«عمر» در کلام اهل‌بیت(ع)؛ از ماندگاری زیستی تا آبادانی معنوی

به گزارش ایکنا از خراسان‌رضوی، محمدعلی انصاری، صاحب تفسیر مشکاة، در نشستی که محتوای آن از کانال‌های مجازی منتسب به این مفسر قرآن کریم منتشر می‌شود، با موضوع «مفهوم حقیقی عمر» اظهار کرد: معنای «عمر» در کلام اهل‌بیت(ع)، مفهومی است که در نگاه ابتدایی، صرفاً به ماندگاری انسان در دنیا تعبیر می‌شود، اما در لایه‌های عمیق‌تر، معنایی کاملاً متفاوت و ارزشی می‌یابد. واژه «عمر» از ریشه «عمران» گرفته شده و دلالت بر آبادانی دارد؛ یعنی زمانی که بدن انسان به واسطه پیوند با جان و روح، سالم، باطراوت و به‌ دور از فساد و تباهی است.

وی ادامه داد: در همین چارچوب، در معارف اسلامی بر شتاب در دفن پیکر مسلمان متوفی تأکید شده است؛ زیرا پس از جدایی روح از بدن، این پیوندِ آبادکننده از میان می‌رود و جسم، به‌تدریج دچار فساد می‌شود. از همین رو، تأخیر در تشییع و تدفین، برخلاف شأن و کرامت مؤمن دانسته شده و سفارش شده است که بدن متوفی بدون معطلی به خاک سپرده شود، فارغ از ملاحظات عرفی یا انتظار برای حضور افراد خاص.

صاحب تفسیر مشکاة بیان کرد: در ادامه، با اشاره به مفهوم آبادانی، مثال مسجد مطرح می‌شود؛ آبادانی حقیقی مسجد، نه در زیبایی ظاهری بنا، محراب، کاشی‌کاری و معماری آن، بلکه در حضور مؤمنانه، شاداب و آگاهانه مردمی است که از آن بهره می‌برند. قرآن کریم نیز تصریح می‌کند که عمران مساجد الهی، به ایمان و عمل صالح بازمی‌گردد، نه صرفاً به ساختمان و ظاهر.

انصاری افزود: در تبیین معنای والاتر «عمر»، به دعای امام سجاد(ع) استناد می‌شود؛ آنجا که حضرت از خداوند درخواست عمر می‌کنند، اما نه به‌صورت مطلق. تعبیر «عَمِّرنی» در این دعا، از باب تفعیل، دلالت بر فزونی و امتداد دارد، اما با قیدی اساسی همراه است: «ما کان عمری فی طاعتک». به بیان دیگر، امام(ع) تنها آن بخشی از عمر را ارزشمند می‌دانند که در طاعت و بندگی خداوند صرف شود.

وی گفت: حضرت در ادامه می‌فرمایند: اگر زمانی فرا رسد که عمر انسان به «مرتَع شیطان» تبدیل شود؛ یعنی میدان رفت‌وآمد شیطان گردد و سرمایه‌های ایمان، شرافت، شخصیت و معنویت انسان یکی پس از دیگری تباه شود، دیگر این زمان را نمی‌توان «عمر» نامید. چنین حیاتی نه عمران، بلکه خرابی و فساد است. از این‌رو، امام سجاد(ع) با نهایت صراحت از خداوند می‌خواهند که اگر چنین وضعیتی پدید آمد، پیش از آنکه غضب الهی بر انسان مستقر شود، جان او را بستاند.

صاحب تفسیر مشکاة بیان کرد: این نگاه، تبیین‌کننده این حقیقت است که عمر، نه خوب است و نه بد؛ بلکه کیفیت مصرف آن، ارزش یا بی‌ارزشی‌اش را رقم می‌زند. همان‌گونه که در شعر آمده است: «عمر اگر خوش گذرد، زندگی نوح کم است و اگر بناخوش گذرد، یک نفسش بسیار».

انصاری ادامه داد: در بخش دیگری از دعا، امام سجاد(ع) به پالایش درون می‌پردازند و از خداوند می‌خواهند هر خصلت ناپسند و تثبیت‌شده‌ای که موجب سرزنش و عیب‌جویی انسان می‌شود، از وجود او برداشته شود و هر لغزش و عیب گذرا نیز به نیکی تبدیل گردد. حضرت همچنین از خدا می‌خواهند هر خصلت نیک و کریمانه‌ای که در وجود انسان ناتمام است، به کمال برسد.

وی تصریح کرد: این فرازها، مسیری روشن را ترسیم می‌کند؛ آغاز اصلاح، زدودن رذائل از دل است؛ چراکه تا صفحه دل از ناپاکی‌ها پاک نشود، فضائل مجال رشد و شکوفایی نمی‌یابند. پس از پالایش درون، کمالات اخلاقی و معنوی به‌تدریج در وجود انسان جوانه می‌زند.