مرز بدعت و نوآوری در حوزه دین، بسیار ظریف است
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان گفت: مرز بدعت و نوآوری بهویژه در حوزه دین بسیار ظریف است، بنابراین در امر فتوا دادن و تشخیص بین این دو مسئله، یعنی اینکه بدعت نباشد و نوآوری باشد، بسیار مشکل است.
حجتالاسلام و المسلمین حسین کندری، معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، در گفتوگو با ایکنا از خراسان رضوی، اظهار کرد: پژوهش، نقطه محوری و مولد علم است، یعنی اگر بخواهیم نتایج بحثهای علمی را ببینیم، باید آن را در بخشهای پژوهشی بیابیم.
وی ادامه داد: اگر بخواهیم نقطهمحوری در پژوهشهای محوری اتفاق بیفتد، یعنی پژوهشی که در قفسه کتابخانه بایگانی نشود و به یک منشا اثرگذار در جامعه تبدیل شود، لذا در این راستا چهار محور اساسی برای شناسایی نیازها و مسائل مدنظر قرار دادیم.
کندری در ادامه به تشریح چهار محور پرداخت و گفت: یک محور بحث حوزهعلمیه و نیازهای آن است که ابتدا باید توانمندسازی شود و افراد خبره و بامهارت تربیت شوند، لذا در ابتدا نیازها مربوط به خود حوزهعلمیه است که باید شناسایی شود که در سطوح مختلف قابل اجرا است و شامل سطح عمومی، تخصصی و نخبگانی میشود.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، اظهار کرد: یک کلانمسئله در حوزهعلمیه این است که باید نیازها شناسایی و پاسخ داده شود، محور دوم با توجه به اینکه مردم از قدیم به حوزهعلمیه بهعنوان یک نهاد پاسخگو نگاه میکردند و مردم همین جامعه هستند که نیازهای معرفتی خود را از حوزهعلمیه پیگیری میکنند، لذا جامعه کنونی نیز نیازهایی بهسمت این نهاد دارد.
وی سومین محور را نظام اسلامی برشمرد و بیان کرد: امام راحل بنیانگذار جمهوری اسلامی شد و در این میان جمهوری اسلامی میخواهد این گفتمان به یک دولتاسلامی و نهایت به یک نظام اسلامی تبدیل شود که این نیز نظریه و محتوای اسلام را باید از منبع حوزهعلمیه دریافت کند، لذا لزوم نیاز یک نظام اسلامی چیست.
کندری ادامه داد: نیازهایی نیز در سطح بینالملل مطرح میشود و حوزهعلمیه بهعنوان نهادی که نظر اسلام را مطرح میکند و با توجه به جهانی بودن اسلام و اینکه دین کامل برای کل بشریت است، باید پاسخگوی نیازهای سطح بینالملل نیز باشد، براساس این چهار محور کلان باید پاسخگوی حوزهعلمیه، جامعه، نظام و سطح بینالملل باشیم و برای هر چهار سطح برنامهریزی کنیم.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، اظهار کرد: با توجه به اینکه این موضوع بسیار سنگین است، لذا باید برای آن برنامهای تعیین شود و گروههایی شکل گیرد، فعالیتهایی که در این چهار ساله اخیر در حوزهعلمیه صورت گرفته است، بحث تشکیل هیئتهای اندیشه ورز بود. این حرکت و شتاب در چهارساله اخیر در بخشهای مختلف بهویژه در بخش پژوهش بیشتر شد و در حال انجام است و امیدواریم که عمق کافی را داشته باشد.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، ابراز کرد: قشری داریم بهعنوان طلبه که برای آنکه بتوانند پاسخگوی جامعه، نظام و بینالملل باشند، باید آمادگی داشته باشد. این سوال مطرح است که برای این قشر باید چه کارهایی انجام شود تا به آن نبوغ برسند و به عنوان نماینده حوزهعلمیه معرفی شوند.
وی بیان کرد: از این رو، یک طلبه باید به لحاظ علمی تقویت شود، لذا برای رفع نقصها در بخش علمی باید تلاش شود، در بخش اخلاقی نیز باید اقداماتی صورت گیرد، در حوزه بصیرتی نیز نیاز است که کار شود، اما این کاستیها در معاونتهای مختلف حوزهعلمیه مورد بررسی قرار میگیرد و رفع میشود.
