است و زندگی فرد فرد آدمی در قیاس با عمر کیهان مانند نور ضعیفی است که چند لحظهای سو سو میزند و سپس برای همیشه خاموش میشود.
اما در رویکرد دوم، زندگی برای زیستن نیست و امر دیگری وجود دارد که زندگی به خاطر آن انجام میپذیرد. هستی هدفی دارد و آدمی در تکاپوی رسیدن به معنا مجدانه باید تلاش کند. زندگی شهید چمران بیانگر این است که او نه تنها زندگی را بیمعنا نمیداند، بلکه به شدت درصدد دستیابی به معناست. مقولاتی مانند خداباوری در زندگی و تأکید بر تکامل و عروج بهسوی خدا، مؤید معنادار بودن زندگی از نگاه مصطفی چمران هستند.
نظریات معنای زندگی پس از التزام به اینکه زندگی واجد هدفی است، به دو دسته طبیعتگرایانه و فراطبیعتگرایانه امکان و قابلیتهای موجود در این جهان مادی برای معنادار ساختن زندگی کافی است، بهعنوان مثال یکی از مصادیق معنابخش به زندگی از نگاه طبیعتگرایان، لذت و خوشی است. شهید چمران نگاه طبیعتگرایانه به زندگی نداشته است و به لحاظ سلبی هیچ اهتمامی به لذتهای مادی حیات نداشته است.
جهان از دیدگاه چمران
به تعبیری عامتر او اساساً اصالتی برای دنیای مادی قائل نبوده است. جهان از دیدگاه او ابزاری برای رسیدن به تکامل و تحول نفسانی است و هیچگاه بهعنوان هدفی درخور و شایسته، نگاه ذاتی به آن نمیشود و تعبیر شهید چمران در «سه طلاقه کردن دنیا» مؤید این مطلب است. میتوان گفت در سرتاسر زندگی چمران این نوع نگاه سلبی به لذات و خوشیهای زندگی وجود دارد. کدهایی مانند دوری از خواهشهای نفسانی، عدم توجه به آرزوها و منافع دنیوی، مردود بودن لذات مادی، بیارزش بودن حیات دنیوی، پوچی لذات دنیوی، عدم دلبستگی به دنیای مادی و ... کدهایی هستند که نمایانگر نگاه سلبی او به لذات و دنیای مادی هستند.
اما مطابق نگاه ایجابی، زندگی شهید چمران نه تنها اعتنایی بر لذات نداشته است بلکه آمیخته با غم، درد و رنج بوده است. او از این دردمندان نالان نیست و درد و غم را نعمتی از جانب پروردگار میداند و معتقد است ارزش انسانها به اندازه تحمل درد و رنج در راه خداست. از نگاه او درد و رنج شرایطی را فراهم میکند که انسان تنها به یاد خدا باشد و جز خدا چیز دیگری را نجوید و در طلب چیزی غیر از او نباشد و به نظر میرسد که این نوع نگرش مثبت به درد و غم متأثر از نگاه عارفانه مصطفی چمران باشد.
نکته مهمی که در زندگی شهید چمران وجود دارد این است که او تنها به انجام اعمال مبتنی بر دینداری بسنده نکرده است و در تکمیل فرآیند معنادهی به زندگیاش، با تأکید بر تکامل و تحول نفسانی و با داشتن روحیهای عرفانی و اوج گرفتن از دنیای خاکی، مرحله نهایی معنادار کردن زندگی خود که همانا قربانی شدن در راه خدا و لقاء الله است را، مصداقی عینی میبخشد.
شهید چمران زندگی دنیوی را وسیلهای برای رسیدن به تکامل میدانست و اعتقاد داشت درجه کمال انسانی به میزان مقاومتی است که انسان در برابر مشکلات زندگی و خواستههای نفسانی دارد. او مشکلات زندگی را زمینهساز آماده شدن بشر برای مقام انسانیت میدانست و هدف مبارزات دینی را هدایت انسانها و تعبیر و تحول نفسانی آنها قلمدار میکرد.
اگر معنای زندگی دینی برآمده از زندگی این شهید عالی مقام و دیگر شهدای دفاع مقدس را بهعنوان یک بازی زبانی در نظر بگیریم، لازمه درک معنای زندی ایشان، قرارگیری مخاطب در جایگاه دینی و معنویای است که ایشان از آن برخوردار بودند. به عبارت دیگر تنها زمانی میشود اوج معناداری و حلاوت زندگی شهدای دفاع مقدس را درک کرد و به قضاوت نشست که در آن شکلی از زندگی که در آن قرار داشتند، شرکت کنیم، هرچند که قرارگیری در این شکل از زندگی، اگر نگوییم غیر ممکن است، بسیار دشوار به نظر میرسد.
نباید فراموش کرد که شهید چمران به لحاظ بهره هوشی، جزو نخبگان جامعه بود و قطعاً راه دینی انتخاب شده توسط ایشان در درستی راه انتخاب شده به حدی بود که خود را در پیشگاه خداوند متعال قربانی کرد و به دیدار پروردگارش نایل آمد؛ بنابراین لازم است راه انتخاب شده توسط ایشان را با استدلال و منطق برای جامعه و به ویژه جوانان تشریح کرد تا ضمن درک صحیح از افکار و نحوه زیستن این بزرگوار، زمینه لازم برای رشد جامعه دینی و پرورش جوانانی با افکار شهدا فراهم شود.
منابع:
چمران، مصطفی.(1386)، رقصی چنین میانه میدانم آرزوست. تهران: بنیاد شهید چمران، 45-5.
چمران، مصطفی(1389)، علی زیباترین سروده هستی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 45-5.
چمران، مصطفی(1392)، انسان و خدا، تهران: بنیاد شهید چمران، 43-10.
منصوری لاریجانی، اسماعیل. (1394)، زمزم عشق، تهران: شرکت چاپ و نشر بینالملل، 20.
