نگاهی گذرا به برخی از اماکن زیارتی ـ تاریخی مشهد

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، مشهد هر ساله میزبان خیل عظیم مسافرانی است که از سراسر کشور به این شهر سفر می‌کنند، نگاهی هر چند گذرا به برخی از اماکن مذهبی و آشنایی با شخصیت‌های والای آنان خالی از لطف نیست.

آرامگاه خواجه اباصلت هروی

به استناد بعضی از روایات و منابع معتبر تاریخ اسلام، عبدالاسلام بن صالح بن سلیمان ایوب بن میسره مشهور به «خواجه اباصلت هروی» از دانشمندان، محدثین، متکلمین و راویان به نام عصر خود بوده که به نقل از مجالس المومنین ولادت وی حدود 160 ه.ق یا نیمه دوم سده دوم هجری در مدینه روی داده و بدین سبب که اجدادش از هرات بوده اند بااصالت هروی معروف شده است.

وی پس از ورود امام رضا(ع) به خراسان به این ناحیه آمد و در سفر و حضر ملازم و همراه حضرت علی بن موسی الرضا(ع) و راوی صریح چگونگی شهادت آن حضرت به دست مأموران عباسی بود وی با توجه به رخدادهای سیاسی دوران عباسیان تا هنگام وفاتش به دور از انظار زندگی می‌کرد.

بنا به قول سمعانی اباصلت در سال 232ق و بنابر نقل خطیب بغدادی در تاریخ بغداد و ابن تغری بردی در آخر شوال 236ه.ق در زمان حکومت طاهر بن عبدالله در خراسان دارفانی را وداع گفت، بنای پیشین آرامگاه گویا بقعه ای نیمه مخروبه بوده که مقارن با گسترش شهر مشهد و به همت کربلایی محمد علی درویش از عرفای سده هشتم هجری به صورت یک بنای چهار ضلعی و گنبدی بر فراز آن تجدید بنا شد.

در حدود سال‌های 1310 و 1352 شمسی مرمت‌ها و الحاقی در آن صورت گرفت، همچنین در سال‌های اخیر بنای آرامگاه با زیر بنای 920 متر مربع با شیوه جدید بازسازی شده و نمای ضریح به نام امام هشتم(ع) به صورت هشت ضلعی طراحی و ساخته شده است و پیرامون آن نیز تسهیلاتی را از جمله خدمات رفاهی،  رستوران، چایخانه، بخش اداری، تجاری و پارکینگ برای زائران فراهم آورده‌اند این مجموعه در فاصله 10 کیلومتری شرق شهر مشهد در حاشیه جاده فریمان ـ مشهد قرار دارد.

آرامگاه خواجه مراد

گویا تا سال ۱۳۰۰ه.ق، بنای قابل توجهی بر فراز مدفن هرثمه بن اعین وجود نداشته زیرا مولف «مرات السفر» در عصر قاجار تنها به ابنیه مجاور آن مانند ایوان طرق و مزار خواجه اباصلت هروی در همان حدود اشاره کرده است.

بنای پیشین آرامگاه شامل گنبد خانه‌ای به طول و عرض۳۰×۴×۴ متر با گلدسته‌های کم ارتفاع مزین به کاشی‌کاری و ایوان بوده است که در تغییر و تحولات امروزی بنایی جدیدالاحداث جای آن را گرفته و تسهیلاتی از جمله اتا‌ق‌های اقامت و زائرسرا، رستوران، فضای اداری، پارکینگ و بازارچه برای زائرین و مجاوران ایجاد کرده‌اند.

این آرامگاه در ۱۲ کیلومترى جنوب شرقى مشهد، در دامنهٔ کوه و در کنار یک چشمه قرار گرفته است. اصل بنا، اتاق چهارگوشه‌اى به ابعاد ۴/۳۰×۴ متر است، پیرامون بقعه اتاق‌هایى چند به صورت جدا از هم براى سکونت زائران ساخته شده که از ملحقات بعدى آن است.

