مباهله و رهاوردهای فرهنگی و اجتماعی آن

وفد (هیئت نمایندگی) نصارای نجران از جنوب عربستان در حدود سال ششم هجری وارد مدینه شد و در مسجد النبی به حضور پیامبر اکرم(ص) رسیدند. مسیحیان نجران وقت نمازشان که رسید ناقوس‏شان را به صدا در آوردند و نماز گزاردند، برخی از صحابه رسول خدا به اعتراض گفتند: در مسجد شما ناقوس را نواختند و نماز خواندند؟! پیامبر(ص) فرمودند: رهایشان کنید و مزاحم‏شان نشوید. پس از فراغت از نماز نظر رسول خدا را درباره عیسی(ع) و سرنوشت او جویا شدند. رسول خدا [با استناد به آیه «إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ» (نساء،171) در پاسخ فرمودند: «رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ»؛ عيسى بنده [خداست] که خلق شده، مى‏‌خورد و مى‌‏نوشيد و سخن مى‌‏گفت و درباره سرنوشت او قاعدتاً آیات 157-158 سوره بقره را بر آنان خواندند: «وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَٰكِن شُبِّهَ لَهُمْ ۚ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِّنْهُ ۚ مَا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ ۚ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًا‎. بَل رَّفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ ۚ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا». در همین خصوص محسن رجبی قدسی، هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم یادداشتی در اختیار ایکنای خراسان‌رضوی قرار داده است که در ادامه می‌خوانیم:

اسقف از اینکه گفته شد خلقت عیسی مشابه خلق آدم ابوالبشر بوده است برافروخت و خشمگینانه گفت: ای محمد، این فقط عقیده توست، چون ما در تورات، انجیل و زبور آن را نیافته‌‏ایم! و همراهان او نیز یکصدا گفتند: این سخن شایسته عیسی نیست، شأن و جایگاه او بسیار بالاتر و والاتر از این سخن است. نصارای نجران سخن حق را نپذیرفتند و به محاجه و مجادله با پیامبر اکرم(ص) روی آوردند، زیرا برای آنان دست‏ کشیدن از اعتقادی 500 ساله که همواره برای آنان تکرار و تدریس و تثبیت شده بود که عیسی(ع) خداست یا فرزند خداست و او را به صلیب کشیده‌‏اند بسیار سخت می‌‏نمود.

 

مجادله مسیحیان نجران با پیامبر(ص) به حدی رسید که شکل مخاصمه به خود گرفت و پیامبر اکرم(ص) را بسیار رنجور و آزارده‏ خاطر کرد، به‌طوری‌که فرمودند: «ای کاش بین من و آنان حجابی می‌‏بود تا با این وضعیت همدیگر را نمی‌‏دیدیم». 

 

خداوند حکیم برای برون رفت از این وضعیت بغرنج و آزاردهنده مباهله را پیشنهاد داد و به پیامبر(ص) وقت ابلاغ واحد موضوعی (رکوع) ششم سوره آل عمران را از طریق جبرئیل امین اعلام کرد. رسول خدا(ص) آیات 55 تا 63 را بر آنان تلاوت کرد: «إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَىٰ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ۖ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ(55) فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ(56) وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ(57) ذَٰلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (58) إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ ۖ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ(59) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ ۖ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ(60) فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ(61) إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ ۚ وَمَا مِنْ إِلَٰهٍ إِلَّا اللَّهُ ۚ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ(62) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ(63)».

 

اگر کسانی پس از شنیدن و دریافتن حقيقت بخواهند به تردید خود ادامه دهند و با تو محاجه و مجادله کنند، تو با آنان مجادله و مراء مکن، بلکه آنها را همدلانه به مباهله دعوت کن، به این ترتیب که ما فرزندانمان و شما فرزندانتان، ما زنانمان و شما زنانتان، ما نفس خودمان و شما نفس خودتان را فراخوانید تا با نیایشی خالصانه، از خداوند بزرگ بخواهیم لعنتش را بر دروغگویان قرار دهد. 

 

نصارای نجران پیشنهاد پیامبر(ص) را منصفانه دیدند و برای مباهله قرار گذاشتند. صبح روز بعد، وقتی نزد رسول خدا(ص) آمدند و فهمیدند که ایشان فقط با حسن و حسین، فرزندان فاطمه، دخترش حضرت زهرا(س) و مولا علی(ع) برای مباهله حاضر شده است از رسول خدا(ص) خواستند که آنها را از مباهله معاف کند (تفسير قمی، ج1، ص104). 

 

 

 

چنان‏که در آیه 20 آل‏عمران: «فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ» و سوره حج نیز همین آموزه تأکید شده است: «لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا هُمْ نَاسِكُوهُ فَلَا يُنَازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ إِنَّكَ لَعَلَى هُدًى مُسْتَقِيمٍ. وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ. اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ»(حج،67-69). برای هر امتی شیوه و روشی ویژه قرار داده‌ایم که آن را انجام می‌دهند، پس نباید در این امر با تو ستیز و نزاع کنند. به سوی پروردگارت دعوت کن که بی‌تردید تو بر راهی راست قرار داری و اگر با تو [با اصرار بر یک اعتقاد بی‌پایه برخورد خصمانه کنند و] مجادله ستیزآمیز نمایند، بگو: خدا به آنچه انجام می‌دهید، داناتر است. خدا روز قیامت درباره آنچه با یکدیگر در آن اختلاف می‌کردید، داوری خواهد کرد.

 

به فرموده رسول خدا(ص): «أورَعُ النّاسِ مَن تَركَ المِراءَ و إن كانَ مُحِقّا»؛ پرهیزکارترین مردم کسی است که مجادله را ترک کند، اگرچه برحق باشد و در آموزه امام صادق(ع) آمده است: «وَ لَا تُخَاصِمُوا النَّاسَ لِدِينِكُمْ فَإِنَّ الْمُخَاصَمَةَ مَمْرَضَةٌ لِلْقَلْبِ؛ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِنَبِيِّهِ: إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ» (توبه،100)؛ وَ قَالَ: «أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى  يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ» (یونس،99)»؛ به‌خاطر دين‏تان با مردم ستيزه نكنيد، زيرا ستيزه كردن دل را بيمار كند، خداوند به پيغمبرش(ص) فرمود: «تو نمی‏‌توانى كسی را كه دوست دارى هدايت كنى، بلكه خدا هر كه را بخواهد هدايت می‌كند و فرموده است: «مگر تو می‏‌توانى مردم را مجبور كنى كه ايمان آورند» (من لایحضره الفقیه، 4/395).

 

در واحد موضوعی هفتم سوره آل‏ عمران، آیات 64 تا 71 که به‌دنبال آیه مباهله و سیاق آن قرار دارند، خداوند از خاتم پیامبران و مسلمانان می‏‌خواهد صحنه مجادله و محاجه را که مسیحیان به تبعیت از یهودیان ایجاد کرده بودند، به فضایی صمیمی و همدلانه بر محور مشترکات میان همه پیروان ادیان الهی تغییر دهند: «قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ» (آل‏‌عمران، 64). 

 

بنابراین، سوگمندانه و دردمندانه باید پرسید چرا با وجود این همه اشتراکات فراوان میان مسلمانان، هنوز برخی آن مشترکات را نمی‏‌بینند و بر طبل اختلاف و تفرقه می‏‌کوبند و از مجادله بر سر مسائلی که حقیقت آن روشن است، دست برنمی‏‌دارند و به‏ جای یافتن پاسخ اسلام و قرآن برای حل مسائل و مشکلات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و زیست‌‏محیطی و ایجاد جامعه‌‏ای سالم، کمال‏‌یافته و سعادتمند، تمام وقت خود را در قالب مباحث به‏ ظاهر علمی (و به‏ حقیقت شیطانی) برای تحقیر و تمسخر برادران و خواهران مسلمانی که با او هم‏ مذهب نیستند، به کار می‏‌برند و از رشد و ارتقای علمی و اخلاقی خود و خانواده خویش و حل مشکلات جامعه‏ غافل مانده‏‌اند و در زمین دشمن بازی می‌‏کنند؟!

