هنر آیینهکاری و بازتاب آفرینش انسان
معماری ایرانی و هنرهای سنتی تارهای در هم تنیده و یکپارچهای هستند که تحت تأثیر یکدیگر قرار دارند و یکی از مصداقیترین نمونه در این خصوص، هنر آیینهکاری در حرم مطهر رضوی است که بسیار چشمنواز و خیرهکننده است.
«آیینهکاری» یکی از هنرهای سنتی است که در تزیین داخلی اماکن متبرکه، هتلها و منازل کاربرد دارد و هنرمند آیینهکار با چسباندن قطعههای کوچک آینه به شکلهای هندسی، گل و بوتههای مختلف به آیینه، نقشی زیبا میدهد و بازتاب نور از این قطعات کوچک که هنرمندانه در کنار یکدیگر قرار گرفتند، درخشش و زیبایی خاص در تزئینات بناها ایجاد میکند.
این هنر یکی از شاخههای هنرهای تزیینی ایران است و از دوره ساسانیان رایج بوده و در دوران قاجاریه به اوج شکوفایی خود رسیده است. بناهای مذهبی ایران و سایر کشورهای مسلمان؛ مساجد و امامزادهها کانون اصلی استفاده از هنر آیینهکاری هستند و از این هنر چشمنواز و خیرهکننده بهرهمند شدند.
هنرمندان ایران زمین به دلیل ذوق و استعداد فراوان، همواره هنر گذشته و جدید را در هم آمیخته و طرحی نو میآفرینند. یکی از هنرمندان توانا در این زمینه مجید ملکی است که از سنین نوجوانی هنر آیینهکاری را از پدر هنرمند و معمار پیشکسوت حرم مطهر حضرت رضا(ع)، استاد ابوالقاسم ملکی فراگرفته است. وی از معماران برجسته حرم مطهر رضوی است که 68 سال در بارگاه رضوی توفیق خدمت داشته است و با تلفیق معماری اسلامی و مدرن زیبایی حرم مطهر رضوی را دوچندان کرده است. مجید ملکی نیز به دلیل علاقهمندی به فعالیتهای پدر، پای در این عرصه نهاده است.
این هنرمند با فعالیت آیینهکاری فرصت استفاده از تجربیات پدر و استادانی مانند مرحوم حاج محمود جلالیان و حاج علی جلالیان که هر دو از شاگردان پدر وی بودند را یافت و موجب شد تا در کنار اساتید معماری و تزئینات وابسته به آن تجربیات ارزشمندی کسب کند. آنچه در ادامه میخوانید، گفتوگوی ایکنا با این هنرمند آیینهکار حرم مطهر رضوی است.
ایکناـ لطفاً خودتان را برای ما معرفی کنید.
ضمن تشکر از خبرگزاری ایکنا که این فرصت را به بنده داده است، من مجید ملکی هستم و در سال 1355در مشهد و در خانوادهای مذهبی متولد شدم. پدرم تمایل داشت که در حوزه هنرهای سنتی فعالیت داشته باشم و در سنین نوجوانی به دلیل علاقه بسیاری که به کارهای هنری داشتم، هنر آیینهکاری را انتخاب و شاگرد پدر شدم.
ایکناـ آیا آموزشهای هنری خود را بهصورت سنتی صرفاً نزد پدر آموختید یا تحصیلات دانشگاهی هم داشتهاید؟
در زمینه آیینهکاری سنتی، آموزشهای اولیه را از پدر فراگرفتم و آموزش حرفهای را نزد استاد مرحوم حاج محمود جلالیان آموختم. در حال حاضر نیز با توجه به رشته تحصیلیام (مهندسی نرمافزار) طرحهای اولیه آیینهکاری را با کمک نرمافزاریهای طراحی مانند فریهند، اتوکد و کورل طراحی میکنم.
ایکناـ فعالیت رسمی خود را از چه سالی در حرم آغاز کردید؟
از دوران نوجوانی در حرم مشغول به کار آیینهکاری بودم و از سال 70 تا سال 74 بهصورت مقدماتی و سپس از سال 74 تا سال 84 حرفهای به فعالیت خود ادامه دادم. اکنون نیز در مواردی آیینهکاری انجام میدهم.
ایکناـ چه بخشی از آثار هنری در حرم مطهر توسط شما انجام شده است؟
آیینهکاری «رواق دارالولایه» اولین کار من در حرم مطهر رضوی بود، در این رواق آیینهکاری به سبک مدرن انجام شده است. امروزه استفاده از گچ و آیينه با یکدیگر یکی از تکنیکهای آیینهکاری محسوب میشود. شما میتوانید هنر گچ و آيینه را در تزئين رواقهای دارالرحمه و دارالهدايه حرم رضوی با استفاده از طرح گره مشاهده کنید. در ادامه این پروژه، آیینهکاری کفشداری 13 و 14 که از تکنیک گچ و آیینه استفاده شده است را انجام دادم. همچنین در سال 1373پس از حادثه انفجار در حرم مطهر رضوی بخشی از آيینهكاریهای روضه منوره را انجام و توفیق داشتم فعالیتهای دیگری از جمله آیینهکاری امامزاده سلطان ابراهیم و مصلای قوچان را را در کارنامه کاری خود به ثبت برسانم. همچنین آیینهکاری امامزاده دانا علی رشت را نیز با افتخار حضور در کنار استاد حاج علی جلالیان به یادگار گذاشتم. سر در ورودی حوزهعلمیه سبزوار نیز آیینهکاری شد و بقیه موارد نیز شامل برش بخشی از آیینههای سفارت ایران در فرانسه، هتلها و اغلب اماکن متبرکه است.
ایکناـ آیا معماری مدرن موجب کمرنگ شدن نقش هنرهای سنتی شده است؟
به نظر من، هنر هرگز از زندگی انسان جدا نبوده و همواره در تمامی دورانها برای معنا بخشیدن به زندگی با شرایط زمانی هر دوره هماهنگ شده است. معماری سنتی بازتابی از سایر هنرهای سنتی ایرانی و آداب و رسوم این مرز و بوم است. تزئین و آرایش ساختمان نیز جزءلاینفک معماری محسوب میشوند، در واقع کاشیکاری، گچبری و آیینهکاری در کنار دیگر هنرهای سنتی و صنایع دستی فضایی آکنده از هنر، زیبایی و معنویت را در برابر دیدگان میگشایند. هنر آیینهکاری از گذشته تا به امروز ادامه یافته است، نه تنها بهشیوه سنتی آن، بلکه معماران و هنرمندان آن را با هنر مدرن و سبک دکوراسیون امروزی تلفیق کردند.
ایکناـ پیشینه هنر آیینه کاری به چه زمانی باز میگردد؟
در گذشته آیینه از دیگر کشورها به ایران وارد میشد و هنگام جابهجایی برخی از آیینهها در راه میشکست. بههمین دلیل هنرمندان ایرانی برای استفاده از این قطعات شکسته روشی ابداع کردند که با گذشت زمان به هنری سنتی تبدیل شد. بیشتر هنر آیینهکاری در مساجد، گنبدها و مکانهای سیاسی مورد استفاده قرار میگرفت، اما امروزه به شیوه و شکلی جدید در دکوراسیون داخلی نیز کاربردی شده است. در سال 73 پس از حادثه انفجار در حرم مطهر بخشی از آيینهكاریهای روضه منوره با طرحهای زيبای هندسی با استفاده از برشهای آيینه و نيز شيشههای رنگی و آيینههای نقاشی شده به سبکی جدید بازسازی شد.
ایکناـ چگونه آیینهکاری با هنرهای مدرن سازگار شده است؟
در ابتدا كاربرد آيینه در معماری بهصورت نصب جامهای يكپارچه بر بدنه بنا شد، سپس با تولید آینههای نازکتر، هنرمندان خلاق ايرانی اين امكان را یافتند كه آن را به شکلهای هندسی و منحنی ببرند و طرحهای جدیدی مانند انواع گرهها، مقرنسها و نقوش دیگر بيافرينند. امروزه نيز از گچ و آينه به صورت توأمان استفاده میکنند، با اين تفاوت كه زمينه با آینه و طرحهای گل و برگ با گچ بهصورت برجسته ايجاد میشوند. گاهی اوقات گچبری روی آینه با نقاشی است که به آن «آیینه تصویر» میگویند. دیگر روشهای جدید آیینهکاری استفاده از شیشههای رنگارنگ است، در این تکنیک طرحهای گل و بوته، ترنج و یا نیمترنج بر روی آینه چسبانده میشود که نمونههای آن در رواقهای حرم رضوی در دوره معاصر مشاهده میشود.
