زیارت در مسیحیت؛ از آیین قدسی تا چالشهای تاریخی و مدرن
علی اکبری چناری با اشاره به پیشینه کهن زیارت در تاریخ بشر، کتاب «درآمدی به زیارت در مسیحیت» را تلاشی برای واکاوی سیر تحول زیارت مسیحی از آغاز شکلگیری تا دوره معاصر دانست؛ اثری که ضمن بررسی نقش زیارت در تحولات دینی و سیاسی مسیحیت، به آسیبها، مناقشات تاریخی و پیوند امروزین آن با گردشگری مذهبی نیز پرداخته است.
علی اکبری چناری، پژوهشگر حوزه ادیان و نویسنده کتاب «درآمدی به زیارت در مسیحیت»، در گفتوگو با ایکنا از خراسانرضوی، درباره جایگاه زیارت در جامعه معاصر، اظهار کرد: اشتیاق انسان برای ورود به فضای قدسی و حضور در مکانهای مقدس بخشی از طبیعت و سرشت انسانی است. از همین رو سفر به اماکن مقدس با انگیزههای دینی از کهنترین و رایجترین انواع سفر در طول تاریخ بشر بوده و احتمالاً ریشههای آن به نخستین روزهای شکلگیری ادیان بزرگ جهان بازمیگردد.
وی بیان کرد: امروزه نیز زیارت مکانهای مقدس و مقابر قدیسان و اولیای الهی از اهمیت فراوانی برخوردار است. برخی پژوهشگران حوزه زیارت حتی بازسازی مکانهای مقدس و افزایش اشتیاق مردم به زیارت آنها را نشانهای از احیای دوباره دین و تقویت جایگاه آن، بهویژه در کشورهای اروپایی دانستهاند.
این پژوهشگر با بیان اینکه زیارت ریشهای باستانی دارد، افزود: زیارت بهصورت یک نهاد دینی از زمان ظهور ادیان بزرگ تاریخی همچون آیین هندو، آیین بودا، یهودیت، مسیحیت و اسلام اهمیت و نمود بیشتری پیدا کرده است.
جایگاه زیارت در مسیحیت در مقایسه با اسلام و یهودیت
چناری درباره جایگاه زیارت در مسیحیت بیان کرد: این موضوع را میتوان از دو منظر دینی و تاریخی بررسی کرد. از نظر فقهی و شرعی، زیارت در مسیحیت جایگاه پررنگی ندارد و در عهد جدید شواهد روشنی مبنی بر تأیید یا توصیه به آن دیده نمیشود.
وی ادامه داد: در یهودیت، تا زمانیکه معبد اورشلیم پابرجا بود، هر مرد یهودی پس از رسیدن به سن بلوغ موظف بود سالی سه بار به زیارت اورشلیم برود. در اسلام نیز براساس آیات قرآن کریم، هر مسلمانی که توانایی داشته باشد باید به زیارت خانه خدا برود و این یک فریضه دینی است. اما در عهد جدید، به جز اشارههایی به سیره عملی حضرت عیسی(ع) و حواریون، دستور صریحی درباره استحباب یا وجوب زیارت وجود ندارد و حتی در برخی موارد از محدود کردن خداوند به مکانهای خاص انتقاد شده است.
نقش زیارت در تحولات دینی و سیاسی مسیحیت
چناری بیان کرد: از منظر تاریخی، زیارت نقش مهمی در تحولات دینی و سیاسی مسیحیت داشته است. زیارت مسیحی در بستر تاریخ شکل گرفته و در دورههای مختلف، اشکال گوناگونی پیدا کرده و واکنشهای متفاوتی نیز نسبت به آن شکل گرفته است.
نویسنده کتاب «درآمدی به زیارت در مسیحیت» با بیان اینکه در صدر مسیحیت و پیش از عروج حضرت عیسی(ع)، مکان زیارتی مسیحیان همان اورشلیم بود، گفت: پس از عروج آن حضرت برخی با این استدلال که نباید خداوند را به مکان خاصی محدود کرد، با زیارت اورشلیم مخالفت کردند.
