نگاه ملی به مسئله زیارت محدود به دستگاه‌های حاکمیتی نباشد

محسن هوشمند، رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌رضوی با اشاره به وضعیت ماندگاری زائران در مشهد اظهار کرد: پژوهش‌های مستقیمی درباره ماندگاری زائر انجام نشده و داده‌های موجود از موضوعات مرتبط استخراج شده است، بنابراین ممکن است آمارها کاملاً دقیق نباشند، با این حال، میانگین ماندگاری زائران بین ۴ تا ۵ روز برآورد می‌شود و هر زائر به‌طور میانگین روزانه حداقل سه بار برای زیارت به حرم مطهر رضوی مشرف می‌شود.

وی درباره فرهنگ میزبانی در مشهد تصریح کرد: هرچند همه معتقدیم هنوز فرهنگ میزبانی مطلوب به‌طور کامل محقق نشده، اما در سال‌های اخیر نشانه‌های روشنی از بهبود این فرهنگ دیده می‌شود، به‌ویژه حجم بالای مواکب در مناسبت‌هایی مانند دهه پایانی صفر و دهه کرامت در مشهد بی‌سابقه بوده است و می‌توان گفت فرهنگ اربعینی به این شهر تسری پیدا کرده و تقویت شده است. در دهه پایانی صفر امسال، مجموعه‌های مختلف مردمی و نهادها پای کار آمدند و تقریباً هیچ زائری بدون محل اسکان نماند و بسیاری از حسینیه‌ها، منازل شخصی و فضاهای مردمی برای میزبانی زائران آماده و فعال شدند.

رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با بیان اینکه هنوز تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله زیادی داریم، تأکید کرد: این فاصله تنها در کمبود امکانات یا زیرساخت‌ها نیست، بلکه به نوع مواجهه مردم، به‌ویژه کسانی که در تماس مستقیم با زائران هستند، بازمی‌گردد. کسبه، رانندگان تاکسی و اتوبوس از جمله افرادی هستند که در لایه نخست ارتباط با زائر قرار دارند و نقش آن‌ها در ارتقای تجربه زیارت بسیار مهم است.

وی افزود: باید توجه داشت که در حرم مطهر رضوی جریان گسترده‌ای از خدمت در جریان است و ده‌ها هزار خادم و خادم‌یار که بیشترشان از مردم مشهد هستند، عاشقانه به زائران خدمت می‌کنند، اما با وجود این تلاش‌ها، هنوز ظرفیت زیادی برای کار فرهنگی، تبلیغی و رسانه‌ای در زمینه ترویج فرهنگ میزبانی وجود دارد. نقاط روشن و الگوهای موفق در این زمینه باید بیشتر برجسته و معرفی شوند تا بتوان از آن‌ها برای ارتقای فرهنگ میزبانی در سطح شهر بهره گرفت.

هوشمند با تأکید بر تمایز میان زیارت و گردشگری بیان کرد: نگاه ما به مسئله زیارت باید کاملاً فارغ از نگاه گردشگری باشد. اگر زیارت را براساس الگوهای گردشگری تحلیل کنیم، دچار خطا می‌شویم. زائر را نمی‌توان صرفاً نوعی گردشگر دانست که ارزش او در میزان هزینه‌کرد آن خلاصه می‌شود. زیارت جایگاهی والاتر دارد و نباید در چارچوب‌های اقتصادی و گردشگری محدود شود، چرا که برکات فراوانی در ابعاد مختلف معنوی و فرهنگی دارد و باید تلاش شود این برکات در جامعه تحقق یابد.

وی با اشاره به اینکه وقتی از توسعه صحبت می‌کنیم، این توسعه باید شامل همه اقشار جامعه باشد، تصریح کرد: در حال حاضر، واحدهای اقامتی مشهد اقتصاد فعالی دارند و گروه‌های مختلف زائر از آن‌ها استفاده می‌کنند، اما بخشی از زائران توان مالی استفاده از هتل‌های چهار یا پنج‌ستاره را ندارند که این زائران معمولاً در کمپ‌ها، پارک‌ها، مسافرخانه‌ها یا خانه‌های زائر اقامت می‌کنند و زمان ماندگاری‌شان نیز کوتاه‌تر است، بنابراین الگوی توسعه باید به‌گونه‌ای طراحی شود که همه اقشار جامعه بتوانند از امکانات زیارتی بهره‌مند شوند.