کندری اضافه کرد: اصل این رفع نواقص باید حول محوری باشد که در ابتدا کاستیها شناسایی شود که چهار کانال برای شناسایی نیازها وجود دارد، اولین کانال مربوط به خود حوزهعلمیه است، چرا که باید اول این بخش و نیازهای آن شناسایی شود تا برای جامعه، نظام و بینالملل بتوان کاری انجام داد.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، اظهار کرد: در خصوص شناسایی نیاز جامعه باید گفت نیازهای جامعه متفاوت است و بخشی از آن مربوط به حوزه نیست، اما در بخش مرتبط با حوزهعلمیه، مسائل و مشکلاتی در جامعه وجود دارد که حوزه میتواند پاسخگوی آن باشد.
وی اظهار کرد: از آنجا که یکی از مسائل در جامعه ما مسئله اقتصاد است، با توجه به اینکه نمیخواهیم وارد بحثهای ریز محور اقتصاد که در دانشگاهها مطرح است، شویم اما میخواهیم بدانیم نظریه اسلام درباره اقتصاد چیست. در این خصوص یک هیئت اندیشهورز در این زمینه با عنوان «پیشرفت اقتصاد با الگوی اسلامی ایران» شکل گرفت و محورهای آن از منظر دینی مورد بررسی قرار گرفته است.
انتقال مباحث دینی از طریق زبان هنر
کندری در ادامه بیان کرد: یک مسئله دیگر که مورد بررسی قرار گرفته، مسئله هنر است که این مقوله نیز مورد توجه دین قرار دارد، لذا بحث انتقال دینی از زبان هنر بسیار ساده است، از این رو یک هیئت اندیشهورز دانشگاهی که در حوزه ادیان کار کردهاند، نیز با مشارکت یک جمع دانشگاهی و حوزوی دست به اقدامات قابل توجهی زدند و تاکنون فعالیتهای عمیقی در این مبحث به انجام رسیده است.
وی ادامه داد: یکی دیگر از محورهای موردبحث محور «خانواده و تعلیم و تربیت» است که در واقع یکی از نیازهای جامعه محسوب میشود و البته مرتبط با نیاز نظام هم میشود، چرا که ما نمیتوانیم بگوییم جامعه از نظام جداست، لذا اگر بخواهیم نظامسازی کنیم باید در بحث اقتصادی نیز اقتصاد اسلامی هم رعایت شود و اقتصاد مقاومتی که مقام معظم رهبری عنوان کردند نیز حول همین محور است.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، افزود: از طرفی اگر بخواهیم بحث هنر را مطرح کنیم باید هنر دینی را تعریف کنیم تا مسائلی که در هنر دینی وجود دارد، دیده شود، ضمن اینکه باید اقتضائات آن ملاحضه شود، چرا که در اسلام نیز بحث هنر مطرح است.
وی تصریح کرد: با توجه به رابطه تنگاتنگ جامعه و نظام باید دید که آیا این دو تسری به بینالملل هم دارد یا خیر. نظریههای مختلفی در بخش اقتصادی وجود دارد و این سوال مطرح است، آیا میتوان به آن نظریهها پرداخت، از این جهت است که باید در آینده نیز به سطح بینالملل هم حرکت داشته باشیم.
کندری ادامه داد: محور بعدی نیازهای مربوط به خانواده موضوع تربیت بود که در این خصوص نیز هیئت اندیشهورزی با محوریت تربیت خانواده شکل گرفت و از آنجا که رویکرد خانواده مطرح بود، این نیز از سوی حوزهعلمیه بانوان مورد بررسی قرار گرفت و تاکنون اقدامات گسترده خوبی با عنوان «حیات طیبه» در بخش تربیت خانواده صورت گرفته است.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، بیان کرد: یکی دیگر از محورهای دنبال شده با توجه به اینکه در ایام شیوع کرونا گستردگی بیشتری پیدا کرد، بحث «دین، سلامت و سبک زندگی» بود که براساس تاکیدات دین در حوزه سلامت این نیز بسیار حائز اهمیت است، در این خصوص از منظر دین بررسی صورت گرفت، ضمن اینکه همکاری خوبی انجام و کارگروههایی در این حوزه تشکیل شد.