در نماى شمالى، ایوان بزرگى به ارتفاع ۵ متر بنا شده که داراى تزئینات آیینه‌کارى است. پشت‌بغل‌هاى ایوان نیز با کاشى‌هاى هفت‌رنگ زینت شده است. بر فراز ایوان و دو سوى آن، ‌ دو گلدستهٔ کم ارتفاع کاشى‌کارى شده، ‌به نماى ورودى جلوهٔ خاصى بخشیده است. در کتیبهٔ پیشانى ایوان، دربارهٔ شخصیت صاحب مقبره چنین آمده است: «مقبره شریفه هرثمه بن اعین مشهور به خواجه مراد راوى به شهادت حضرت امام رضا (ع) که در سنه ۲۱۰ وفات یافته».

گنبد بقعه، هرمى پنج‌ضلعى است که از شیروانى‌اى به رنگ سبز برپا شده است. پوشش داخلى حرم به صورت عرقچین ساخته شده است. خواجه مراد، از نزدیکان امام رضا(ع) است و مردم منطقه و به خصوص کشاورزان به او ارادتى خاص دارند.

برخی منابع وی را از سرداران مأمون معرفی می‌کنند که از مدینه تا توس حضرت رضا(ع) را همراهی کرد و پس از شهادت آن امام اقدام به افشاگری علیه مأمون کرد.

آستان متبرکه امام زادگان سید ناصر و یاسر(ع)

روستای گلستان واقع در 4 کیلومتری شهر طرقبه علاوه بر جاذبه های طبیعی و ییلاقی دارای جایگاه مذهبی بوده وآستان متبرکه امام زادگان سید یاسروناصر(ع) در ابتدای ورودی به این روستای زیبا قرار دارد.

بنا بر متون کهن از جمله کنزالانساب به قلم سید مرتضی، این امامزادگان از برادران  بلا واسطه امام رضا(ع) هستند،  یادگارهایی از سلاسه پاک رسول الله(ص) که پس از عزیمت آن امام همام به خراسان به همراه انصار و برادران خود به این سرزمین هجرت کردند.

این مکان مقدس جایگاهی است که نسیم ولایت و امامت روح عاشقان را نوازش می‌دهد و زبان‌ها به بیان عشق وارادت امامزادگان به نجوا در می‌آید ودر زمره مکان‌های است که به سبب اولیاء خدا، به آن بزرگواران انتساب یافته و همواره از مزیت‌های معنوی و ارزش‌های خاص برخوردار است، به درستی مشخص نیست اولین بنای بقعه بر مزار امامزادگان سید یاسر و ناصر(ع) در چه زمانی و در کدام دوران اسلامی بنیان شده است گویا تا سال 1342 ش محل مزار منحصر به بقعه‌ای گلین بوده که به همت خیرین به تدریج متحول شد و اکنون این آستان متبرکه مشتمل بر بنایی جدید الاحداث با نمای امروزی آراسته به کاشی‌های معرق است که میان فضای داخلی دو ضریح فلزی بسیار زیبا بر روی مضجع شریف امامزادگان نصب شده است.

اخیرا این مکان با افزایش فضاهای گوناگون توسعه و گسترش بسیاری یافته است و در حال حاضر علاوه بر زائران ایرانی، پذیرای مسافران  از کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بوده و یکی از اماکن زیارتی - مذهبی مهم شهر مشهد به شمار می‌آید.

گنبد خشتی

بنای تاریخی - مذهبی موسوم به گنبد خشتی در یکی از گذرگاهای قدیمی مشهد منشعب از میدان طبرسی به نام چهار سوق نوغان قرار دارد، این بنا مدفن (سلطان غیاث الدین محمد) از سادات مشهور موسوی شهر مشهد است که نسب شریفش با 17 واسطه با امام موسی بن جعفر(ع) می‌رسد، بر روی سنگ مزارش این چنین کتیبه شده است :«مرتضی،اعظم سلطان النقباء،غیاث الدنیا و الدین،امیر سلطان محمد بن سلطان النقباء بدر المله والدین طاهر...» و در ادامه تاریخ وفاتش ماه رمضان المبارک سال 832ه.ق آمده است.

جایگاه اجداد وی بسیار متعالی واشخاص ذی نفوذی بوده به نحوی که در سده پنجم تا نهم هجری اداره اصلی حرم حضرت رضا(ع) را بر عهده داشتند، به همین علت نام آن‌ها بر روی اغلب اشیای تاریخی آستان قدس رضوی مانند کاشی‌های سنجری و سنگاب خوارزمشاهی در مسجد بالا سر کتیبه شده است.

