چرا سوره توبه اساسنامه حکومت اسلامی است
در نشست علمی «نوآوری تفسیری سوره توبه»، سیدسجاد آل غفور با بررسی ویژگیهای برجسته تفسیر رهبر شهید، این اثر را به عنوان یک اساسنامه جامع برای حکومت اسلامی در حوزههای سیاست خارجی و اقتصاد معرفی کرد. این تفسیر که با رویکردی پویا و اجتهادی تدوین شده، نهتنها به تبیین احکامی چون جهاد و توبه میپردازد، بلکه الگویی برای مدیریت بحرانهای نظامی-اقتصادی و دشمنشناسی در دوران معاصر ارائه میدهد.
به گزارش ایکنا، سیدسجاد آل غفور؛ عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 9 تیرماه در نشست علمی «نوآوری تفسیری سوره توبه» از سلسله نشستهای مدرسه «نوآوریهای تفسیری قائد شهید(قدس الله نفسه الزكيه)»، که از سوی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن برگزار شد به ایراد سخن پرداخت. متن سخنان وی به شرح زیر است:
تفسیر سوره برائت توسط رهبر شهید، در مقایسه با سایر تفاسیر، ویژگیهای برجستهای دارد؛ از جمله اینکه حجم این اثر نسبت به سایر مجلدات بیشتر بوده و در حدود ۸۰۰ صفحه به چاپ رسیده است. در این تفسیر، مقدمهای جامع در باب قواعد، روش و گرایشهای تفسیری ایشان ارائه شده و مباحثی مفصل پیرامون تشکیل حکومت اسلامی و سنتهای الهی مطرح گشته است. همچنین در بررسی سوره توبه، شاهد تبیین احکامی نظیر جنگ، جهاد و سایر تکالیف در نظام حکومت اسلامی هستیم.
اما این پرسش مطرح میشود که چرا این سوره تا این حد حائز اهمیت است که رهبری انقلابی، زمان و تلاش بسیاری را صرف تفسیر آن نموده است؟
پاسخ این پرسش را میتوان در محتوای غنی و رویکردهای سیاسی و اجتماعی این سوره جستوجو کرد؛ هرچند که روششناسی قائد شهید در برداشت از این سوره نیز بهتنهایی بینظیر است. سوره توبه در سال نهم هجری و در اواخر دوران مدینه نازل شد؛ این سوره که دارای ۱۲۹ آیه است و در جزءهای ۹ و ۱۰ قرآن قرار دارد، با عبارت «بَرَاءَت مِّنَ الله» آغاز میشود. این عبارت به معنای بیزاری جستن و قطع رابطه است و نشاندهنده آغاز دورانی جدید در روابط مسلمانان با یکدیگر و همچنین مواجهه حکومت اسلامی با مشرکان و سایر حکومتهاست. علاوه بر این، بخش قابل توجهی از این سوره (آیات ۱۰۲ تا ۱۱۸) به موضوع توبه، کیفیت آن و ماجرای توبه اصحاب عقبمانده از غزوه تبوک اختصاص یافته است.
تنها سوره بدون بسمله
سوره توبه با «بسمالله» آغاز نمیشود و در این خصوص دیدگاههای متعددی وجود دارد؛ برخی بر این باورند که به دلیل لحن قهرآمیز و تندی این سوره در مواجهه با مشرکان، بسمالله در آن ذکر نشده است. دیدگاه تاریخی دیگر، این سوره را در ادامه سوره انفال میداند؛ اما قائد شهید این نظریه را نمیپذیرند. ایشان در جلسات تفسیر خود بیان فرمودند که عدم ذکر بسمالله، بیانگر این نک_ته است که در مواجهه با پیمانشکنان و کفار حربی، باید با قاطعیت سخن گفت و هیچگونه مماشاتی در پیش نگرفت؛ چرا که در چنین شرایطی، صلح جای خود را به جهاد و برائت میدهد. این رویکرد و مشی در دوران رهبری ایشان نیز متجلی شد و ایشان در برخورد با تهدیدکنندگان انقلاب اسلامی، چه در داخل و چه در خارج، با شدت و قاطعیت عمل میکردند.
مباحث این سوره را میتوان در چندین محور اصلی دستهبندی کرد:۱. برائت و بیزاری از مشرکین: آیات ۱ تا ۵ بر این محور متمرکز هستند که از دیدگاه رهبری شهید، به مثابه «منشور سیاست خارجی در مواجهه با پیمانشکنان» است.۲. جهاد و قتال: این موضوع در آیاتی نظیر ۲۹، ۳۸ تا ۴۱، ۱۲۳ و برخی آیات دیگر مورد بررسی قرار گرفته است.۳. منافقین و نقش آنان: آیات ۴۲ تا ۶۷ و برخی آیات دیگر به تبیین جایگاه و نقش منافقان میپردازند.۴. مسائل مالی: مباحثی چون زکات و جزیه که در واقع مبانی اقتصادی اسلامی را تشکیل میدهند. ۵. توبه و بازگشت به سوی خداوند: این محور در آیات پایانی سوره متجلی شده است.