وی اضافه کرد: در بحث «پیوند اعضا، اهدای عضو» چه از افراد مرگ مغزی و چه اهدای کلیه یک فرد زنده نیز از منظر دین مورد بررسی قرار گرفت و با توجه به نشستهای مختلف دانشگاه علوم پزشکی مشهد و حوزهعلمیه خراسان نیز پاسخگویی مسائل شرعی در این خصوص نیز انجام شد.
کندری تصریح کرد: گروههای جهادی حوزهعلمیه نیز ورودی خوبی در ایام کرونا در بخش سلامت روان داشتند که با مراجعه به بیمارستانها با عنوان یاوران اعتقادی تاثیرات خوبی در آرامش و روند بهبودی این بیماری داشتند.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان با بیان اینکه در سطح بینالملل بحث دین اسلام و هجمههایی که به دین اسلام وارد میشود، بسیار گسترده است، اظهار کرد: با بررسی که صورت گرفت، متوجه شدیم باید ارتباط بین ادیانی وجود داشته باشد و بهصورت تخصصی بحث شود، لذا آنچه بین پیام انبیای الهی، مشترک بود را باید مطرح و تقویت کنیم، چرا که هدف همه انبیاء مشترک بوده و بر همین اساس دین به تکامل رسیده است.
وی گفت: در این راستا هیئت اندیشهورز اسلام، ادیان و ارتباط بین فرهنگی با همکاری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی شکل گرفت که این سلسله نشست ها از سال 96 انجام شده است.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان در ادامه افزود: علم در حوزهعلمیه و دانشگاه تفاوتی ندارد، لذا در بخش پژوهش نیز سعی کردیم تا از بهترین شیوهها در خصوص انتقال علم استفاده کنیم، از یک طرف با توجه به اینکه شیوههای تبلیغی نیز در حال جدید شدن است، از این رو، حوزهعلمیه ثابت نبوده و صرفا به سبک قدیم در تبلیغ اکتفا نشد.
وی گفت: ورود به عرصههای متفاوت را در حوزهعلمیه باید ببینیم که شاهد این حضور هستیم و دیگر استفاده از ابزار پژوهشی است که ضرورت استفاده از این پژوهشها برای افراد فعال در این زمینه احساس میشود، به عنوان مثال در برگزاری همایش، نشست، سخنرانی و در هر حیطه از نمایندگی ولیفقیه در دانشگاه تا عقیدتی سیاسی ارتش برای اینکه بخواهد یک فرد موفق باشد، باید یک پژوهشگر باشد، درغیر این صورت، مقلد و از آبشخور دیگران استفاده میکند و اگر مطلب به دستش نرسد، دیگر خودش مولد نیست.
آشنایی مبلغان و طلبهها با الفبای پژوهش
کندری اظهار کرد: مبلغ و طلبه اگر پژوهشگر نباشد، در بزنگاهها نمیتواند گلیم خود را از آب بیرون بکشد، چرا که وی به یک مقلد تبدیل شده و باید برود ببینید که دیگری چه گفته است، لذا اگر فردی بخواهد نوآور و مولد باشد، باید پژوهشگر باشد و با الفبای پژوهش آشنایی داشته تا بتواند برای مشکلات و مسائلی که برایش به وجود میآید، پاسخگو باشد.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، ادامه داد: با توجه به اینکه بحث پژوهش دشوار و دیربازده است و از طرفی هزینه زیادی دارد، ضمن اینکه افراد کمتر تمایل به پژوهش دارند، این موارد آسیب در بخش پژوهش محسوب میشود، لذا اگر روح پژوهشگری در فردی وجود داشته باشد، بهترین پاسخها را در مواجه شدن با مسائل و مشکلات خواهد داد، اما اگر این امر در فرد نهادینه نشده باشد، در برخی موارد در پاسخ به مسائل به خطا خواهد رفت یا پاسخی به فرد خواهد داد که برطرفکننده نیاز وی نباشد.
