سیره امام حسن(ع) و اهل‌بیت(ع)؛ الگوی مهربانی و همدلی در جامعه امروز

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمود طباطبایی، مدیر گروه معارف دانشکده الهیات و عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی به مناسبت 15 ماه مبارک رمضان و سالروز ولادت امام حسن مجتبی(ع)، با اشاره به جایگاه مهربانی در سیره ائمه اطهار(ع)، اظهار کرد: مهربانی در منطق قرآن یک فضیلت فردی صرف نیست، بلکه بنیان هویت جامعه ایمانی است. قرآن کریم در توصیف پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ» (توبه: ۱۲۸) و نیز «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ» (آل عمران: ۱۵۹). «پس به برکت رحمت الهی با آنان نرمخو شدی و اگر تندخو و سختدل بودی قطعاً از پیرامون تو پراکنده می‌شدند.»

وی افزود: این آیات نشان می‌دهد نرمش و مهربانی رمز همراهی مردم و عامل جذب آنان است و همین رأفت و رحمت در سیره ائمه(ع) به‌عنوان استمرار خط نبوت، به‌صورت عینی و اجتماعی تجلی یافته است.

مهربانی؛ ستون انسجام اجتماعی در مکتب اهل‌بیت(ع)

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی با اشاره به سیره امیرالمؤمنین امام علی(ع) تصریح کرد: در سیره امیرالمؤمنین امام علی(ع) می‌بینیم که ایشان حکومت را نه ابزار قدرت، بلکه وسیله خدمت می‌دانستند. در نامه به مالک اشتر آمده است «وَأَشْعِرْ قَلْبَكَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِيَّةِ… (نهج‌البلاغه، نامه ۵۳)؛ یعنی رحمت نسبت به مردم را به قلب خود بچشان. این تعبیر نشان می‌دهد مهربانی یک رفتار سطحی نیست بلکه باید به ملکه درونی تبدیل شود.

طباطبایی ادامه داد: در سیره امام حسن مجتبی(ع) نیز انفاق‌های پنهانی و همراهی با نیازمندان گزارش شده و درباره امام سجاد(ع) نقل است که پس از شهادت‌ایشان مردم فهمیدند چه کسی بار معیشتی ده‌ها خانواده را بر دوش داشته است. این رویکرد به ما می‌آموزد که برای جامعه امروز، الگوی امامان صرفاً در مناسک دینی خلاصه نمی‌شود، بلکه رفتار محبت‌آمیز با تمام مردم - فارغ از درجه پایبندی دینی آنان - یک اصل اساسی است.

وی تاکید کرد: مهربانی در سیره اهل بیت(ع)، راهبردی برای حفظ انسجام اجتماعی و نشان‌دهنده عمق ایمان است، و یک خُلق فردی نیست؛ بلکه «راهبرد اداره جامعه» است.

مدیر گروه معارف دانشکده الهیات با اشاره به ضرورت تبدیل فرهنگ «هوای هم را داشتن» به رفتار عملی بیان کرد: قرآن کریم اصل همبستگی اجتماعی را چنین بیان می‌کند «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» (حجرات: ۱۰) و «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى» (مائده: ۲).همچنین بر اساس روایات پیامبر اکرم(ص) نیز جامعه ایمانی را به پیکر واحد تشبیه کرده‌اند. در سیره امام جعفر صادق(ع) نیز بر درک نیاز برادر دینی پیش از درخواست او تأکید شده و آمده است: «مَنْ قَضَى لِأَخِيهِ الْمُؤْمِنِ حَاجَةً قَضَى اللَّهُ لَهُ مِائَةَ حَاجَةٍ».

طباطبایی با بیان اینکه «هوای هم را داشتن» مصداق بارز مواسات است، تصریح کرد: امیرالمؤمنین(ع) در توصیف متقین می‌فرمایند «مُتَحَابِّینَ فِی اللَّهِ، مُتَوَاخِینَ فِی اللَّهِ، مُتَعَاطِفِینَ فِی اللَّهِ» (غررالحکم). «دوستدار یکدیگر در راه خدا، برادران هم در راه خدا، دلسوز و مهربان نسبت به هم در راه خدا.»

وی با پبشنهاد چند راهکار مبتنی بر سیره معصومان برای عملیاتی شدن این فرهنگ، بیان کرد: نخست نهادینه سازی مسئولیت پذیری متقابل براین اساس تبیین این حقیقت که مسئولیت اجتماعی، جزء ایمان است، نه امر مستحب حاشیه‌ای؛ چنانکه امام صادق(ع) می‌فرمایند: «لَا إِيمَانَ‌ لِمَنْ لَمْ يَأْمَنْ جَارُهُ بَوَائِقَه‌» (الکافی، ج ۲، ص ۶۶۶). «ايمان ندارد کسی که همسایه‌اش از آزار او در امان نباشد.» این حدیث، ایمان را با مسئولیت‌پذیری اجتماعی گره می‌زند. فرهنگ «هوای هم را داشتن» زمانی عملی می‌شود که هر فرد خود را در برابر دیگری مسئول بداند.

عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تبدیل عواطف به رفتار به عنوان دومین راهکار پیشنهادی افزود:  سیره امام سجاد(ع) در رساله حقوق، حقوق متقابل افراد جامعه را به صورت عملی تبیین کرده است. برای نمونه، حضرت در حق همسایه می‌فرمایند: «أَنْ تَحْفَظَهُ غَائِباً وَ تُکْرِمَهُ شَاهِداً وَ تَعُودَهُ مَرِیضاً» (رسالة الحقوق)؛ «اینکه در نبودش حافظ منافع او باشی و در حضورش او را احترام کنی و به هنگام بیماری از او عیادت کنی.» اینها دستورالعمل‌های عملی برای ایجاد همدلی است. 