چناری افزود: در دوران آزار و شکنجه مسیحیان به دست رومیان، زیارت شهدا و الگوگیری از آنان مطرح شد. در ادامه نیز راهبان که ادامهدهندگان راه شهدا محسوب میشدند، جایگاه مهمی در میان مردم یافتند و به کانونهای زیارتی تبدیل شدند. این روند به شکلگیری «کیش قدیسان» انجامید و تأثیرات گستردهای بر زیارت مسیحی گذاشت.
وی ادامه داد: در اواخر دوره باستان، برخی متألهان مسیحی مانند گریگوری نوسایی و آگوستین قدیس در مناقشه میان زیارت اورشلیم و زیارت شهدا و قدیسان، بر اهمیت زیارت قدیسان تأکید کردند و از آن دفاع کردند.
این پژوهشگر با اشاره به برخی آسیبها در تاریخ زیارت مسیحی گفت: افراط در تکریم قدیسان موجب بروز پدیدههایی مانند فروش آثار و بقایای قدیسان، ایجاد بقایای جعلی و ساخت زیارتگاههای جدید براساس آنها و حتی سوءاستفاده مالی از مردم شد.
فاصله قرون یازدهم تا شانزدهم؛ «عصر طلایی زیارت»
وی افزود: در دورهای که از آن با عنوان «عصر طلایی زیارت» در فاصله قرون یازدهم تا شانزدهم یاد میشود، این افراطها به اوج رسید و زیارت با مسائل سیاسی و اقتصادی درآمیخت. پیوند زیارت با قدرت پاپ نیز باعث شد که در دوره نهضت اصلاح دینی، بهویژه در مناطق شمالی اروپا، زیارت با افول مواجه شود.
چناری ادامه داد: در عصر مدرنیته نیز با غلبه عقلگرایی، اهمیت زیارت در بسیاری از مناطق مسیحی کاهش یافت، اما از اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، با گزارشهایی از تجلیات مریم مقدس، بار دیگر توجه به زیارتگاهها افزایش یافت و در دوره معاصر نیز قدیسان همچنان برای بسیاری از مسیحیان پناهگاه معنوی بهشمار میآیند.
هدف از تألیف کتاب «درآمدی به زیارت در مسیحیت»
این پژوهشگر درباره هدف خود از نگارش این کتاب گفت: در این اثر تلاش کردهایم به این پرسش اصلی پاسخ دهیم که زیارت مسیحی از زمان شکلگیری تا دوره معاصر چه تحولاتی را پشت سر گذاشته و چه نقشی در تحولات دینی و سیاسی مسیحیت داشته است.
وی افزود: برای پاسخ به این مسئله، پرسشهای فرعی متعددی مطرح شده است؛ از جمله اینکه زیارت مسیحی چگونه شکل گرفته و چه عواملی در پیدایش آن مؤثر بوده است، چه گروههایی مانند مردم عادی، حکمرانان، متألهان و راهبان در توسعه آن نقش داشتهاند، انتقال بقایای قدیسان چه تأثیری در گسترش زیارت داشته و پاپها چه نقشی در افول آن در اواخر قرون وسطا ایفا کردهاند.
چناری به موضوعات دیگری که در کتاب بررسی شده است اشاره کرد و گفت: روند زیارت مسیحی پس از نهضت اصلاح دینی، محورهای انتقاد پروتستانها از زیارت، دلایل افزایش گرایش به زیارت در دوران پسامدرن و همچنین نحوه مواجهه کلیسای کاتولیک با پیوند میان زیارت و گردشگری از دیگر مباحث مورد بررسی در این کتاب است.
این پژوهشگر بیان کرد: با وجود آثار متعدد درباره تاریخ و عقاید مسیحیت، در منابع فارسی کمتر به تاریخ زیارت در این دین پرداخته شده است. در حالیکه پژوهشگران غربی آثار متعددی در این زمینه نوشتهاند، تنها تعداد محدودی از آنها به فارسی ترجمه شده و آثار تألیفی فارسی نیز در این حوزه اندک هستند.
وی تأکید کرد: از اینرو میتوان گفت این اثر از نخستین کتابهایی است که با رویکردی تاریخی و براساس منابع کتابخانهای، به بررسی و توصیف زیارت در مسیحیت و ابعاد مختلف آن به زبان فارسی پرداخته است.