وی اضافه کرد: نیاز به پژوهش در حوزهعلمیه احساس و کارگروه ویژه نیز در این زمینه تشکیل شد تا مهارتآموزی در بخش اجرایی پیاده شود، از ناحیه بحثهای علمی مشکلی وجود دارد که آیا مباحث علمی دارای محتوا هستند و یا خیر. بخش ابزاری و روشی یک مقوله دیگر است که آیا فرد از مهارت لازم برخوردار است و یا خیر.
کندری بیان کرد: با نگاه به دورانهای مختلف نسبت به منابعی که وجود دارد، متوجه میشویم، هر چند در بحث شیعه و تسنن، هر دو منبع به چشم میخورد، اما آنچه در بحث شیعه وجود دارد، اتصال سندی ما به ائمه اطهار(ع) است. اگر به بحث دورههای حدیثی شیعه نگاهی بیندازیم، مشاهده میکنیم که دوره منع از حدیث نداشتیم، یعنی از زمان پیامبر(ص) احادیث نوشته میشد و در دوران ائمه دیگر تبدیل به نهجالبلاغه، صحیفه سجادیه، صحف دیگر از حضرت زهرا(س) شده است، تا به اصول چهارصدگانه تبدیل شده و کتب اربعه شیعه که جزء منابع اصیل شیعی به حساب میآیند.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، اظهار کرد: یک دوره منع از کتابت وجود داشت که اولین کتب حدیثی بعد از این ممنوعیت از سوی اهلسنت بعد از حدود 150 سال آغاز میشود، لذا از لحاظ کتابت حدیث این چند سال را از شیعه عقبتر است، از طرف دیگر سعی کاتبان بر این بوده که آنچه را شنیدند مکتوب کنند، البته در این میان روایات جعلی نیز وارد شده است.
وی تصریح کرد: یکی از آداب محقق صبر و حوصله است که آراء و روایات معتبر را ببیند و با قرآنکریم مقایسه کند که از صحت آن اطمینان یابد، لذا اگر فردی با روش تحقیق آشنا نباشد، آنگاه برداشت صحیح از دین صورت نخواهد گرفت، ضمن اینکه در جایگاه مبلغ نیز این را به دیگران عرضه میدارد و این است که به اسلام ضربه میزند، چرا که غرضورزان غربی روی این موارد تمرکز کرده و اسلام را با عملکرد این افراد استناد میکنند. در جریان داعش نیز با این سطحینگری مواجه هستیم که به اسلام ضربه وارد کرده است، سطحینگری یک عامل مخرب است که اثرات منفی در اذهان باقی می گذارد.
در امر پژوهش اصراری به اثبات منابع پیشین نیست
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، گفت: با نگاهی به فتوای علما اشتباه در برداشت را به خوبی متوجه خواهیم شد، برای نمونه امام خمینی(ره) در یک زمان فتوا بر حرمت یک چیز را میدهد و در اواخر عمر این به یک نظریه دیگر تبدیل میشود که از این موارد در بین علما وجود دارد، لذا در امر پژوهش اصراری به اثبات منابع پیشین نیست.
وی بیان کرد: اگر بخواهیم تحقیق صحیحی صورت گیرد، در بحث فرضیه به دنبال اثبات و یا رد فرضیه نباید باشیم، لذا با دید باز به منابع رجوع کرده و به دنبال آن باید بود که چه چیزی از این نظریه به دست میآید که این در نظریات فتوایی مجتهدان در سطح کلان نیز مشاهده میشود، لذا سماجتی روی یک امر وجود ندارد.
در تحقیق به دنبال حقیقت باشیم
کندری ابراز کرد: به لحاظ علمی نیز در حوزه دید باز وجود دارد، امام راحل دو اصل به مبانی فقهی اضافه کرد که باعث تغییر فتوا میشود که شامل بحث مکان و زمان است و این پویایی فقه را میرساند، لذا اصل در تحقیق این است که به دنبال حقیقت باشیم.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، تصریح کرد: مرز بدعت و نوآوری به ویژه در حوزه دین بسیار ظریف است، لذا در امر فتوا دادن و تشخیص بین این دو مسئله، یعنی اینکه بدعت نباشد و نوآوری باشد، بسیار مشکل است.
کندری اظهار کرد: امام راحل فرمود: «همانطور که از شیر میترسی از فتوا دادن نیز پرهیز کن»، البته این پرهیز به معنای ایستایی نیست، لذا برای نیازهای امروزی جامعه باید بتوان پاسخگو بود که این نیازمند استنباط است.
