ترکیب معماری ایرانی ـ اسلامی در شاهکار هنری مسجد گوهرشاد
گروه اجتماعی: مسجد گوهرشاد نخستین و عالیترین اثر بازمانده از معماری ایرانی ـ اسلامی قرن نهم ه.ق است که ترکیب این دو معماری با یکدیگر موجب خلق شاهکاری هنری در جوار بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) شده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، مسجد گوهرشاد نخستین و عالیترین اثر بازمانده از معماری ایرانی - اسلامی قرن نهم ه.ق است و به جهت قدمت تاریخی، سبک معماری و زیباییهای هنری یکی از مهمترین آثار معماری ایران اسلامی به شمار میرو دکه اکنون در جنوب بقعه مبارکه حضرت رضا(ع) قرار دارد و به رواقهای دارالسیاده و دارالحفاظ متصل است.
زیربنای مسجد 9400 مترمربع است و صحنی به وسعت 2800 مترمربع دارد که کهنترین صحن در مجموعه حرم است، شیوه معماری این مسجد به سبک چهار ایوانی و از آجر و گچ است، این مسجد دارای یک صحن وسیع و چهار ایوان بزرگ در چهار طرف و تعداد 22 غرفه و شش طاقنما در طرفین ایوان مقصوره، 28 در ورودی از صحن به طرف شبستانها، هفت شبستان در چهار طرف، یک گنبد فیروزگون و بزرگ و دو مناره در طرفین ایوان قبله است.
صحن مسجد تقریباً مربعی است و از نظر وسعت، نهمین صحن از مجموعه صحنهای قدیمی و جدید در آستان قدس رضوی است، این مسجد از جهت شمال به رواق دارالسیاده و دارالحفاظ، از جنوب به صحن قدس، از شرق به صحن امام خمینی(ره) و از غرب به بست شیخ بهایی محدود شده است.
گنبد رفیع و پیازی شکل مسجد به رنگ سبز بر فراز ایوان مقصوره، بر عظمت این بنا افزوده است، ارتفاع گنبد حدود 41 متر و فضای خالی بین دو پوشش گنبد، 10 متر و دور خارجی آن حدود 85/61 متر است، همچنین سطح خارجی آن با آجر لعابدار و یک کتیبه با خط کوفی تزیین شده است که گنبدخانه پشت ایوان مقصوره، با شبستانهای یک طبقه، بخشهای مختلف مسجد را بههم ربط میدهد.
ایوانهای مسجد گوهرشاد
ایوان شمالی، معروف به ایوان دارالسیاده، ایوان شرقی به ایوان اعتکاف، ایوان غربی به ایوان شیخ بهاءالدین و ایوان جنوبی به ایوان مقصوره نامگذاری شده است، ایوان مقصوره با حدود 500 متر مربع مساحت، 37 متر طول و 5/25 متر ارتفاع، از باشکوهترین ایوانهای مسجد است.
ایوان مقصوره به سبب موقعیت خاصش که در جهت محور قبله قرار گرفته، مهمترین ایوان مسجد گوهرشاد است و دارای بیشترین تزیینات و کتیبههاست. مهمترین کتیبه این ایوان کتیبه طوماری مذهبی ـ احداثیه است که سه طرف ایوان را در برگرفته است. این کتیبه بزرگترین کتیبه ایوان نیز هست و محتوای آن ترکیبی از آیات سوره توبه به همراه اطلاعاتی از حامیان ساخت بناست.
به طور کلی نمای ایوان سه کتیبه بزرگ طوماری، دو لوح و پنج طرح مختلف قاببندی دارد، کتیبههای طوماری به جز کتیبه دور ایوان عبارت است از کتیبه محرابی دهانه ایوان که عرض کمتری نسبت به کتیبه دور دارد، و دیگری کتیبه پیشانی ایوان که تقریبا همعرض کتیبه اصلی است. قاببندیها شامل دو قاب دو سطری در ابتدا و انتهای کتیبه دور ایوان که از نظر محتوا مکمل اطلاعات همان کتیبه است و از تاریخ ساخت و نام معمار بنا خبر میدهد.
دو کتیبه دیگر با محتوای مذهبی در همان ارتفاع قابهای یاد شده، اما در عقبنشینی نمای ایوان نصب شده است، دو کتیبه منحصر به فرد نیز بر پایه ستون گرد تزیینی در لبه داخلی و محرابیشکل ستونهای اصلی ایوان نصب کردهاند که از نظر طراحی و شکل کاملا بدیع است.
