عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی تبیین کرد
رابطه دینداری و رواداری؛ همسویی در پرتو اخلاق
حجتالاسلام والمسلمین محمدحسن حائری گفت: توجه به اصل اخلاقمداری که هدف نهایی پیامبر اکرم(ص) از بعثت نیز بر آن استوار است، شاهراه رسیدن به جامعهای آرام و مبتنی بر همزیستی مسالمتآمیز است؛ بنابراین دینداری با رواداری مرتبط بوده و تنها با رعایت اخلاق قادر خواهیم بود به رواداری دینی دست یابیم.
رواداری بهعنوان یکی از اصول بنیادین همزیستی مسالمتآمیز در جوامع گوناگون است. بر اساس دیدگاه مطرحشده، رواداری بههیچوجه بهمعنای پذیرش و تأیید عقاید و باورهای طرف مقابل نیست، بلکه تحمل و احترام متقابل در چارچوب تعامل و همزیستی اجتماعی است. این اصل بهویژه در زندگی مشترک و روابط بینفرهنگی معنای عمیقتری پیدا میکند، چراکه هیچ فردی ملزم نیست همچون دیگران بیندیشد یا باورهایشان را بپذیرد. اکراه و اجبار در پذیرش باورها و رفتارها از منظر خرد و دین قابل دفاع نیست، در عین حال هر جامعهای دارای قوانین و نظام حکمرانی خاص خود است که همگان موظف به رعایت آن هستند و اختلاف در باورها نمیتواند بهانهای برای سرکشی در برابر این قوانین باشد.
دینداری و رواداری ذاتاً با یکدیگر در تعارض نیستند، بلکه قرآن کریم و سیره اهل بیت(ع) بر تعامل و همزیستی مسالمتآمیز با پیروان ادیان و مذاهب مختلف تأکید کرده و مفاهیم فقهی مانند نفی اکراه و اجبار در دین، قاعده لاضرر و تقیه میتوانند مبانی مستحکمی برای رواداری دینی فراهم کنند.
در جامعهای با تنوع قومی، مذهبی و فکری مانند کشور ایران، دینداری اصیل و توجه به اخلاق که هدف نهایی بعثت حضرت محمد(ص) بوده است، میتواند به انسجام اجتماعی کمک کند و زمینهساز همزیستی مسالمتآمیز در سایه قانون و احترام متقابل شود. در همین خصوص، خبرنگار ایکنا از خراسان رضوی گفتوگویی با حجتالاسلام والمسلمین محمدحسن حائری، استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد انجام داده است که در ادامه میخوانیم؛
ایکنا- از دیدگاه شما رواداری چه معنایی دارد و آیا این مسئله به معنای پذیرش همه عقاید و رفتارها است یا مرزهایی دارد؟
رواداری هرگز بهمعنای پذیرش عقاید دیگران نیست، بلکه تحمل عقاید و باورهای طرف مقابل در حوزه تعامل و همزیستی است و چنین حقیقتی به ویژه در زندگی مشترک بیشتر معنا پیدا میکند؛ در واقع از منظر خرد و دین هیچ فردی ملزم نیست همچون دیگران فکر کند، پس اکراه یا اجبار دیگران در پذیرش یک باور و رفتار، قابل دفاع نیست.
هر جامعه دارای قوانین و نظام خاصی است که همگان ملزم به رعایت آنها هستند و اختلاف در باورها نمیتواند بهانهای برای سرکشی در برابر قوانین باشد، پس چنانچه شخصی قوانین را قبول ندارد و در صورتی که سخنی مستند و قابل دفاع داشته باشد، باید از راههای مدنی برای اصلاح آن قانون اقدام کند.
ایکنا- آیا دینداری و رواداری ذاتا با یکدیگر در تعارضاند یا میتوانند همسو و مکمل باشند؟ درباره بازتاب این مفاهیم در ادبیات دینی توضیحاتی ارائه دهید.
