جهاد در قرآن؛ مسیری برای تقویت ایمان و آگاهی

مفهوم «جهاد» در قرآن کریم از بنیادی‌ترین واژه‌هایی است که با لایه‌های عمیق اخلاقی، تربیتی و معنوی به‌کار رفته است. آیات متعدد قرآن این واژه را در پیوند با تلاش پیگیر، استقامت در مسیر حقیقت و پایداری در برابر دشواری‌های روحی و اجتماعی مطرح می‌کنند. در این نگاه، جهاد تنها یک عمل مقطعی نیست، بلکه فرآیندی پیوسته از رشد درونی، مراقبت اخلاقی و تقویت باورهای الهی است؛ فرآیندی که انسان را به سوی زندگی مسئولانه‌تر و متعهدانه‌تر رهنمون می‌کند.

تأکید قرآن بر صبر، پایداری، ترجیح حق بر راحتی و وفاداری به ارزش‌های الهی، همگی بخش‌هایی از همین نگاه گسترده به جهاد هستند. به همین دلیل، بررسی مفهوم جهاد در آیات قرآن، در حقیقت بررسی یک نظام تربیتی است که هدف آن، ساختن انسانی استوار، آگاه و اخلاق‌محور در مسیر بندگی است.

خبرنگار ایکنای خراسان‌رضوی به‌منظور بررسی موضوع جهاد از منظر قرآن، گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام والمسلمین عباس علی‌دادی، پژوهشگر دینی، انجام داده است که در ادامه می‌خوانید؛

ایکناـ نگاه قرآن کریم به موضوع جهاد چگونه است؟

در سراسر آیات قرآن، می‌بینیم که خداوند انسان را به صبر، استقامت و جهاد دعوت می‌کند. این سه مفهوم در معانی و مفاهیم قرآنی، تقریباً به یک معنا استعمال می‌شوند. در اصطلاحات قرآنی، صبر، جهاد و استقامت دارای یک معنا و مفهوم مشترک هستند. آیات فراوانی با بیان‌های متفاوت در قرآن وجود دارد که خداوند مردم را به این سه امر مهم دعوت می‌کند. از واژگانی که خداوند در قرآن بسیار به‌کار برده، همین واژه «جهاد» است که با تعابیر مختلفی همچون «جاهدوا»، «یجاهدوا»، «جاهد» و... در آیات گوناگون به‌کار رفته و در موارد متعدد، دستور به جهاد داده شده است.

نکته جالب اینکه خداوند درباره جهاد می‌فرماید: اگر بخواهید مؤمن واقعی را بشناسید، باید به سراغ کسانی بروید که اهل جهاد هستند. صرف حضور در صف اول نماز جماعت، حفظ قرآن یا داشتن نشانه‌های ظاهری عبادت، معیار کامل برای شناخت ایمان حقیقی نیست؛ بلکه مؤمن واقعی، کسانی هستند که اهل جهادند. در آیه‌ای می‌فرماید: «وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فی سَبیلِ اللهِ وَ الَّذینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقّاً»؛ کسانی‌که ایمان می‌آورند، هجرت می‌کنند و در راه خدا جهاد می‌کنند و همچنین به یاری جنگ‌زدگان و بی‌پناهان می‌شتابند و دین خدا را نصرت می‌کنند، آنان مؤمنان حقیقی هستند.

در آیه دیگری می‌فرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ»؛ مؤمنان واقعی کسانی هستند که به خدا و رسول او ایمان آورده‌اند، تردیدی به دل راه نداده‌اند و با مال و جان خود در راه خدا جهاد کرده‌اند. بنابراین، در قرآن، مؤمن واقعی کسی است که مجاهد فی سبیل‌الله باشد.

در مکتب قرآن، جهاد تنها به معنای قتال و جنگیدن نیست؛ قتال بخشی از جهاد است، اما جهاد معنایی وسیع و گسترده دارد. خداوند خطاب به پیامبر(ص) می‌فرماید: «جاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنافِقينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ»؛ با کافران و منافقان جهاد کن. این آیه در مکه نازل شده، در حالی که پیامبر در آن زمان مأمور به قتال و جنگ نبودند.

جهاد شامل حوزه‌های مختلفی همچون جهاد سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و تبیینی است و همه این‌ها در زمره جهاد قرار می‌گیرند. امیرالمؤمنین(ع) می‌فرمایند: «وَاللهَ اللهَ فِي الْجِهَادِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَأَلْسِنَتِكُمْ»؛ با مال، جان و زبان خود جهاد کنید. بنابراین، هر عملی که در مقابله با دشمن و در مسیر حق انجام شود، در مکتب قرآن جهاد محسوب می‌شود.