وی در قرون هفتم تا نهم هجری نقیب سادات شهر مشهد  ودر سده نهم تا یازدهم هجری از جمله بزرگان این شهر بوده اند. گویا بنایی که بر مزار وی ساخته ساخته شده همزمان با وفاتش در زمان سلطنت شاهرخ تیموری بوده؛ بنابراین قدیمی‌ترین بنای مشهد پس از حرم مطهر برجای مانده از سادات موسوی است. وجه تسمیه بنا به گنبد خشتی نیز به دلیل آجری یا خشتی بودن آن بوده است.

فضای ورودی بنا از ضلع جنوبی آن وارد رواقی چهار ضلعی می‌شود و سپس به محوطه اصلی با چهار شاه نشین منتهی خواهد شد. در زمان احداث بنا(سوره ملک) با خط خوش ثلث در زیر پوشش داخلی، کتیبه شده، لبه‌های چهار ایوان نیز باسوره واقعه به قلم شیوای ریحان آراسته شده است، بنابر شواهد، گنبد خشتی در زمان قاجار مرمت و فضای داخلی ان با نقاشی و کتیبه مزین شده است.

گنبد سبز

«گنبد سبز» بنایی چهارگوش با گنبدی فیروزه‌ای متمایل به سبز است که در وسط میدانی به همین نام در خیابان آخوند خراسانی قرار دارد، قدمت این بنا را به اواسط دوره‌ی صفویه نسبت داده و آن را در حقیقت مقبره شیخ محمد مؤمن، از عارفان به‌نام دوره‌ی صفویه دانسته‌اند. این بنا احتمالاً در 1036ه.ق ساخته شده و در سال‌های 1055 تا 1058 ه.ق تکمیل و تزئین شده است.

«گنبد سبز» گنبدی فیروزه‌ای متمایل به سبز است که بر روی بنایی با چهار ایوان و در هشت ضلع (چهار ضلع اصلی و چهار ضلع کوچک در زوایای عمارت) قرار گرفته است. علاوه بر این چهار ضلع که هر یک رو به یکی از چهار ضلع اصلی بنا است، قرار داشتن این بنا در مرکز میدان، به ایوان‌های آن جلوه‌ای خاص بخشیده است. طاق‌نماها و کاشی‌کاری‌های بنا که در سال 1353 مرمت شده‌اند زیبایی ویژه‌ای به آن بخشیده‌اند.

خواجه ربیع

با توجه به زمان درگذشت خواجه، وى از زمره قدیمىترین رجال مدفون در پیرامون شهر کنونى مشهد است. مدفن او طى چهارده قرن گذشته همواره محلى شناخته شده و محترم و زیارتگاه عموم مسلمانان، اعم از شیعه و سنى بوده است.

مشهور است که حضرت رضا(ع) هنگام سفر به خراسان در سالهاى 200 تا 203 قمرى قبر خواجه را زیارت کرده است. در سال 915 قمرى هم که شیبک خانِ اُزبَک ( سنّى مذهب) پس از برانداختن تیموریان و تصرف هرات عازم مشهد شد مزار خواجه را که « بر یک فرسخى مشهد مقدس » قرار داشت زیارت کرد. شاه عباس صفوى نیز در اوایل سده یازده قمرى با توصیه و مشورت شیخ بهایى دستور احداث مقبره اى با شکوه براى خواجه را صادر کرد.

اساس بناى فعلى مقبره خواجه ربیع همان است که در سالهاى 1026 تا 1031 قمرى به اَمر شاه عباس و با سرپرستى یکى از سادات رضوى مشهد به نام «میرزا اُلغ» احداث شده است. دو کتیبه زیبا با تاریخ‌هاى 1026 و 1031 قمرى در داخل گنبد و ساقه خارجى آن به خط علیرضا عبّاسى سال‌هاى احداث و تزیین بنا را مى‌نمایاند.

