پایگاهی که با نام شهید هاشمینژاد گره خورد/ «مسجد فیل» و کوران فعالیتهای انقلابی
گروه سیاسی: نامش، کنجکاوی تو را دو چندان میکند. شاید با پرسوجوهای فراوان، باز هم نتوانی بفهمی که چرا نامش را «مسجد فیل» گذاشتهاند اما وقتی میفهمی مسجد فیل پایگاه سخنرانیهای شهید هاشمینژاد در کوران مبارزات انقلابی بوده است، حس کنجکاوی، تو را به سمت بیشتر دانستن در مورد این مسجد میکشاند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، در بررسی پیشینه و فعالیت مساجد مشهد، به ویژه آنهایی که قبل از انقلاب به عنوان پایگاه مبارزات انقلابی مطرح بودند، «مسجد فیل» از اهمیت فراوانی برخوردار است زیرا پایگاه اصلی فعالیتهای انقلابی شهید سید عبدالکریم هاشمینژاد بوده است.
کسی که اسم و نشانش را در لابهلای خاطرات مبارزان دوران انقلاب شنیده بودیم و بنا بر اظهارات بسیاری از بزرگان، یکی از عناصر اصلی مبارزات انقلابی در شهر مشهد بوده است؛ به این مسجد رفتیم تا از نزدیک ویژگیهای یکی از پایگاههای انقلاب را به رشته تحریر درآوریم.
از بست نواب صفوی حرم مطهر رضوی که خارج شوی، چند قدم جلوتر به مدرسه علمیه و بازار عباسقلیخان میرسی و با طیکردن حدود 200 متر به سمت پنجراه پایین خیابان به تابلوی سبز رنگی که برای نشاندادن محل مساجد در سطح شهر استفاده شده، میرسیم که نام «مسجد فیل» بر روی این تابلو نقش بسته است.
سرت را که به روبهرو برمیگردانی درب چوبی، قدیمی و قهوهای رنگی را که حالا گذر زمان آن را کمی از چهارچوب اصلی خود جدا کرده و رنگ از رخسارش برده است را مشاهده میکنی. با عبور از یک پله کوچک میتوانی از خیابان وارد مسجد شوی.
نزدیک غروب آفتاب است و هنوز چند دقیقهای تا وقت اذان باقی مانده و رفت و آمد مردم برای آمادگی جهت اقامه نماز در اطراف مسجد جریان دارد. در ابتدای ورود به حیاط مسجد سراغ خادم را گرفتم و یکی از افرادی که برای نماز آماده میشد، پیرمردی را نشانم داد.
خادم مسجد پیرمردی بود که میگفت چند سالی بیشتر نیست که تولیت این مکان مقدس را بر عهده گرفته است لذا اطلاعات دقیقی از پیشینه این مکان ندارد، به همین خاطر، با راهنمایی او سراغ یکی از کسبه قدیمی محل رفتیم.
ماشاءالله عظیمی، یکی از کاسبان قدیمی محله نواب صفوی مشهد است که مغازهاش به اندازه چند دهنه مغازه پایینتر از مسجد فیل قرار دارد، با ما همکلام میشود. در ابتدا از وی در مورد مدت حضورش در این محله میپرسیم. ظاهرا، او و پدرش سالیان سال است که با مسجد فیل همسایه هستند. پدرش 70 سال و خودش هم 54 سال.
عظیمی میگوید: پدرم 18 ساله بوده که از یزد به مشهد میآید و در خیابان نواب چند مغازه بالاتر از مسجد فیل به شغل مغازهداری و کاسبی مشغول میشود. او حدود 70 سال در این منطقه فعالیت کرده و در سال 61 نیز فوت میکند. در حال حاضر هم مغازه ایشان در همین محدوده فعال بوده و به دست برادرانم اداره میشود.
علت نامگذاری مسجد فیل
عظیمی در مورد علت نامگذاری مسجد فیل به این عنوان میگوید: چند روایت و نقل در اینباره وجود دارد. یک نقل این است که واقف زمین مسجد، بینی بزرگی داشته و به او «حسن فیل» میگفتند از همین رو، این مسجد به نام مسجد فیل معروف شده است.
او ادامه میدهد: البته نقل دیگر که موثقتر است، این است که میگویند، بخشی از راه ابریشم از این منطقه میگذشته و این مکان قبلا کاروانسرایی در مسیر جاده ابریشم بوده که فیلهای کاروانیان را به این جا میبستند از همین رو نام این مکان «فیل» نامیده شده است و بعدها نیز که وقف مسجد شده، به همین نام خوانده شده است.