چناری با بیان اینکه زیارت در ادیان ابراهیمی دارای نقاط اشتراک و تفاوتهای فراوانی است، اظهار کرد: برخی آسیبهایی که در تاریخ زیارت مسیحی پدید آمده، ممکن است در اشکال دیگری در زیارت اسلامی نیز ظهور پیدا کند. به همین دلیل در این کتاب علاوه بر توصیف زیارت مسیحی، برخی از مسائل و آسیبهای آن نیز مورد بررسی قرار گرفته است.
این پژوهشگر با اشاره به اینکه کتاب با رویکردی تاریخی در پنج فصل تنظیم شده است، افزود: تلاش شده است سیر تحول زیارت در مسیحیت از آغاز شکلگیری تا دوره معاصر و تأثیر هر دوره بر دورههای بعدی بررسی شود. در فصل نخست، پس از ارائه کلیاتی درباره مسیحیت، به برخی مفاهیم و اصطلاحات مرتبط با زیارت، دورههای تاریخی، تمثال و مفهوم ظهور پرداخته شده است.
وی ادامه داد: فصل دوم به منشأ زیارت مسیحی، مکانهای مقدس در قرون اولیه و دیدگاه برخی الهیدانان و راهبان درباره زیارت اختصاص دارد. در این فصل وضعیت مسیحیان در سه قرن نخست و تقابل آنان با حکومت روم بررسی شده و نقش شهادت مسیحیان و شکلگیری زیارت قبور آنان توضیح داده شده است.
چناری افزود: در ادامه این فصل، نظریههای مختلف درباره منشأ زیارت مسیحی بررسی شده که از جمله آنها میتوان به تأثیر سنتهای یهودی، نقش کنستانتین و مادرش هلنا در شکلگیری مکانهای مقدس، تأثیر آیینهای روم و یونان باستان و نیز فرهنگها و آیینهای محلی اشاره کرد.
این پژوهشگر بیان کرد: همچنین در این فصل به زیارت در قرون چهارم و پنجم، دیدگاه متألهانی همچون گریگوری نوسایی، جروم و آگوستین درباره زیارت اورشلیم و زیارت شهدا و قدیسان و نیز پاسخ به برخی شبهات درباره زیارت پرداخته شده است. پایان این فصل نیز به بررسی جایگاه زیارت در فرهنگ رهبانیت اختصاص دارد.
وی با بیان اینکه فصل سوم با عنوان «زیارت در قرون وسطا»، روند صعود و افول زیارت در چهار بخش بررسی کرده است، گفت: از جمله موضوعات این فصل میتوان به نزاع شمایلگرایان و شمایلشکنان در کلیسای ارتدوکس، تاریخ زیارت اورشلیم تا آغاز جنگهای صلیبی، نقش پاپ در این تحولات و نیز جایگاه قدیسان و بقایای مقدس در توسعه زیارتگاهها اشاره کرد.
چناری ادامه داد: همچنین در این فصل کارکرد هویتی و سیاسی زیارت در اتحاد مسیحیان در برابر مسلمانان و نیز آسیبهایی مانند افراط در تکریم قدیسان، رقابت کلیساها بر سر آثار مقدس، سوءاستفاده مالی و فاصله گرفتن از معنای اصلی زیارت مورد بررسی قرار گرفته است.
این پژوهشگر با اشاره به اینکه فصل چهارم به بررسی زیارت در دوره رنسانس و نهضت اصلاح دینی اختصاص دارد، ادامه داد: در این فصل دلایل مخالفت پروتستانها با زیارت، پیامدهای این نهضت بر آیینهای زیارتی و تلاشهای کلیسای کاتولیک برای حفظ این سنت بررسی شده است.
چناری با بیان اینکه در فصل پایانی وضعیت زیارت در عصر مدرنیته و پس از آن مورد بررسی قرار گرفته، گفت: در این فصل موضوعاتی همچون دلایل گرایش دوباره مسیحیان به زیارت، جایگاه مریم مقدس در زیارتهای معاصر، پیوند میان زیارت و گردشگری و نوع مواجهه کلیسای کاتولیک با این پدیده تحلیل شده است.
انتهای پیام
