ائمه‌اطهار با توصیه به عقلانیت، مانع از ترویج عوام‌زدگی می‌شدند

حجت‌الاسلام والمسلمین ابراهیم سعدی، پژوهشگر حوزه دین و مدرس حوزه‌علمیه خراسان و دانشگاه، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، پیرامون موضوع «عوام‌زدگی در دین و اثرات آن در جامعه اسلامی»، با بیان اینکه یکی از دلایلی که توسعه به معنای علمی آن در کشور وجود ندارد، سایه افکنی  «عوام‌زدگی»است، اظهار کرد: در حقیقت وقتی انسان آنچه را که در فضای اجتماعی اما به  اشتباه، به عنوان یک هنجار شناخته شده می‌پذیرد، در این صورت است که می‌توان از آن به عنوان «عوام‌زدگی» یاد کرد که می‌تواند فرهنگ و یا آداب و رسوم باشد، اما هنگامی این آداب و رسوم معقول و پشتوانه عقلی داشته باشد، عوام‌زدگی روی نمی‌دهد.

وی ادامه داد: از طرفی نیز عوام‌زدگی را می‌توان اینگونه تعریف کرد که پذیرش و یا مقدم داشتن آنچه را که در عرف یا در فرهنگ عامه، غیرمعقول محسوب می‌شود و هنگامیکه این موضوع بر عقل، قانون و وحی مقدم دانسته شد، در این صورت عوام‌زدگی در جامعه پدیدار و افراد، عوام زده می‌شوند.

این مدرس حوزه علمیه خراسان، بیان کرد: فرهنگ در جایی ریشه در عقلانیت دارد که قرآن به معروف از آن تعبیر می‌کند و در جایی نیز ما متأثر از این معروف‌ها سخن می‌گوییم و طبق آن عمل می‌کنیم که در این صورت عوام‌زدگی به شمار نمی‌رود، اما در جایی دیگر که فرهنگ عامه و آنچه را که در قالب فرهنگ عمومی در یک اجتماعی نهادینه شده اما ریشه در عقلانیت ندارد و مقدم بر اندیشه انسان و یا نظام فکری ما به عنوان یک گروه فکری، حزب سیاسی و یا جریان دین انگاشته شود، در این صورت عوام‌زدگی اتفاق افتاده و از این رو است که می‌توان گفت ریشه عوام‌زدگی در خود باختگی افراد است.

عدم شناخت افراد از نظام فکری دینی و حفظ منافع قدرت

سعدی در خصوص اینکه چرا مردم عوام زده می‌شوند، تصریح کرد: در پاسخ به این سؤال باید به دو نکته اشاره کرد، اول اینکه برخی از افراد نظام فکری دینی، قانون، نظام اجتماعی و سیاسی را نمی‌شناسند و ناخواسته متأثر از این عرف غلط اجتماعی قرار می‌گیرند. دوم اینکه افراد به دلیل حفظ منافع و استمرار قدرت دینی، فردی، سیاسی و اجتماعی خود از آنچه را که به عنوان قانون و یک امر وحیانی پذیرفته، عبور می‌کنند و برای اینکه عموم‌ را از دست ندهند، آن امر عامه‌ را می‌پذیرند.

وی افزود: پس باید گفت که این افراد یا نظام فکری ندارند که این می‌تواند فرد، گروه فکری، سیاسی و حزب دینی باشد، یا اینکه تهی است و آنچه را که در عرف جامعه است و عوام آن‌را پسندیده‌اند را می‌پذیرد و یا اینکه نظام عقلی، فکری، قانون و گذاره‌های وحیانی‌را می‌پذیرد و می‌داند که این امور قطعیت دارند، اما برای استمرار قدرت خود به سراغ امر فرهنگی می‌رود و آن‌ را مقدم بر نظام فکری خودش می‌داند، اما در هر دوصورت به نبود خود باوری فرد مربوط می‌شود که برای حفظ منافع از عوام استفاده می‌کند.

این مدرس حوزه و دانشگاه افزود: این در حالی است که مقوله عوام‎زدگی امروزه در جامعه ما به وفور دیده می‌شود، به عنوان مثال هنگامیکه فردی در یک محیط اجتماعی که در آن محیط، گروهی حضور دارند که این گروه می‌تواند سیاسی، مذهبی، فرهنگی و یا هر گروه دیگری باشند، با وجود اینکه فرد می‌داند این گروه در خصوص فعالیتی که انجام می‌دهند، اشتباه می‌کنند، اما برای اینکه آن گروه اجتماعی او را بپذیرند، طبق رفتارهای آن‌ها برخورد می‌کند. اگر این گروه در عرصه دینی باشند، می‌گوید نمی‌توان با احساسات دینی مردم بازی کرد.

سعدی ادامه داد: همچنین اگر در عرصه سیاسی باشد، نظام سیاسی برای اینکه پشتیانی مردم را از دست ندهد، پشت خطای مردم قرار می‌گیرد و اگر هم در یک محیط اداری باشد، با وجود اینکه مدیر عامل می‌داند استراتژیکی که در اداره خود پیاده کرده است، استراتژیک اشتباهی بوده و به ضرر سازمان است، اما برای اینکه قدرت خود را از دست ندهد، به مسیر قبلی خود ادامه می‌دهد. در حقیقت این افراد در راستای حفظ منفعت خود از این شیوه استفاده می‌کنند و از این طریق به نوعی عوام زده و یا عوام گرا می‌شوند.