 

توصیه قرآن به مباهله می‌‏تواند فضای فرهنگی جامعه اسلامی را از دست این مجادله‌‏گران و مخاصمه‏‌جویانی که هر روز با شبهه‏‌ها و هجمه‌‏های پی‏‌درپی موجبات تضعیف و عقب‏‌ماندگی جهان اسلام را فراهم می‏‌آورند، رهایی بخشد. قرار بر این بوده است که همگی به حبل‌‏الله المتین چنگ بزنیم و از تفرقه‌‏افکنی و جدایی بپرهیزیم، زیرا در غیر این صورت، مسلمان تراز قرآن نخواهیم بود و عذاب عظیم خداوند ما را در بر خواهد گرفت: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اتَّقوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَموتُنَّ إِلّا وَأَنتُم مُسلِمون. وَاعْتَصِموا بِحَبلِ اللّهِ جَميعًا وَلا تَفَرَّقوا... وَلا تَكونوا كَالَّذينَ تَفَرَّقوا وَاخْتَلَفوا مِن بَعدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ؛ وَأُولئِكَ لَهُم عَذابٌ عَظيم». (آل‏‌عمران، 102-105).  

 

 

اینکه پیامبر اکرم(ص) اجازه دادند مسیحیان نجران در مسجد مدینه ناقوس خود را به صدا در آورند و نمازشان را بخوانند الگوی خوبی برای همه پیروان ادیان توحیدی است، چنان‏که در آبان‌‏ماه 1395 و در پی ممنوع شدن پخش اذان در بیت‏‌المقدس، کلیساهای شهر ناصره در فلسطین در اعتراض به این قانون، بانگ اذان سر دادند» ( http://www.iribnews.ir/fa/news/ کد خبر: ۱۳۸۷۰۹۷ تاریخ انتشار: ۳۰ آبان ۱۳۹۵). در آبان‏‌ماه 1395 و در پی ممنوع شدن پخش اذان در بیت‌‏المقدس، کلیساهای شهر ناصره در فلسطین در اعتراض به این قانون، بانگ اذان سر دادند» ( http://www.iribnews.ir/fa/news/ کد خبر: ۱۳۸۷۰۹۷ تاریخ انتشار: ۳۰ آبان ۱۳۹۵).

 

4. اتحاد همه پیروان مؤمن ادیان الهی برای مقابله با ظالمان 

 

این مشارکت همراه با دیگر انسان‌‏های صالح و نیک‌‏رفتار جهان می‏‌تواند مشکلات مختلف جهان را حل و فصل کند و انسان‏‌های تحت ظلم و ستم مستکبران و زورگویان را نجات بخشد: «وَإِنَّ مِن أَهلِ الْكِتابِ لَمَن يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَما أُنزِلَ إِلَيكُم وَما أُنزِلَ إِلَيهِم خاشِعينَ لِلّهِ لا يَشتَرونَ بِآياتِ اللّهِ ثَمَنًا قَليلًا أُولئِكَ لَهُم أَجرُهُم عِنْدَ رَبِّهِم» (آل‌‏عمران، 199). «لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النّاسِ عَداوَةً لِلَّذينَ آمَنوا الْيَهودَ وَالَّذِينَ أَشرَكوا؛ وَلَتَجِدَنَّ أَقرَبَهُم مَوَدَّةً لِلَّذينَ آمَنوا الَّذينَ قالوا إِنّا نَصارىٰ ذلِكَ بِأَنَّ مِنهُم قِسِّيسِينَ وَرُهبانًا وَأَنَّهُم لا يَستَكبِرون». (مائده،82)