مقبره خواجه ربیع بنایی باشکوه در باغی وسیع و مصفا، بر کناره کشف رود و در حاشیه شمالی شهر مشهد واقع است. این مقبره دارای گنبدی به ارتفاع ۱۸ متر بر روی بنایی چهار ایوانی است. گنبد بنا دو پوششه و پوشیده از کاشی‌های زیبای فیروزه‌ای و درون بنا هم مزین به نقاشی‌های طلایی رنگ است.

طرح آرامگاه در نمای بیرونی هشت ضلعی و در درون چهار ایوانی است. از انتهای ایوان‌های اضلاع بزرگ راهروهایی به درون باز شده اند. بر فراز بنا گنبد فیروزه‌ای رنگ قرار گرفته است که ارتفاع گنبد تا کف ۱۸ متر است.

مقبره میرزا ابراهیم رضوی

میرزا ابراهیم رضوی که یکی از نقبای سادات رضوی مشهد و از زمره واقفان بزرگ عصر صفوی در این شهر بوده دارای مقبره‌ای در مجاور کوهسنگی انتهای خیابان دکتر بهشتی  واقع شده است.

ایوان مقبره دارای ۳۰/۸ متر ارتفاع و ۱۰/۸ متر عرض وعمق آن هم ۶۰/۱۱ است و در طرفین ایوان دو حجره دو افشکوبه تعبیه شده است، در صحن مقبره تعدادی از علمای قرن اخیر خراسان مدفون هستند، این فضای تاریخی ـ فرهنگی بر جاذبه های کوهسنگی مشهد افزوده، مقبره و باغ آن به سادات رضوی مشهد تعلق دارد.

آرامگاه میرزای ناظر

آرامگاه میرزای ناظر(سید عبدالله رضوی) از واقفانه منطقه سرآسیاب و شاندیز که بر روی بند خاکی رودخانه سرآسیاب واقع شده است و در مسیر مشهد به شاندیز در هنگام عبور از پل سرآسیاب در سمت راست رودخانه قابل مشاهده است. این مکان از جاذبه‌های گردشگری مشهد است.

بنای هارونیه

«هارونیه » بنایى است مکعب شکل و آجرى که در قلب دشت طوس واقع شده است. این بنا از نظر عظمت، قطر پایه‌ها، قدرت ایستایى در کف و گنبد داراى معمارى خاص است و توجه به این نکته که هارونیه یگانه اثر برجاى مانده از شهر باستانى طوس است، اهمیت آن را مشخص‌تر مى‌سازد.

بنایی که امروز به هارونیه معروف است، در فاصله حدود 800 متری آرامگاه «حکیم ابوالقاسم فردوسی» و 24 کیلومتری مشهد واقع شده است.«هارونیه» نام جدیدی است که به این مکان داده شده است و هیچ ارتباطی به هارون الرشید عباسی ندارد.

این بنا به لحاظ کارکرد خانقاه یا آرامگاهی است که در سده هشتم هجری روی بقایای ساختمان‌های قدیمی شهر «تابران» ساخته شده و در دوره تیموری سه بنای جدید به آن افزوده شده است.

آرامگاه فردوسی

آرامگاه فردوسی در 24 کیلومتری شمال شرقی شهر مشهد، در مسیری منشعب از راه عمومی مشهد به کلات نادری، نزدیک به شهر تاریخی طابران و بقعه تاریخی هارونیه قرار دارد.

« فردوسی » در سال (329 ه.ق) در روستای پاژ متولد شد و به سال (411 و یا 416 ه.ق) در توس درگذشت و در باغ شخصی خود که در داخل قلعه توس و جوار دروازه رزان قرار داشت، به خاک سپرده شد.

به درستی معلوم نیست در چه دوره ای اولین بنا بر روی مدفن وی ساخته شد.طبقه تحتانی بنا دارای دیوارنگارهایی از « فریدون صدیقی » با مضمون هفت خان رستم بر شکوه این مکان افزوده است.

باغ نادری

« نادرشاه افشار» سرسلسله افشاریان برای اولین بار شهر مشهد را مرکز حکومت خود قرار داد. او نخستین مقبره خویش را در این شهر در چهار باغ بنیان نهاد. اما مقبره دوم را پس از مراجعت از هندوستان مقابل آرامگاه پیشین ساخت که بعدها ویران شد.همان جایی که اکنون مقبره نادرشاه قرار دارد.