مبارزه با عوام‌زدگی

وی اولین قدم در خصوص مبارزه با عوام‌زدگی را رشد و گسترش فرهنگ عمومی دانست و تأکید کرد: در اینجا بار دیگر به مردم باز می‌گردیم، در حقیقت همان مردمی که فرهنگ اشتباه در بین آن‌ها نهادینه شده را باید دعوت به عقلانیت و تعقل کرد تا خود را بازسازی کنند.

این مدرس حوزه‌علمیه در مشهد ادامه داد: دومین قدم در این راستا این است که با توجه به اینکه نخبگان جامعه مسئول ترمیم، بهبود و باز مهندسی نظام فرهنگی مردم در جامعه هستند، بر همین اساس نخبگان در جامعه ایران نقش به‌سزایی دارند و از طرفی نیز رسانه‌ها و به‌ویژه هنرمندان نیز در این راستا می‌توانند تاثیر بسزایی داشته باشند و برای اصلاح فرهنگ عمومی عمل کنند، اما سؤال اینجاست که چگونه این کار صورت می‌گیرد.

سعدی افزود: این افراد باید امور فرهنگی را که معقول نیستند و به عنوان یک بُت در جامعه ایجاد شده را شناسایی کنند و در نهایت آن‌ها‌را بشکنند چرا که برای رسیدن به حق باید این بت‌ها شکسته شود.

وی افزود: با توجه به اینکه در هر جامعه‌ای زبان فرهنگ آن جامعه با دوره تاریخی گذشته آن جامعه دچار تغییراتی شده است، از این رو زبان جامعه امروز ما نیز با گذشته با تغییراتی مواجه شده است و این رسانه‌ها، نخبگان و هنرمندان هستند که باید بررسی کنند که امروز مردم از چه مقوله‌هایی بیشترین تأثیر را می‌پذیرند.

این مدرس حوزه و دانشگاه تأکید کرد: در حقیقت هر ابزاری که بیشترین تاثیرگذاری را بر اصلاح فرهنگ عمومی دارد و یا هر ادبیات تاثیرگذاری که می‌تواند فرهنگ عمومی را اصلاح کند، باید از آن استفاده کرد، این در حالی است که امروزه شاهد هستیم که مردم اغلب تحت‎تاثیر هنر، سینما و تئاتر قرار می‌گیرند و این‌ها مقوله‌هایی هستند که تأثیر بسیار جدی بر اصلاح فرهنگ عمومی دارند.

چگونگی مبارزه ائمه(ع) با مقوله عوام‌زدگی

سعدی اظهار کرد: در دوران ائمه(ع) نیز، امام علی(ع) در مقابل افرادی که اهل غلو بودند با شدت تمام مبارزه می‌کرد و مانند امروز که بسیاری از جریان‌های مذهبی اهل‌بیت(ع) را خدا می‌دانند و در آن زمان که مناسک دینی را بدون در نظر گرفتن ارزش‌های دین، بزرگ می‌پنداشتند و آن‌ها را انجام می‌دادند، امام علی(ع) با این دسته از افراد مقابله می‌کردند اما این در حالی است که امروزه جریان‌های علوی که در مقابل اینگونه انحرافات که وجود دارد، مقابله کنند را نداریم.

وی بیان کرد: اما در حقیقت تبیین جامع دین و گفت‌وگو از سر عقلانیت بود که زمینه رشد فکری و فرهنگی شیعیان را فراهم می‌کرد و بر همین اساس شیعه، عوام زده نبود و با وجود اینکه جریان‌های سیاسی در آن زمان حاکم بود، اما در مقابل نیز جریان‌های شیعی محکم‌تری در جامعه حضور داشت، اما شیعیان تحت‌تاثیر این جریان‌های دینی و سیاسی قرار نمی‌گرفتند، چرا که از تفکر دینی عمیقی برخوردار بودند.

این مدرس حوزه علمیه خراسان تصریح کرد: در حقیقت اهل‌بیت(ع) با تعمیق فکر دینی و با فراهم آوردن بستر گفت‌وگو میان شیعیان و غیر شیعیان و با انحرافات و به ویژه انحرافات فکری مبارزه می‌کردند و به نوعی با ترویج و توصیه عقلانیت زمینه عوام‌زدگی را از بین می‌بردند.

تأثیرات عوام‌زدگی در جامعه

سعدی با اشاره به تاثیراتی که عوام‌زدگی می‌تواند بر جامعه داشته باشد، تصریح کرد: با توجه به اینکه قانون یکی از محصولات عقل است و جامعه عوام زده نیز با قانون مشکل دارد، از همین رو است که ما در کشور شاهد این امر هستیم که قانون‌گرایی در کشور با مشکلاتی مواجه است و این به دلیل عوام‌زدگی است که در جامعه حاکم است، از این رو باید گفت که عوام‎زدگی با هر امر معقول، محصولات و تولیدات امور عقلانی در تعارض است و با آن مبارزه می‌کند.

این مدرس حوزه و دانشگاه در ادامه با بیان اینکه نظم و انضباط یکی از محصولات عقل است، اما عوام‎زدگی با این موضوع مبارزه می‌کند و مخالف است، افزود: بر این اساس آثار شوم عوام‎زدگی در جامعه بسیار آشکار است، به گونه‌ای که در سطح ملی و بین‌المللی می‌توان شاهد این مقوله باشیم و بر همین اساس هنگامیکه عوام‎زدگی در جامعه حاکم باشد، دیگر آنچه که متعلق به عقل و علم است در جامعه جایگاهی نخواهد داشت.