تربیت عبادی و اخلاقی؛ در گرو تربیت اعتقادی

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، حجت‌الاسلام والمسلمین محمد نوروزی، عضو هیئت علمی و مدیر گروه مرکز تخصصی آخوند خراسانی، امروز 23 آذرماه در نشستی مجازی با عنوان «روش‌شناسی تربیت اعتقادی در قرآن کریم» که به مناسبت هفته پژوهش برگزار شد، اظهار کرد: روش‌هایی مانند روش تلقین به نفس، تحمیل به نفس، اعطاء بینش، دعوت به ایمان، تحریک ایمان، آراستگی ظاهر و تزئین کلام از جمله روش‌های اعتقادی است که می‌توان از آن‌ها نام برد و به جهت اینکه موضوع بحث کاملاً روشن شود باید در ابتدا به نکاتی اشاره کنم. نکته اول اینکه قرآن کریم که معجزه جاوید پیامبر گرامی اسلام(ص) است مانند خورشید در همه زمان‌ها بر همه ملت‌ها می‌تابد و به عبارتی قرآن احسن‌الحدیثی است که به منظور تبیان، قرآن، تذکره، تربیت و هدایت انسان‌ها نازل شده است.

وی ادامه داد: در این میان اگر سوال شود که قرآن چگونه کتابی است و آیا کتاب علمی، فقهی، تاریخی و یا عقلی است؟ در پاسخ باید گفت که قرآن کتاب هدایت و تربیت بشر است که قرآن از آن به عنوان «هُدًى لِلنَّاسِ» تعبیر می‌کند. یعنی قرآن نازل شده تا مردم را از تاریکی‌ها و شرک به سوی نور هدایت کند که در حقیقت این مسیری است که با تربیت انسان‌های متعالی ممکن خواهد شد.

عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی افزود: بنابراین قرآن کتاب هدایت و تربیت است و اگر در قرآن مباحث علمی، تاریخی و یا حتی فقهی هم مطرح می‌شود در تمام این موارد، رویکرد اصلی قرآن هدایت و تربیت انسان‌هاست، در اینجا تربیت دینی که مورد انتظار و توجه قرآن کریم است بدین معناست که دین در همه ابعاد وجودی انسان حاکم باشد.

نوروزی بیان کرد: نکته دوم این است که این تربیت از زوایای مختلف قابل تقسیم است، تربیت براساس منبأ به دو قسم تربیت دینی و سکولار تقسیم می‌شود. تربیت بر اساس حرکت و ساحتی که تغییرات تربیتی در آن رخ می‌دهد و یا به تعبیری تربیت بر اساس ابعاد وجودی انسان به تربیت اعتقادی، اخلاقی، عبادی، سیاسی، اجتماعی، عقلانی و خانوادگی تقسیم می‌شود. از طرفی نیز همچنین لازم است بدانیم که تربیت بر اساس شرایط متربی که منظور شخصی است که مورد تربیت قرار می‌گیرد نیز به تربیت دوران نوزادی، کودکی، نوجوانی، جوانی و کهنسالی تقسیم می‌شود.

وی اظهار کرد: اما در میان همه ابعاد و ساحت‌های تربیت مهم‌ترین بعد و ساحت تربیت دینی، تربیت اعتقادی است. به جهت اینکه حیات و زندگی بدون پشتوانه عقیدتی برای انسان ممکن نیست و انسان چاره‌ای جز اعتقاد به برخی امور ندارد، لذا باید گفت که عقاید که می‌تواند درست و یا نادرست باشد از لوازم جدا ناپذیر انسان محسوب می‌شوند. این در حالی است که حتی تدین هم بدون اعتقاد به عقاید اساسی در دین معنای نخواهد داشت و اگر بخواهد تربیت دینی در ساحت و بعدی مانند تربیت عبادی و اخلاقی شکل گیرد، همگی در گرو تحقق تربیت اعتقادی است.

وی خاطرنشان کرد: بنابراین ابتدا باید تربیت اعتقادی و بعد عقیده در انسان به کمال و رشد مورد انتظار برسد تا سپس در سایه تربیت اعتقادی و برخورداری از اعتقادات صحیح تربیت عبادی و اخلاقی تحقق پیدا کند. پس تربیت عبادی و اخلاقی در گرو تحقق تربیت اعتقادی است که این خود نشان از اهمیت و جایگاه عظیم تربیت اعتقادی است.

مدیر گروه مرکز تخصصی آخوند خراسانی بیان کرد: نکته بعدی که حائز اهمیت است و باید مورد توجه قرار گیرد این است که ما در اسلام و فرهنگ اسلامی صرفاً یک سری دستورات تربیتی نداریم بلکه ما معتقدیم که در اسلام از یک نظام تربیتی برخوردار هستیم و زمانی‌که از نظام تربیتی سخن می‌گوییم منظورمان این است که مجموعه‌ای از مفاهیم و اندیشه‌های منظم و سازمان‌یافته در نظام تربیتی وجود دارد که بین این مفاهیم ارتباطی برقرار است و به عبارتی نوعی همبستگی درونی بین مفاهیم تربیتی وجود دارد.

مبانی، اصول، اهداف و روش‌های تربیتی

نوروزی با اشاره به مبانی تربیتی عنوان کرد: مقصود از مبانی تربیتی گزاره‌هایی است که جنبه توصیفی دارد و ناظر به هست‌ها و موقعیت‌های واقعی است که در حوزه تربیت انسان کارایی دارد که در این میان می‌توان به عنوان مثال به مباحث مربوط به شناخت انسان، شناخت فطرت انسان، عوامل موثر در تربیت انسانی؛ اشاره کرد.