این اثر به خط کوفی گرهدار است که عبارت «الملک لله» در آن تکرار شده و «الف» های آن در وسط ترکیب به صورت یک گره هندسی درآمده است. یکی از زیباترین کتیبههای تزیینی این مسجد همین کتیبه است. این نمونهها از آثار اصیل دوره تیموری است و رنگهای به کار رفته در آنها عبارت از زرد، فیروزهای، سفید و زمینه لاجوردی است.
در دو طرف این ایوان، دو مناره هر کدام به ارتفاع 43 متر از کف مسجد ساخته شده و دارای کتیبههایی بسیار زیبا است. بدنه گلدستهها تا زیر مقرنسها پر از کاشیهای معرق و منقش به اسم «الله» است که یکی از معماران مسجد اظهار کرده است بر بدنه دو گلدسته، هزار اسم از اسماءالله نقش بسته است.
از تزئینات مسجد در ضلع جنوبی ایوان، محرابی یکپارچه از سنگ مرمر با تزیینات و کندهکاری و کتیبهای در میان مقرنسکاریهای آن، نمایانگر هنر آن دوران است.
منبر صاحبالزمان(عج)
در زاویه جنوب ایوان مقصوره، منبر صاحب الزمان(عج) واقع در کنار محراب، از لحاظ قدمت حائز اهمیت است. این منبر نفیس، از چوب گردو و گلابی با شیوه منبتکاری بدون بهکار رفتن میخ در آن، به دست استاد محمد نجار خراسانی، منبتکار معروف عصر فتحعلیشاه قاجار ساخته شده است که در سال 1325 ه.ش توسط مرحوم استاد حیدر نیکنام گلپایگانی مرمت شد.
حوض زیبایی در میانه صحن گوهرشاد قرار دارد که پیشتر حالت یک نمازخانه روباز را داشت، ضلعهای مسجد، همه با کاشیهای معرق نفیس آراسته شده و در تمام دیوارها و غرفههای آن اسماءالله و آیات قرآن و احادیثی که بعضی مربوط به مسجد است، وجود دارد.
کتیبه ممتاز و تاریخی بایسنقر(فرزند گوهرشاد) که از بهترین ثلثنویسان عهد تیموری بوده، با زیباترین خطوط ثلث بر پیشانی ایوان مقصوره خودنمایی میکند و تاریخ بنای مسجد بر کاشی معرق، در این کتیبه به چشم میخورد.
این ایوان با معرقکاری زیبایی تزیین شده و بر سردر ورودی آن به رواق دارالسیاده، پنجرهای نقره از آثار عهد قاجاریه نصب شده است. دو ایوان شرقی و غربی مسجد گوهرشاد، با معرقکاری ممتاز و کتیبههایی به خط ثلث آراسته شدهاند.
مسجد گوهرشاد، تنها یک عبادتگاه با ارزشهای معماری و هنری نیست
نکته قابل توجه این است که مسجد گوهرشاد، تنها یک عبادتگاه با ارزشهای تاریخی، معماری و هنری نیست، بلکه فراتر از اینها، یک بنیاد فرهنگی و مذهبی بزرگ است که خدماتی را به مردم عرضه میکند. این مسجد موقوفات زیادی در مشهد و پیرامون آن و نیز در شهرهای مختلف خراسان دارد که برخی بهوسیله گوهرشادآغا و در زمان ساخت مسجد وقف شدهاند و برخی دیگر در دورههای بعدی به وسیله نیکوکاران در زمره اوقاف مسجد گوهرشاد قرار گرفتهاند.
این مسجد به دستور بانو گوهرشاد، دختر امیر غیاث الدین ترخان، از امرای جغتایی، همسر شاهرخ تیموری در سال 821 ه.ق توسط معمار معروف ایرانی، قوامالدین شیرازی، با به کارگیری سبک معماری دوران تیموری ساخته شد که بنا به برخی نقل قولها، ساخت مسجد 12 سال طول کشیده و در سال 821 ه.ق به پایان رسیده است.
نام بانو گوهرشاد، بانی مسجد، در دو محل با کاشی معرق نگاشته شده است، یکی در ایوان شمالی مسجد(ایوان دارالسیاده) در قسمت بالای در نقرهای بر کاشی معرق به رنگ زرد و خط ثلث نوشته شده و دیگری بر کتیبه ایوان مقصوره که به خط زیبای شاهزاده بایسنقر است. این بانوی نیکوکار در سال 861 ه.ق بهخاطر رقابتهایی که بعد از شوهرش شاهرخ پیشآمد، کشته شد و اکنون قبرش در هرات در یک باغ بزرگ قراردارد و گنبدی هم بر فراز آن ساخته شده است.
منبع:
