«علیین»؛ جایگاه ابرار و بالاترین مرتبه قرب الهی

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، محمدعلی انصاری، صاحب تفسیر مشکاة و مفسر قرآن در نشستی که محتوای آن از کانال‌های مجازی منتسب به این مفسر قرآن کریم منتشر می‌شود، با اشاره به آیات سوره مطففین درباره جایگاه ابرار، اظهار کرد: خداوند سبحان در این بخش، در برابر گروه فجار، از گروه دیگری سخن می‌گوید و می‌فرماید: «کَلّا إِنَّ کِتابَ الأَبْرارِ لَفی عِلّیّینَ، وَما أَدراکَ ما عِلّیّونَ، کِتابٌ مَرقومٌ، یَشهَدُهُ المُقَرَّبونَ». به‌راستی کتاب و کارنامه عمل ابرار در علیین است؛ کتابی رقم‌خورده و تثبیت‌شده که مقربان الهی آن را مشاهده می‌کنند.

وی با بیان اینکه مقصود از «کتاب» در این آیات، صحیفه و کارنامه اعمال انسان است، افزود: اعمال انسان در دنیا ثبت و تثبیت می‌شود و در قیامت، نسخه حقیقی رفتار و کردار او به عنوان نامه عمل ارائه خواهد شد؛ چنان‌که قرآن می‌فرماید: «إِنّا کُنّا نَستَنسِخُ ما کُنتُم تَعمَلونَ». در اینجا خداوند، پس از یادکرد فجار، نقطه مقابل آنان یعنی ابرار را مطرح می‌کند.

انصاری در تبیین واژه ابرار، گفت: ابرار جمع بارّ و از ماده برّ است. در خود این واژه، معنای وسعت و گستردگی نهفته است؛ همان‌گونه که به خشکی‌های گسترده برّ گفته می‌شود و در برابر آن، آب‌های گسترده بحر نام دارد. همچنین به گندم، به عنوان یکی از گسترده‌ترین غلات مورد نیاز انسان و رایج در تجارت جهانی، بُر گفته می‌شود.

این مفسر قرآن ادامه داد: از همین ریشه، بِرّ به معنای نیکوکاری و احسان گسترده است؛ احسانی که محدود و مقطعی نیست، بلکه فراگیر و جامع است. وقتی قرآن انسان را به برّ نسبت به والدین فرا می‌خواند، مقصود تنها تأمین نیازهای مالی پدر و مادر نیست. اگر پدر و مادر نیازمند باشند، در نظام حقوقی اسلام واجب‌النفقه فرزند متمکن هستند و اداره زندگی آنان وظیفه و تکلیف فرزند است، نه یک فضیلت افزوده. برّ نسبت به والدین، احسانی گسترده در همه حوزه‌ها است؛ از ادب و اخلاق گرفته تا حمایت اقتصادی، تحمل دشواری‌ها و رعایت نهایت احترام در دوران پیری آنان.

وی با اشاره به آیات سوره اسراء درباره حقوق والدین، بیان کرد: قرآن می‌فرماید: «إِمّا یَبلُغَنَّ عِندَکَ الکِبَرَ أَحَدُهُما أَو کِلاهُما فَلا تَقُل لَهُما أُفٍّ وَلا تَنهَرهُما وَقُل لَهُما قَولًا کَریمًا، وَاخفِض لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحمَةِ وَقُل رَبِّ ارحَمهُما کَما رَبَّیانی صَغیرًا»؛ این آیات نشان می‌دهد که انسان باید در برابر پدر و مادر، به‌ویژه در دوران کهنسالی، نهایت خضوع، تواضع، ادب و مهربانی را داشته باشد و از هر سخن یا رفتاری که سبب آزار روحی آنان شود، بپرهیزد. مجموعه این رفتارها همان برّ است.

انصاری با تأکید بر اینکه ابرار کسانی هستند که در همه ابعاد زندگی به نیکوکاری رسیده‌اند، گفت: گاهی انسان‌هایی را می‌بینیم که در ارتباط با خداوند موفق‌اند، اما در اخلاق خانوادگی دچار ضعف هستند و اعضای خانواده از رفتار آنان رضایت ندارند. گاهی نیز افرادی در تعاملات اقتصادی و اجتماعی دقیق و منضبط‌اند، اما در تعهدات عبادی و رابطه خود با خداوند قوت لازم را ندارند. انسانی که همه ابعاد دین را در خود گرد آورده و در همه زمینه‌ها نیکو عمل می‌کند، به جایگاه شاخص و الگویی می‌رسد. بنابراین می‌توان گفت در قرآن، ابرار از بالاترین عناوینی است که خداوند برای بندگان شایسته مطرح کرده است.

صاحب تفسیر مشکاة برای تبیین بیشتر مفهوم برّ به آیه ۱۷۷ سوره بقره اشاره کرد و افزود: خداوند در این آیه می‌فرماید: «لَیسَ البِرَّ أَن تُوَلّوا وُجوهَکُم قِبَلَ المَشرِقِ وَالمَغرِبِ وَلکِنَّ البِرَّ مَن آمَنَ بِاللَّهِ وَالیَومِ الآخِرِ وَالمَلائِکَةِ وَالکِتابِ وَالنَّبِیّینَ...»؛ برّ تنها این نیست که انسان رو به مشرق یا مغرب کند و به ظواهر عبادت بسنده کند؛ بلکه مجموعه‌ای از ایمان، عمل اجتماعی، مسئولیت مالی، عبادت، وفای به عهد و صبر است.

این مفسر قرآن ادامه داد: در این آیه، ابتدا ایمان به خدا، قیامت، فرشتگان، کتاب الهی و پیامبران مطرح می‌شود و سپس عمل اجتماعی و مالی مورد توجه قرار می‌گیرد؛ از جمله پرداخت مال، با وجود علاقه انسان به آن، به خویشاوندان، یتیمان، نیازمندان، درراه‌ماندگان، درخواست‌کنندگان و در راه آزادی انسان‌ها. پس از آن، اقامه نماز، پرداخت زکات، وفای به عهد و صبر در سختی‌ها، آسیب‌ها و میدان‌های دشوار زندگی مطرح می‌شود. خداوند در پایان می‌فرماید: «أُولئِکَ الَّذینَ صَدَقوا وَأُولئِکَ هُمُ المُتَّقونَ»؛ اینان راست‌گویان واقعی و پرهیزگاران هستند.

انصاری تصریح کرد: آیه ۱۷۷ سوره بقره در حقیقت یک فهرست جامع از ابعاد برّ را ارائه می‌دهد؛ ابعادی که مسائل فردی، اجتماعی، اخلاقی، مالی، عبادی و اعتقادی را در بر می‌گیرد. بنابراین وقتی قرآن می‌فرماید: «إِنَّ کِتابَ الأَبرارِ لَفی عِلّیّینَ»، مقصود کسانی است که در دنیا به صفت جامع «برّ» متصف شده‌اند و کارنامه عمل آنان در «علیین» قرار دارد.

وی در توضیح واژه «علیین»، گفت: «علیین» از ریشه «علو» به معنای برتری، بلندی و اوج است؛ یعنی نهایت مرتبه رفعت و برتری. نکته لطیف در تعبیر قرآن این است که می‌فرماید: «لَفی عِلّیّینَ». حرف «فی» نشان‌دهنده ظرفیت است؛ همان‌گونه که گفته می‌شود آب در ظرف است، گویی کارنامه عمل ابرار در اوج‌ها، قله‌ها و بلندی‌های عالم فرو رفته و جای گرفته است. این تعبیر، مرتبه قرب آنان به خداوند سبحان را نشان می‌دهد.

این مفسر قرآن با مقایسه «علیین» و «سجین»، اظهار کرد: در برابر «علیین»، واژه «سجین» قرار دارد که از ماده «سجن» به معنای زندان، حبس، اسارت و محدودیت است. فجار در فرودها و محدودیت‌ها قرار می‌گیرند، اما ابرار در اوج‌ها و بلندی‌ها جای دارند. خداوند درباره آنان می‌فرماید: «وَما أَدراکَ ما عِلّیّونَ»؛ یعنی چه چیزی تو را آگاه می‌کند که علیین چیست، مگر آنکه خداوند خود حقیقت آن را بیان کند.

وی افزود: تعبیر «کِتابٌ مَرقومٌ» به معنای کتابی ثبت‌شده، قطعی و رقم‌خورده است؛ سرانجامی ثابت و محتوم برای کسانی که در دنیا این‌گونه زیسته‌اند. آنان در قیامت در جایگاهی بلند سیر می‌کنند که ادامه آیات، توصیف آن را بیان می‌کند.

انصاری با اشاره به عبارت «یَشهَدُهُ المُقَرَّبونَ»، گفت: واژه شهادت در قرآن گاه به معنای گواهی دادن و گاه به معنای حضور است اما در این آیه، معنای حضور مناسب‌تر است؛ یعنی مقربان الهی در آن مقام حاضرند. همان‌گونه که در تعبیر مشاهد مشرفه، مقصود مکان‌هایی است که زائران و اهل ایمان در آن حضور می‌یابند. بنابراین علیین جایگاهی است که مقربان الهی در آن حضور دارند و این مقربان، چهره‌های برتر ابرار به شمار می‌آیند.