وی در خصوص اصول تربیت انسانی اظهار کرد: اصول تربیت یعنی بایدها و نبایدهای امر تربیت و به تعبیری قواعد کلی که در فرایند تربیت تأثیر گذار است که اصل اعتدال نمونه بارز این موضوع است و همچنین اصل تدرج و تسهیل از جمله مباحث دیگری است که در فرایند تربیت موثر هستند و مربی باید به آن توجه داشته باشد.

عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی با اشاره به اهداف تربیت نیز بیان کرد: در واقع تربیت یک هدف نهایی دارد که رسیدن به قرب الهی است اما یک سری اهداف میانی هم دارد که اهداف تربیت با توجه به ساحت‌های مختلف تربیت، طبیعتاً مختلف خواهد بود مانند اهداف تربیت اعتقادی، اخلاقی و...که هر یک از این موارد باید در جای خود مورد بحث و گفت‌وگو قرار گیرد.

نوروزی در بخش دیگری از این نشست به روش‌های تربیتی اشاره و خاطرنشان کرد: در حقیقت روش‌ها راه‌های جزئی و خاص برای رسیدن به اهداف هر کدام از ساحت‌های تربیتی است.

منظور از تربیت اعتقادی چیست؟

وی اظهار کرد: شخصیت انسان دارای ابعاد، جنبه‌ها و ساحت‌های گوناگونی است، اگر ما شخصیت انسان را دارای سه بعد اساسی اندیشه و افکار، عواطف و احساسات و رفتار و عملکرد بدانیم طبیعتاً هر یک از این موارد بعدی از ابعاد شخصیتی انسان است. در حقیقت تربیت انسان ابعاد گوناگونی دارد که تربیت روحی و درونی مهم‌ترین تربیت است. منظور از این دو تربیت، تربیتی است که در بر دارنده رابطه انسان با خدای متعال است و این تربیت روحی به منزله پیش درآمدی است برای تربیت سایر ابعاد وجودی انسان. در حقیقت زمانی‌که انسان بتواند بر خود مسلط باشد و در مسیر تقوای الهی حرکت و رابطه خود را با خداوند اصلاح کند، طبیعتاً چنین انسانی در اصلاح و تربیت رابطه خود با دیگران نیز موفق‌تر خواهد بود.

مدیر گروه مرکز تخصصی آخوند خراسانی افزود: به عبارتی نیز انسان دارای دو بعد روحی و جسمی است و همانگونه که جسم نیاز به تربیت دارد، روح هم نیازمند تربیت است و لذا اگر کسی در جهت تربیت روح خود تلاش کند، در اینجاست که تربیت روحی و یا معنوی او شکل می‌گیرد. در حقیقت تجلی تربیت روحی و یا معنوی در تربیت اعتقادی و عبادی شکل خواهد گرفت.

نوروزی عنوان کرد: از این‌رو باید گفت که تربیت اعتقادی یعنی رشد، ارتقا و شکوفاسازی بعد اعتقادی انسان است و به تعبیری نیز اقداماتی که انسان برای انتقال اطلاعات و بینش‌افزایی خود و یا اینکه بخواهد باور و پذیرشی را در شخص مورد تربیت ایجاد کند با اقداماتی که در حوزه اعتقادات نسبت به شخص مورد تربیت انجام می‌دهد، تربیت توحیدی و به عبارت دیگر نیز تربیت اعتقادی شکل خواهد گرفت.

وی تأکید کرد: بنابراین باید گفت که فرایند آموزش اعتقادات دینی به متربی و مجموعه اعتقاداتی که مربی برای شکل دهی نظام باورها، اغناء فکری و ایجاد بینش در متربی انجام می‌دهد به عنوان تربیت اعتقادی مطرح می‌شود اما نکته بسیار مهمی که در اینجا باید به آن اشاره کرد این است که تربیت اعتقادی را نباید تنها به آموزش اعتقادات دینی خلاصه کرد بلکه پرورش ایمان، اعتقادات با آموزه‌های اساسی دین، ایجاد روحیه دینداری و ایجاد روحیه تقوا در شخص متربی، همگی از مصادیق مهم تربیت اعتقادی صورت می‌گیرد.

عضو هیئت علمی مرکز تخصصی آخوند خراسانی عنوان کرد: پس اینگونه می‌توان گفت که صرف یک سری آموزش‌های اعتقادی نیست بلکه تلاش در جهت تربیت توحیدی و پرورش ایمان و اعتقادات اساسی به آموزه‌های دینی در تربیت اعتقادی دخیل هستند.
نوروزی عنوان کرد: با این وجود باید گفت که می‌توان عقاید اسلامی را به دو دسته اصول اساسی اعتقادات مانند اصولی چون توحید، معاد و نبوت و دیگری هم تفاصیل اصول اعتقادات مانند تفاصیل و جزئیات مباحث مربوط به معاد، اعتقاد به صراط، اعتقاد به معاد جسمانی و روحانی، اعتقاد به جزئیات عالم برزخ و آخرت است پس تربیت اعتقادی تمامی عقاید حقه دین مقدس اسلام را شامل می‌شود.

وی اظهار کرد: این در حالی است که در آیه 285 سوره مبارکه بقره و آیه 136 سوره مبارکه نساء نیز عناصر اصلی تربیت اعتقادی مطرح شده است.