ایکناـ هنر آیینه کاری نماد چه چیزی است و چه پیامی بهدنبال دارد؟
در فرهنگ ایرانیان، آب و آیینه نماد پاکی، راستگویی و صفاست و به احتمال زیاد کاربرد آن در معماری نیز به همین علت است. در واقع آیینه روشنایی و بازتاب وجود آدمی و آفرینش است. آیینهکاری علم و هنر را درهم آمیخته و شگفتی خلق کرده است. هنرمند آیینهکار با استفاده از قطعات آیینهای که قابلیت انعطافپذیری ندارد، نقوش برجسته و یا فرو رفته خلق میکنند. آیینهکاری خلق نقوش هندسی و افزودن زیبایی و ایجاد محیطی بزرگتر است. حاصل این هنر ایجاد فضایی درخشان و پرتلالو است که از بازتاب پیوسته نور در قطعات آینه پدید میآید. بکار بردن قطعات بسیار کوچک آیینه در کنار هم مفهومی خاص دارد و هنرمند تلاش میکند این مفهوم را به مخاطب انتقال دهد. یکی از این مفاهیم رسیدن از کثرت به وحدت است و علت آن شیوه کار آیینهکاری است که قطعاتی کوچک و ریز در میانه کار در نهایت به یک قطعه بزرگتر منتهی میشوند.
ایکناـ هنر آیینه کاری چقدر توانسته با عمومی شدن در منازل مردم جای بگیرد؟
امروزه در منازل از قابهای تزیینی استفاده میشود که برخی از آنها کار دست است و تابلو آیینهکاری نیز محبوبیت خاصی یافته است. این تابلوها با استفاده از قطعات کوچک آینه به شکلهای هندسی و گل و بوته است که نتیجه آن ترکیب هنر، آینه و عناصر طبیعی و مصنوعی است. آنها از نظر بصری فضا را وسیعتر نشان داده و نور محیط را چند برابر میکنند. زمانی که این عنصر کاربردی تزیینی با هنرهای تجسمی مانند نقاشی و خوشنویسی نیز همراه شود، بدون شک زیبایی مضاعف و هنری چشمنواز ارائه خواهند کرد که حس آرامش، نظم و ترتیب را بیان میکنند، بهویژه اگر با احادیث و یا جملات قصار و زیبای شاعران بلند آوازه ایران زمین همراه شود.
ایکنا ـ از دیگر کارهای هنری خود بگویید.
تابلوهای بسیاری با استفاده از آیینه برای افراد و مکانهای مختلف ساختم، اما مهمترین آنها که زمان بسیاری وقت صرف کردم، تابلو حدیث «سلسلةالذهب» است که حروف عربی و فارسی آن با آیینه یک میل برش داده شده است و علت سختی کار ترجمه فارسی حدیث بود که بسیار ریز خطاطی شده بود و برش آن کاری طاقتفرسا بود. حدیث سلسلةالذهب، حدیثی است که از امام رضا(ع)، زمان ورود به نیشابور نقل شده است و افراد بسیاری آن را نگارش کردند، در واقع سلسلةالذهب به معنی زنجیره طلاست. از دیگر تابلوهای به یادماندنی تابلویی است که از روی طراحی استاد فرشچیان با آیینه ایجاد شده است که در برش آن نیز دقت بسیار لازم بود.
ایکنا- سالها آیینه کاری در حرم مطهر برای شما با چه تجربهای همراه بوده است؟
آیینهکاری در حرم مطهر رضوی با خاطرات زیادی همراه است و همواره شاهد معجزات زیادی از امام رئوف بودیم. به دلیل ماهیت شغلی این حرفه و کار بر روی داربست در ارتفاع به همراه آیینهها بارها و بارها لطف و معجزه امام رضا(ع) شامل حال ما شده است.
انتهای پیام
درود بر آقای ملکی هنرمند برجسته . با آرزوی موفقیتهای بیشتر ... 