توسعه بخش‌های فرهنگی و تبلیغی خدمات حرم برای اقشار مختلف

رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با اشاره به سیاست‌های چند سال اخیر آستان در حوزه خدمات فرهنگی و تبلیغی اظهار کرد: سیاست اصولی آستان این بوده است که خدمات حرم مطهر به‌ویژه در بخش‌های فرهنگی و تبلیغی برای اقشار مختلف زائران توسعه یابد، به‌عنوان نمونه، رواق کودک در حرم راه‌اندازی شده تا کودکان بتوانند در محیطی فرهنگی و معرفتی ساعاتی را سپری کنند و در این میان، والدین نیز فرصت زیارت آرام‌تر و کامل‌تری داشته باشند، همچنین راه‌اندازی رواق نوجوان و اجرای برنامه‌هایی به زبان‌های مختلف، از دیگر اقدامات انجام‌شده برای پاسخگویی به نیازهای متنوع زائران است.

وی افزود: پایگاه‌های فرهنگی آداب زیارت و حلقه‌های معرفت از دیگر برنامه‌های تبلیغی فعال در حرم هستند و در کنار آن‌ها کتابخانه‌ها، رواق کتاب و برنامه‌های ویژه دختران نیز برای استفاده زائران فراهم شده است، علاوه بر برنامه‌های فرهنگی، خدمات رفاهی نیز برای افزایش حضور و ماندگاری زائران در حرم توسعه یافته است، از جمله اینکه چای‌خانه‌ها که به محلی برای استراحت و تعامل خانواده‌ها تبدیل شده‌اند.

هوشمند با اشاره به تقویت مجموعه‌های فرهنگی آستان قدس تصریح کرد: موزه‌های آستان قدس رضوی و مجموعه رواق خدمتی در مرکز نمایشگاه‌های آستان از ظرفیت‌های مهمی هستند که بازدیدکنندگان بسیاری را جذب کرده‌اند. سالانه بیش از یک میلیون بازدید از موزه‌های حرم انجام می‌شود، با این حال، نورانیت حضرت رضا(ع) و محوریت ضریح منور آنقدر بالاست که بسیاری از زائران تنها برای زیارت حضرت رضا(ع) به مشهد می‌آیند و استفاده از سایر جاذبه‌های گردشگری برایشان در اولویت نیست.

وی تأکید کرد: در کنار تقویت خدمات فرهنگی و رفاهی داخل حرم، لازم است زیرساخت‌های مکمل بیرون از حرم نیز توسعه یابد تا ماندگاری زائر افزایش پیدا کند. آستان قدس تلاش دارد با استفاده از بسترهای دیجیتال همچون سامانه نسیم رضوان و طراحی دستیارهای هوشمند زیارت، اطلاع‌رسانی و برنامه‌ریزی زائران را تسهیل کند تا زائران بتوانند از تمامی ظرفیت‌های موجود در مجموعه حرم مطهر بهره‌مند شوند.

رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی با تأکید بر توسعه رویدادهایی که نسبت هویتی با مسئله زیارت دارند، گفت: این نوع رویدادها می‌توانند اقشار مختلف را درگیر کنند و الزاماً محدود به همایش‌های دینی یا زیارتی نیستند. برای نمونه، چند هفته پیش اولین جلسه دفاع پایان‌نامه در حرم مطهر برگزار شد که موضوعات آن صرفاً دینی یا قرآنی نبود و حتی شامل حوزه‌های پزشکی نیز است که این رویکرد با نگاه آستان به حرم به‌عنوان پایگاه علمی و معنوی، زمینه توسعه رویدادهای بزرگ علمی و بین‌المللی را نیز فراهم می‌کند و می‌تواند همراه با جریان زیارت تعریف شود.

وی با بیان اینکه نگاه ملی به مسئله زیارت نباید تنها محدود به دستگاه‌های حاکمیتی باشد، ادامه داد: جریان زیارت به‌عنوان مؤثرترین کنش فرهنگی کشور، قرن‌هاست که اثر معنوی ماندگار بر افراد می‌گذارد و چرخه خدمت عاشقانه، داوطلبانه و ارادتمندانه در این مسیر شکل گرفته است. توسعه این چرخه نیازمند مشارکت همه مردم است، از کسی که به اندازه یک لیوان آب به زائر خدمت می‌کند تا کسانی که امکان ساخت زائرسرا، مجتمع بین‌راهی یا انجام وقف و نذر دارند.

رئیس مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی در پایان گفت: اگر هر فرد با نگاه مسئولانه وظایف خود را در خدمت به زائر بشناسد، بسیاری از مشکلات موجود در مسیر زیارت قابل حل می‌شود. طی 10 تا 15 سال گذشته بخش زیادی از این مشکلات تخفیف یافته یا حل شده است که با این نگرش مسئولانه می‌توان وضعیت موجود را بهبود بخشید و توسعه پایدار جریان زیارت را تضمین کرد.