دینداری در تقابل با رواداری نیست و قرآن کریم حتی تعاون و تعامل با مشرکانی که با مسلمین سر جنگ و فتنه ندارند را مورد تأیید و تأکید قرار داده است. در سوره ممتحنه خداوند میفرماید:«لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ»؛ یعنی حتی با کفار و مشرکینی که با شما سر جنگ ندارند و شما را آواره نکردهاند، رابطه و تعامل داشته باشید و بر اساس قسط و عدالت با آنها رفتار کنید.
درباره تعامل با اهل کتاب نیز اشاره شده است که بر اساس مواضع مشترک با ایشان تعامل داشته باشید. همچنین در زمانی که حضرت محمد(ص) از مکه به مدینه هجرت کردند، با آنکه در مدینه اقوام و ملل گوناگونی زندگی میکردند ایشان قراردادی موسوم به منشور مدینه را میان همگان به ثبت رساندند تا مردم در تعامل با یکدیگر و آبادانی سرزمینشان سهیم باشند.
ایکنا- آیا در فقه اسلامی، مفاهیمی مانند تقیه، نفی اکراه در دین یا اصل لاضرر میتوانند مبانی فقهی برای رواداری دینی قلمداد شوند؟
منابع فقهی ما شامل کتاب، سنت، عقل و اجماع است و در اینجا قاعده لاضرر و سایر قواعد معنای خاص خود را دارند. شاید مناسبترین مبانی فقهی، همین مسئله نفی اکراه در دین باشد که در سوره بقره مطرح شده و مبتنی بر همزیستی مسالمتآمیز است. بهطورکلی مسئله رواداری و تعامل همهجانبه همواره در سیره ائمه معصومین(ع) مطرح بوده است.
افزون بر این در هر جامعهای یک نظام حکمرانی برقرار است و در کشور ما نیز نظام جمهوری اسلامی حاکمیت دارد؛ نظامی که برخلاف بسیاری از کشورهای جهان، اصل استقرار خود را بر همهپرسی گذاشته است. در چنین نظامی همگان باید زیر چتر قانون با یکدیگر تعامل داشته باشند و شاید بهترین محور برای این همزیستی، قانون اساسی جمهوری اسلامی است که همگان ملزم به رعایت آن هستند.
با این وجود هر کسی حق دارد به برخی قوانین انتقاد داشته باشند که در صورت منطقی بودن انتقادشان میتوانند از راههای مدنی برای اصلاح آن اقدام کنند؛ بنابراین رواداری و همزیستی مسالمتآمیز با ضرورت پایبندی به قانون منافات نداشته و در تضاد نیستند.
ایکنا- در جامعهای با تنوع قومی، مذهبی و فکری مانند ایران آیا دینداری میتواند به انسجام اجتماعی کمک کند یا به تشدید شکافها دامن خواهد زد؟
دینداری هرگز منجر به تشدید شکافها نخواهد شد، کمااینکه آیات و روایات و شیوه زندگی معصومین(ع) به ویژه حضرت محمد(ص) و امیرالمؤمنین(ع) این مفهوم را آشکار میکند. در حال حاضر عالیترین منشوری که میتواند به این امر مهم کمک شایانی داشته باشد، قانون اساسی جمهوری اسلامی است که یکی از محورهای اصلی انسجام اجتماعی در جامعه ما محسوب میشود.
رواداری دینی میتواند به همزیستی مسالمتآمیز میان ادیان و مذاهب مختلف نیز کمک کند و این امر تنها با توجه جدی و اساسی به مقوله اخلاق که مورد تأکید خرد و سرلوحه برنامههای نظری و عملی تمام اولیای الهی است، محقق خواهد شد. بنابراین توجه به اصول اخلاقی میتواند شاهراه رسیدن به جامعهای آرام و مبتنی بر همزیستی مسالمتآمیز باشد.
انتهای پیام 