وی بیان کرد: جایگاه بحث علمی در کلاس درس است، آنجایی که تولید علم صورت میگیرد باید بحث علمی مطرح شود و در کرسی نظریهپردازی و علمی افراد باید با نظریه جدید به مطرح کردن نظریه خود بپردازد و پاسخ قانعکننده داشته باشد، تا بتواند این نظریه را در جامعه مطرح کند.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، گفت: اگر در یک موضوع به یک نظریه جدید برسیم که البته خلاف نظریه قبلی باشد، اما در این خصوص دلیل داشته باشیم، لذا کسی منکر این مسئله نخواهد شد، اما سرو صداهایی که گاهی پیش میآید، بهخاطر این است که دلایل آن نظریه دلایل قانع کنندهای نیست.
کندری ادامه داد: در مباحث دانشگاهی و حوزوی زمانی است که بحث، بحث مبنایی و لازم است در مجامع علمی مطرح شود، اما برخی از آنها مبنایی نیست و بر سر لجاجت و سطحینگری به وجود میآید، بهعنوان نمونه متخصص ریه سیگار میکشد اما علم به مضر بودن آن دارد، لذا باید محتوای عمیق در هر موضوع تولید کرد و به دست مخاطب رساند.
تولید محتوای قابل ارائه در فضای مجازی
وی ابراز کرد: مشکلی که در جامعه فعلی ما وجود دارد، این است که تولید محتوا با توجه به اقتضائات امروز صورت نمیگیرد، بیشتر جوانان و نوجوانان با فضای مجازی در ارتباط هستند، لذا اثر تولیدی ما باید با مقتضای حال باشد، جوان امروزی شاید حوصله نشستن پای سخنرانی و خواندن یک کتاب و مقاله را نداشته باشد، لذا باید این موارد به یک محتوای قابل ارائه در فضای مجازی تبدیل شود، همچنین برای رده سنی کودک این تولید محتوا باید به یک انیمیشن تبدیل شود.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، تصریح کرد: با نگاهی به سینمای غرب خواهیم دید این مصادیق به خوبی مطرح است و بر باطل خود محکم ایستادهاند و کار میکنند و با هر نظریه در ابعاد مختلف دینی، فرهنگی و سیاسی فیلمسازی، انیمیشن، چاپ کتاب و تولید مقاله دارند و از ابزار مختلف استفاده کرده تا به یک گفتمان تبدیل کنند.
وی با اشاره به سخنان رهبری در خصوص انقلاب اکتبر، گفت: در خصوص انقلاب اکتبر و مبانی این انقلاب بسیار کار شده است به طوری که نویسنده ایرانی در مبانی انقلاب اکتبر بحث میکند، حال یکی از مشکلات ما این است که واقعا چقدر روی مبانی انقلاب اسلامی کار شده و این باید یک دغدغه برای حوزه و دانشگاه باشد هرچند تاکنون غرب اجازه نداده در این خصوص کاری صورت گیرد.
کندری اظهار کرد: این ضرورت وجود دارد تا مبانی انقلاب اسلامی در قالب انیمیشن، چاپ کتاب، مقاله و تولید محتوا در فضای مجازی منتشر شود، تا این مسئله به یک جریان و گفتمان تبدیل شود، لذا باید در این خصوص گسترده کار شود که حوزه و هم دانشگاه مقصر است.
معاون پژوهشی حوزهعلمیه خراسان، ادامه داد: عدم شناخت نسل چهارم از انقلاب اشکال به حوزه و دانشگاه بازمیگردد، لذا بهعنوان یکی از محورهای اساسی باید روی مبانی انقلاب اسلامی کار شود که امید داریم اقدام عمیقی اتفاق بیفتد و انتظار داریم جامعه دانشگاهی نیز به این عرصه ورود پیدا کند تا مبانی انقلاب اسلامی به یک گفتمان تبدیل شود و باید گفت حوزه و دانشگاه دو نهاد علمی است که مکمل و دارای این خاصیت است که کاملکننده یکدیگر هستند و باید برای هم همپوشانی داشته باشند، تا وحدت بیشتری اتفاق بیفتد.
