پیامدهای دروغ در جامعه؛ از گناه کبیره تا فروپاشی اعتماد اجتماعی
حجتالاسلام والمسلمین مهدی شریعتتبار با تبیین ابعاد فقهی و اخلاقی دروغ گفت: این رفتار نهتنها پیامدهای اخروی دارد، بلکه ساختار روابط اجتماعی را نیز دچار آسیب جدی میکند.
حجتالاسلام والمسلمین مهدی شریعتتبار، پژوهشگر دینی در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی، در خصوص جایگاه دروغ در آیات قرآن و روایات ائمه معصومین(ع)، اظهار کرد: دروغ از گناهان کبیره است و گناه کبیره به گناهانی گفته میشود که خداوند متعال در قرآن کریم نسبت به آنها وعده عذاب، خشم و آتش دوزخ داده است. در قرآن کریم و روایات ائمه معصومین(ع) نیز مؤمنان بهکرات از دروغگویی نهی و این عمل نکوهش شده است.
وی افزود: حرمت دروغ و زشتی آن، به تعبیر شیخ انصاری، از چهار منبع قابل اثبات است: قرآن، روایات، عقل و اجماع. بنابراین، هم قرآن کریم، هم سنت، هم حکم عقل و هم اجماع فقها، بر حرمت و قبح دروغ دلالت دارند.
این پژوهشگر دینی با اشاره به آیهای از سوره «نحل» درباره دروغ، تصریح کرد: در قرآن کریم آیات متعددی وجود دارد که دروغ و دروغگویان را نهی و نکوهش میکند. به نظر بنده، هشداردهندهترین و تکاندهندهترین آیه در مذمت دروغ، آیهای از سوره نحل است که بیان میکند کسانیکه اهل دروغ هستند، ایمان به خدا و آیات الهی ندارند.
شریعتتبار ادامه داد: این آیه در حقیقت نشان میدهد که میان دروغ و ایمان، به تعبیر علمی، تباین کلی وجود دارد؛ یعنی با تحقق دروغ، ایمان زایل میشود. افزون بر این، در روایات نیز بارها این سؤال مطرح شده است که چه عملی انسان را بهشتی و چه عملی او را جهنمی میکند. در پاسخ تأکید شده است که دروغ را، چه در شوخی و چه در جدی، ترک کنید؛ حتی در شوخی نیز نباید دروغ گفت.
وی اظهار کرد: علت این تأکید فراوان آن است که انسان، حلاوت و شیرینی ایمان را در دل خود احساس نمیکند مگر آنکه دروغ را ترک کند. در روایات آمده است که ممکن است انسان مؤمن دچار برخی لغزشها شود، هرچند نباید چنین کند، اما دروغ با ایمان سازگار نیست. از همین رو این پرسش مطرح میشود که آیا ممکن است انسان مؤمن دروغ بگوید؟ پاسخ منفی است؛ زیرا ایمان با دروغ جمع نمیشود.
این پژوهشگر دینی تأکید کرد: بنابراین، چه از منظر آیات قرآن، چه در روایات و چه براساس حکم عقل و اجماع فقها و علمای اخلاق، دروغ عملی زشت، ناپسند و بهشدت نکوهیده است؛ چراکه نجات انسان در صداقت و هلاکت او در دروغگویی است.
شریعتتبار در خصوص آثار و پیامدهای دنیوی و اخروی دروغ در روایات بیان کرد: مجازات اخروی دروغ، به دلیل قرارگرفتن در زمره گناهان کبیره، وعده عذاب الهی و دوزخ است. اما در دنیا نیز دروغ، نظام زندگی انسانها را مختل میکند. اگر در خانواده و جامعه، دروغگویی رواج یابد، اعتماد اجتماعی از بین میرود و تعاملات سالم دچار اختلال میشود.
وی ادامه داد: در جامعهای که دروغ رایج باشد، افراد نمیتوانند به یکدیگر اعتماد کنند. مهمترین ملاک در زندگی خانوادگی و اجتماعی، صداقت است و اگر صداقت جای خود را به دروغ بدهد، اساس اعتماد و در نتیجه، زندگی اجتماعی فرو میریزد.
این پژوهشگر دینی با بیان اینکه در فقه اسلامی برای حرمت دروغ استثناهایی محدود و مشخص ذکر شده است، گفت: از جمله این موارد میتوان به شرایط اضطرار، اصلاح ذاتالبین و نجات جان انسان بیگناه اشاره کرد. همچنین در شرایطی که میان افراد یا گروهها دشمنی و خصومت شدیدی وجود دارد و خطر درگیری و حتی قتل مطرح است، اگر با گفتن سخنی خلاف واقع بتوان صلح و آشتی ایجاد کرد و از مفسدهای بزرگتر جلوگیری کرد، چنین کاری مجاز دانسته شده است.
شریعتتبار ادامه داد: در مواردی نیز که جان، آبرو یا مال قابل توجه یک مؤمن در معرض خطر ظالمانه قرار گیرد و دفع این خطر جز با گفتن سخنی خلاف ظاهر ممکن نباشد، فقها و علمای اخلاق این امر را از باب دفع مفسده بزرگتر با مفسده کوچکتر مجاز شمردهاند.
وی با اشاره به مفهوم «توریه» در دین و شرایط جواز و کاربرد آن گفت: در برخی موارد، بهجای دروغ صریح از توریه استفاده میشود؛ یعنی سخنی گفته میشود که ظاهر آن مخاطب را به معنایی خاص هدایت میکند، در حالیکه گوینده قصد معنای دیگری دارد. این شیوه، در صورت امکان، برای پرهیز از دروغ توصیه شده است. با این حال، اصل کلی آن است که تا حد امکان نباید به دروغ متوسل شد و تنها در شرایط استثنایی و ناگزیر و برای دفع ضرر مهمتر، چنین امری جایز دانسته میشود.
انتهای پیام