این مغازهدار مشهدی با بیان اینکه مسجد فیل در دوران قاجار ساخته شده است، میافزاید: بیش از 150 سال این مکان مسجد بوده و حدود چهار نسل در اینجا نماز خواندهاند.
وی با اشاره به اینکه مسجد فیل دارای حدود سه هزار و 200 متر زیر بنا و یک حیاط کوچک است، میگوید: این مسجد به جهت سیمکشی ضعیف برق در سال 84 آتش گرفت و چون سقف مسجد شیروانی و از جنس چوب بود، آتش منتشر شد که در نهایت و با کمک مردم، نیروهای بسیج و حضور آتش نشانی، شعلهها مهار شد اما به مسجد خسارت بسیاری وارد آمد.
او به بازسازی دوباره این مسجد اشاره کرده و میگوید: هیئت امنا آن زمان، مسجد را خراب کردند اما چون هزینه تعمیرات زیاد بود، مدتی درب مسجد بسته شد و چندین سال طول کشید تا در نهایت بعد از سه سال، به همت حجتالاسلام محمدحسین مصباح، مسجد در سال 87 بازسازی و تعمیر شد؛ مدتی هم نام مسجد به نام شهید نواب صفوی تغییر کرد، چون این شهید عزیز، بزرگ شده پایین خیابان است، اما بعد از چند وقت دوباره به نام قدیمش برگشت.
بازشدن درب مسجد از 7 صبح الی 10 شب
عظیمی برگزاری هر روزه نماز قضا به جماعت را یکی از برنامههای این مسجد دانسته و ادامه میدهد: البته نماز صبح در این مسجد برگزار نمیشود اما درب مسجد فیل هر روز از هفت صبح الی 10 شب به صورت یکسره باز است و نماز ظهر و عصر توسط حجتالاسلام سید محمدرضا مصباح و نماز مغرب و عشاء نیز توسط حجتالاسلام سید محمد باقر مصباح اقامه میشود.
از این کاسب قدیمی در مورد بنری که در جلوی درب ورودی مسجد به مناسبت ایام دهه فجر نصب شده که حادثه مسجد فیل و جریان دستگیری شهید هاشمینژاد را بیان میکند، می پرسم و عظیمی هم از حوادث رخ داده در این مسجد در زمان مبارزات انقلابی مردم میگوید: در این مسجد، سخنرانیهای پرشور چند تن از انقلابیون و روحانیون مبارز خراسان که در جریان انقلاب بسیار مهم و تأثیرگذار بودهاند، صورت گرفته است.
وی می افزاید: زندگی عالم آگاه و مجاهد، حجتالاسلام شهید سید عبدالکریم هاشمینژاد سراسر مبارزه و تلاش بوده است؛ روند مبارزات و سخنرانیهای پرشور و روشنگرانه این شهید بزرگوار از سال 1342 به اوج خود رسید و تا پیروزی انقلاب و بعد از آن هم تا زمان شهادت وی ادامه یافت.
دستگیری شهید هاشمینژاد در مسجد فیل
عظیمی میگوید: من آن زمان در سنین نوجوانی بودم و پدرم درباره آن ایام تعریف میکرد که شهید هاشمینژاد، مهرماه سال 1342 در دهه فاطمیه، طی چندین شب در این مسجد به منبر میرود و سخنرانی تندی علیه اقدامات شاه به ویژه موضوع کاپیتولاسیون و انجمنهای ایالتی و ولایتی انجام میدهد.
وی اضافه میکند: در شب آخر این سخنرانی که جمعیت بسیاری هم آمده بودند، ماموران شهربانی مسجد را محاصره کرده و تصمیم به بردن شهید هاشمینژاد کردند. در آن هنگام عدهای به سمت ماشین فولوکسی که قرار بوده شهید هاشمینژاد را با آن ببرند، هجوم میبرند. عدهای از مردم هم از شهید هاشمینژاد میخواهند که از درب پشت مسجد فرار کند، اما ایشان میگوید که من اهل فرار و ترس نیستم و اصرار داشتند که خونریزی نشود و به کسی آسیبی نرسد.
او با بیان اینکه مردم به سمت نیروهای رژیم هجوم برده بودند، میگوید: نیروهای رژیم هم به سمت مردم تیراندازی کرده که در این برخورد عدهای دستگیر و زندانی، حدود 15 نفر مجروح و دو نفر هم شهید میشوند و در نهایت ماموران شهربانی شهید هاشمینژاد را میبرند.