سنگ قبر نادر در میان بنا جای گرفته و تداعی کننده جنگ و یا الماس کوه نور یا دریای نور است، این مجموعه در چهارراه شهدا (نادری سابق) واقع است.

مزار سید عبدالعزیز، روستای دهسرخ

مزار سید عبدالعزیز، در روستای دهسرخ در کیلومتر 45 جاده مشهد - نیشابور واقع شده است. این روستا در کیلومتر 45 جاده مشهد - نیشابور در17 کیلومتری شهر ملک آباد در مسیر عبور امام رضا(ع) از نیشابور به سمت توس واقع شده است.

روستای دهسرخ بیش از 2 هزار سال قدمت تاریخی دارد و متبرک به قدوم حضرت علی ابن موسی الرضا(ع) است زیرا امام رضا(ع) در مسیر حرکت خود به آن وارد شده و نماز ظهر را در آن خوانده‌اند که آثار آن به عنوان چشمه و مصلای حضرت هنوز وجود دارد.

اباصلت روایت کرده: «که چون امام رضا(ع) به دهسرخ رسیدند در زمانی که به نزد مأمون می رفت گفتند: یابن رسول الله ظهر شده است نماز نمی‌کنید پس فرو آمد و آب طلبید گفتند آب همراه نداریم پس به دست مبارک خود زمین را کاوید آنقدر آب جوشید که آن حضرت و هر که با آن حضرت بود وضو ساختند و اثرش تا امروز باقی است.

اکنون مؤمنان و شیفتگان حضرت از این آب به عنوان تبرک  استفاده می کنند و آن چشمه نام زمزم رضوی را تاج افتخار خود نهاده است.

آرامگاه پیر پالان دوز

این مقبره متعلق به محمد عارف عباسی از عرفای بزرگ قرن دهم ه.ق است و در شمال‌شرقی مجموعه حرم مطهر رضوی در ابتدای خروجی زیرگذر خیابان نواب صفوی قرار دارد.

این بنا با کاشی‌های ساده فیروزه‌ای تزیین شده و تاریخ بنیان آن به سال 985 ه.ق بازمی‌گردد.

بقعه امامزاده یحیی

بقعه امامزاده یحیی در یک کیلومتری این روستا و در دامنه کوه قرار گرفته است. امامزاده یحیی یکی از فرزندان زید، و نواده امام زین العابدین(ع) است. مادرش ریطه دختر ابی هاشم عبداله بن محمد حنیفه است.

وی در سال ۱۰۷ ه. ق متولد شد. یحیی برای ادامه مبارزات خود علیه بی امیه چون امنیت جانی نداشت از نینوا «کربلا» به مدائن و از آن جا به خراسان هجرت کرد. سرانجام در جوزجان از توابع خراسان قدیم (واقع در افغانستان کنونی ) در سال ۱۲۵ ه. ق به سن ۱۸ سالگی به شهادت رسید. بنای ساختمان متعلق به قرن دهم ه.ق است.

امامزاده یحیی یکی از فرزندان زید،‌ و نواده امام زین العابدین(ع)‌ است. یحیی برای ادامه مبارزات خود علیه بی امیه چون امنیت جانی نداشت از نینوا «کربلا» به مدائن و از آن جا به خراسان هجرت کرد. سرانجام در جوزجان از توابع خراسان قدیم (واقع در افغانستان کنونی ) درسال 125 ه. ق به سن 18 سالگی به شهادت رسید.

بقعه مبارکه امامزاده یحیی با نام «میامی» در جاده سرخس و به فاصله 50 کیلومتری مشهد می باشد. این آرامگاه در دامنه کوهی به فاصله یک کیلومتر از قریه میامی واقع شده است.

بوستان کوهسنگی

این مجموعه با مساحتی در حدود 100 هکتار درانتهای خیابان کوهسنگی واقع گردیده است و بخش عمده آن را ارتفاعات سنگی تشکیل می‌دهد.

بنابر روایات معتبر اسلامی، کوهسنگی همان مکانی است که حضرت رضا(ع) در جریان هجرت تاریخی - سیاسی خود از مدینه به مرو به آن کوه تکیه نمودند و فرمودند: «خداوند به این مکان برکت دهد».