طباطبایی با تأکید بر ایجاد شبکه‌های همدلی به عنوان راهکار پیشنهادی سوم تصریح کرد: امام صادق(ع) به شیعیان آموختند که «تَوَاصَلُوا وَ تَبَارُّوا وَ تَرَاحَمُوا وَ کُونُوا إِخْوَةً بَرَرَةً» (الکافی، ج ۲، ص ۱۷۵)؛ «با یکدیگر پیوند برقرار کنید، نیکی کنید و مهربانی ورزید و برادرانی نیکوکار باشید.» این توصیه مؤکد بر ایجاد شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر همکاری و همدلی است.

وی ادامه داد: در روایت دیگر امام صادق (ع) می فرمایند:« يَحِقُّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الِاجْتِهَادُ فِي التَّوَاصُلِ وَ التَّعَاوُنُ عَلَى التَّعَاطُفِ وَ الْمُوَاسَاةُ لِأَهْلِ الْحَاجَةِ وَ تَعَاطُفُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ حَتَّى تَكُونُوا كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ‌ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ‌ مُتَرَاحِمِين‌» بر مسلمانان است که در ارتباط و کمک به یکدیگر بکوشند، به نیازمندان شفقت و یاری نشان دهند، و نسبت به یکدیگر دلسوز باشند، تا همانطور که خداوند متعال به شما دستور داده است، باشید: رحماء بینهم، به یکدیگر دلسوزی کنید.

سه اصل ائمه(ع) برای همدلی و کاهش تنش در شرایط اقتصادی و اجتماعی

مدیر گروه معارف دانشکده الهیات درباره راهکارهای تقویت همدلی در شرایط فشارهای اقتصادی و اجتماعی گفت: سیره ائمه(ع) سه اصل اساسی را آموزش می‌دهد؛ نخست مواسات و ایثار، چنانکه قرآن می‌فرماید «وَ یُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» (حشر: ۹). «و دیگران را بر خود مقدم می‌دارند، هر چند خود نیازمند باشند.» امام علی(ع) در دوران زمامداری خود، حتی هنگامی که بیت‌المال به‌شدت محدود بود، این گونه عمل می‌کردند و به کارگزاران خود نیز چنین فرمان می‌دادند. در شرایط فشار اقتصادی، «مواسات» یعنی تقسیم داشته‌های محدود با دیگران که نتیجه آن کاهش شکاف اجتماعی و افزایش سرمایه اجتماعی است.

طباطبایی با اشاره به صبر و مدارا به عنوان دومین اصل اظهار کرد: صبر و مدارا «وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ» (عصر: ۳) و به فرموده امام صادق(ع): «إِنَّ الرِّفْقَ یُمْنٌ وَ الْخَرْقَ شُؤْمٌ» (الکافی، ج ۲، ص ۱۱۹) «نرمی و مدارا مایه برکت و خشونت مایه شومی است.» در تنش‌های اجتماعی، اولین قربانی، مدارا و نرمش است. سیره امامان به ما می‌آموزد که در شرایط سخت، صبوری و مدارا با مردم، نه تنها نشانه ضعف نیست، بلکه هوشمندانه‌ترین راه برای حفظ جامعه است. لذا امام صادق ع می فرمایند: مُدَارَاةُ النَّاسِ نِصْفُ الْإِيمَانِ وَ الرِّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ الْعَيْشِ. مدارا کردن با مردم نیمی از ایمان است و نرمخویی با آنها نیمی از زندگی. 

وی با بیان دستگیری عملی از نیازمندان به عنوان سومین اصل تصریح کرد: امام رضا(ع) می‌فرمایند: «إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً فِی الْأَرْضِ یَسْعَوْنَ فِی حَوَائِجِ النَّاسِ هُمُ الْآمِنُونَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ» (بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۳۱۸)؛ «همانا برای خدا بندگانی در زمین است که در رفع نیازهای مردم می‌کوشند؛ اینان در روز قیامت در امانند.» امام کاظم(ع) نیز در شب تاریک مدینه به صورت ناشناس برای نیازمندان آذوقه می‌بردند. این سبک زندگی به ما می‌آموزد که برای کاهش تنش‌های اجتماعی، باید از سخن‌رانی‌های اخلاقی فراتر رویم و به صورت عملی، بار مشکلات مردم را کاهش دهیم. امروز در شرایط فشار اقتصادی، کوچک‌ترین اقدام عملی برای رفع نیاز دیگری، ارزشی فراتر از هزاران توصیه اخلاقی دارد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی تأکید کرد: در مجموع، سیره ائمه اطهار(ع) نشان می‌دهد که مهربانی با مردم، فراتر از یک رفتار احساسی، یک راهبرد عقلانی و دینی برای حفظ انسجام اجتماعی و کاهش تنش‌هاست. پیام مشترک آیات و روایات این است که جامعه ایمانی، جامعه‌ای است که افراد آن «هوای هم را دارند» و این مهم، تنها با تبدیل ارزش‌های اخلاقی به رفتارهای روزمره و نهادینه‌سازی آنها در ساختارهای اجتماعی ممکن خواهد شد. امروز جامعه ما بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازخوانی این سیره و عملیاتی کردن آن در زندگی جمعی است.