گره خوردن نام مسجد فیل با فعالیتهای انقلابی
عظیمی مسجد فیل را یکی از مکانهای تأثیرگذار در جریان انقلاب مردم مشهد دانسته و بیان میکند: در زمان جنگ تحمیلی نیز این مسجد پایگاه اعزام نیرو به جبهه و ارسال کمکهای مردمی بوده است.
او در پایان یادآور میشود: بعد از حادثه مسجد فیل، شهید هاشمینژاد تا زمان پیروزی انقلاب چند بار دیگر دستگیر و زندانی شدند و سپس در مسئولیتهای دیگر نظام اسلامی خدمت کردند تا اینکه در سال 1360 به دست منافقین ترور و به شهادت رسیدند.
چند دقیقهای از اذان مغرب گذشته است که توضیحات آقای عظیمی تمام میشود. از او خداحافظی کرده و وارد مسجد میشوم. هنوز نماز جماعت تمام نشده است، چون صفوف نمازگزاران از پنجرههای بدون پرده بخش آقایان حتی از همان جلوی درب ورودی هم مشخص است.
فضای حیاط مسجد با پرچمهای رنگین ویژه گرامیداشت دهه فجر تزئین شده است. از درب چوبی ورودی که میگذری سمت راست راهپلهای سنگی با نردههای سفید رو به بالا قرار دارد که با حدود 15 پله ما را به درب ورودی مسجد در قسمت خواهران میرساند.
در بخش خواهران کمدی چوبی با کتب ادعیه، قرآن و چندین چادر سفید برای نمازگزاران در نظر گرفته شده و با فرشهایی که تعدای از آنها دستبافت، قدیمی و رنگ و رو رفته است، مفروش شده که خود قدمت و اصالت این مکان را میرساند.
به جهت بزرگی فضای نماز خواهران و کم بودن تعداد نمازگزاران، این قسمت با پرده سبزرنگی از بقیه فضا جدا شده است و در پشت پرده بخش نسبتا بزرگی به همراه چندین صندلی و کمد چوبی همراه با قرآن و کتب ادعیه به چشم میخورد.
در این هنگام نماز مغرب به پایین میرسد و یکی از قدیمیهای مسجد در رثای رسول اکرم(ص) چند جملهای را میخواند و بلافاصله نمازگزاران برای خواندن نماز عشاء به جماعت، قیام میکنند.
محرابی کاشیکاری شده با رنگی فیروزهای همراه با دو تابلو در مورد نماز غفیله و زیارت آل یاسین در اطراف محراب، نمایی زیبا به این محل داده است. منبر چوبی بزرگی که نشانههای عمر بالا و قدمت آن از ظاهرش پیداست در سمت راست محراب خودنمایی میکند.
دور تا دور مسجد دارای پنجرههای بسیار بدون پرده است که شیشههای آن با رنگ برای کمکردن شدت آفتاب ورودی پوشانده شده است. بخشی از نمای داخلی مسجد به ویژه در بخش آقایان کاشیکاری شده که جدید بودن آنها، نشان از همان بازسازی مسجد در سال 87 دارد.
مسجد فیل و حضور نسلهای مختلف
وارد محوطه باز مسجد که میشوی، چشمت به دیوارهای سمت خیابان میافتد که نشان گذر زمان و قدمت، در آن، کاملا مشهود است. به ناگاه، چشمهایت متوجه کف حیاط مسجد که با موزاییک فرش شده است و لحظهای با خود فکر می کنی که چند نفر از مردمان ایام انقلاب، بر روی این موزاییکها پا گذاشته، زمین خورده و شعار انقلاب سردادهاند. بر روی تک تک دیوارهای مسجد، آیاتی به شکل کاشی کاری از سورههای قرآن به چشم میخورد.
بازدید از مسجد فیل به پایان میرسد و تقریبا تمام قسمتها را از نزدیک دیده و توضیحات قدیمیها را هم گوش کردهام، دیگر زمان آن است که این مسجد را با همه خاطراتش تنها بگذارم.
اگر لحظهای در ذهنت، دورانها، حوادث و آدمهایی را که این مسجد به خود دیدهاند، مرور کنی، مبارزان و انقلابیونی را میبینی که به معنای واقعی، مسجد را پایگاه قدرتمندی برای مبارزات خود میدانستند و حکومت هم با تمام کنترل و مراقبتی که بر رفت و آمد به این مکانهای مقدس انجام میدادند، نتوانستند از تأثیرگذاری و کارایی آنها بکاهند و در نهایت این مساجد بودند که مأمن و پایگاهی امن و مردمی برای انتقال ارزشهای دینی شده و فریاد آزادیخواهانه ملت را به گوش دنیا رساندند.
زهرا قندهاری/خراسان رضوی