برداشت تفسیری به شأن نزول محدود نشود
در سبک تفسیری رهبر شهید، «شان نزول» جایگاهی کلیدی دارد؛ ایشان معتقدند اگرچه شان نزول به درک بهتر آیات کمک میکند، اما نباید فهم ما از قرآن را صرفاً به محدودهی آن اتفاقات تاریخی تقلیل داد و آیات را به شان نزول محدود کرد. در بررسی بستر تاریخی این سوره، باید به غزوه تبوک اشاره کرد؛ نبردی که در پی تحریک قبایل عرب مسیحی توسط امپراتوری روم و با هدف تهدید دولت اسلامی شکل گرفت و پیامبر اکرم (ص) لشکری را برای مقابله با این تهدید اعزام نمودند. نکته حائز اهمیت در این تحلیل، نقش «عوامل داخلی» در زمینهسازی برای حملات بیگانگان است؛ همانگونه که در نبرد احزاب، یهودیان زمینهساز بودند، در غزوه تبوک نیز مسیحیان عرب این نقش را ایفا کردند.
همچنین، چالشهایی نظیر فاصله هزار کیلومتری مسلمانان با مهاجمان و کمبود امکانات در آن مقطع، از ویژگیهای تاریخی این غزوه است که رهبری شهید، این آیات را بر اساس آن، الگویی برای «مدیریت بحرانهای اقتصادی و نظامی» در دوران معاصر تبیین فرمودهاند. انتخاب این سوره برای تفسیر در سال ۱۳۵۱، نشاندهنده ضرورت «دشمنشناسی» در آن مقطع است؛ چرا که این سوره به تفکیک جبهه کافر حربی، مشرکین پیمانشکن و منافقان داخلی میپردازد. هدف دیگر از این انتخاب، احیای روحیه جهاد و مبارزه در دوران خفقان طاغوت بود تا روحیه شهادتطلبی در جامعه بیدار شود. از دیدگاه قائد شهید، این سوره اساسنامهای جامع برای حکومت اسلامی در حوزههای سیاست خارجی، اقتصاد و سایر عرصههاست.
این تفسیر که از اوایل سال ۱۳۵۱ آغاز شد و تا پایان همان سال ادامه یافت، در نهایت در ۱۱ مجلد به چاپ رسید. یکی از برجستهترین ویژگیهای این اثر، رویکرد «اجتهادی» و گذار از تفسیر سنتی به تفسیری «پویا» است. روش اجتهادی در اینجا به این معناست که مفسر به نقل اقوال پیشین اکتفا نکند، بلکه با تکیه بر قواعد بلاغت و اسباب نزول، به استنباط و رای خود بپردازد. ایشان تأکید داشتند که قرآن نباید صرفاً به عنوان یک کتاب تاریخی نگریسته شود، هرچند یکسوم آن به قصص انبیاء و پیشینیان اختصاص دارد.
روش تفسیری قائد شهید
از دیدگاه رهبر شهید، یک مفسر باید قادر باشد با استخراج آموزههای ثابت و تغییرناپذیر قرآن، مسائل روز و چالشهای معاصر را تحلیل و تبیین نماید. در این راستا، توجه به تاریخ در روش تفسیری ایشان نقشی بنیادین دارد و رویکرد ایشان به جامعه، رویکردی «عملی و اصلاحی» است؛ همین ویژگی باعث شده است که در آثار ایشان، شاهد تفسیری «پویا و انقلابی» باشیم.
از دیگر ویژگیهای برجسته روششناسی ایشان، تأکید بر متد «تفسیر قرآن به قرآن» است که در این سوره نیز بهوضوح مشاهده میشود. برای نمونه، در بررسی آیه ۵۱ که محوریت آن بر موضوع «توکل» است، ایشان با استناد به آیات متعددی از سورههای دیگر، به تبیین موضوع پرداختهاند. در تحلیل عبارت «الذین صبروا و علی ربهم یتوکلون»، نکته کلیدی ایشان این است که این آیه در مقام رویارویی با دشمنان نازل شده و بیانگر آن است که مؤمن در هنگام مواجهه با دشواریها و دشمنان، دچار اضطراب و ترس نمیشود. قائد شهید بر این باورند که توکل، بدون ایمان پایدار و محکم، تحقق نمییابد و در این راستا، برای درک عمیقتر مفهوم توکل، از آیه ۱۲ سوره ابراهیم نیز بهره جستهاند. در نهایت، ایشان توکل را «ثمره یقین به هدایت الهی» تفسیر کردهاند.
استفاده از روایات صحیح و اجتهاد جامع
انتهای پیام