ایکناـ وظیفه مردم نسبت به مفهوم «جهاد» از منظر قرآن چیست؟

اگر به منطق قرآن و معارف اهل‌بیت نگاه کنیم، می‌بینیم که جهاد پیش از هر چیز به معنای تلاش، استقامت و مسئولیت‌پذیری در مسیر حق است. هرکس اندک آشنایی با آموزه‌های دینی داشته باشد، می‌داند که تأکید اصلی قرآن بر پایداری در ارزش‌ها و مقاومت در برابر سستی و بی‌عملی است.

هنگامی‌که به زیارت حرم‌های ائمه(ع) می‌رویم، شهادت می‌دهیم که آنان «حق جهاد» را به‌جا آوردند؛ یعنی در مسیر ایمان، عدالت، اخلاق و خدمت به مردم، نهایت تلاش خود را انجام دادند. این همان الگویی است که قرآن برای انسان مؤمن ترسیم می‌کند.

قرآن تعبیر «أشداء علی الکفار رحماء بینهم» را بیان می‌کند که به معنای استواری در برابر سختی‌ها و مهربانی در روابط اجتماعی و اخلاقی است. این آیه دعوت به جنگ یا خشونت نیست، بلکه ناظر بر استحکام شخصیتی، ثبات قدم و پرهیز از واگرایی در جامعه است.

رهبران دینی نیز تأکید می‌کنند که مراد از این مفاهیم، «جنگ دائمی» نیست، بلکه ایستادگی اخلاقی و فکری در میدان‌های مختلف زندگی است؛ میدان گفت‌وگو، میدان کار، میدان مسئولیت اجتماعی و میدان فرهنگ.

در منطق قرآن، استقامت جایگاه ویژه‌ای دارد؛ مؤمن کسی است که در برابر مشکلات و دشواری‌ها، دچار عقب‌نشینی روحی و اخلاقی نمی‌شود. اگر انسان با رنج، فشار اقتصادی یا مشکلات اجتماعی مواجه شود، یادآوری می‌شود که این سختی‌ها بخشی از مسیر رشد و تعالی است.

قرآن یادآور می‌شود که اگر آسیبی به انسان می‌رسد، خداوند از تلاش بندگان آگاه است و تحمل سختی‌ها می‌تواند مقدمه‌ای برای تقویت ایمان و کسب تجربه‌های ارزشمند باشد. این نگاه، امید، صبر و استمرار را در جامعه تقویت می‌کند.

ایکناـ خداوند در قرآن کریم در کنار جهاد، مردم را به صبر توصیه کرده است؛ در این خصوص توضیح بفرمایید.

بله، خداوند در کنار جهاد، بر صبر نیز تأکید فراوانی دارد و می‌فرماید: «فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ». نخستین دستور به پیامبر(ص) این است که صبر کند، همان‌گونه که پیامبران بزرگ الهی صبر کردند. این بیان نشان می‌دهد که سیره همه انبیا بر صبر و استقامت استوار بوده است.

از آنجا که خداوند پیامبر(ص) را «أسوه حسنه» معرفی کرده است، وظیفه ما نیز الگوگیری از ایشان است؛ بنابراین، صبوری وظیفه‌ای همگانی است. البته صبر در قرآن به معنای انفعال و دست روی دست گذاشتن نیست، بلکه به معنای ایستادگی فعال در میدان‌های مختلف زندگی است.

خداوند صبر را حتی در دل میدان نبرد معنا می‌کند؛ آنجا که می‌فرماید: «كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ» و بلافاصله تأکید می‌کند: «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ». در این آیه، صبر به‌عنوان عامل پیروزی در شرایط سخت معرفی شده است.

در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: «وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ»؛ چه بسیار پیامبرانی که مردان الهی در کنار آنان جنگیدند، اما هرگز دچار سستی نشدند. سپس می‌فرماید: «و الله یحب الصابرین»؛ خداوند صابران را دوست دارد.

همچنین در آیه «فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَن تَابَ مَعَكَ» بر ضرورت استقامت تأکید شده و در آیه «قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنى وَ فُرادى» از مردم خواسته می‌شود که برای خدا قیام کنند؛ چه به‌صورت جمعی و چه فردی. این آیات نشان می‌دهد که صبر، استقامت و قیام، مفاهیمی به‌هم‌پیوسته در مسیر جهاد و تعالی انسان هستند.