نگاهی به گفتمان امام موسی صدر/ گفتوگوی ادیان؛ یک ضرورت است نه فضیلت اخلاقی
گروه اندیشه: عضو هیئت علمی علامه طباطبایی با بیان اینکه گفتوگو در جهان مدرن خاصه جامعه چند فرهنگی لبنان الزاماتی دارد که امام موسی صدر به آنها وفادار بود، گفت: او به گفتوگوی ادیان به عنوان یک فضیلت اخلاقی نگاه نمیکرد بلکه آن را یک ضرورت میدانست.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، هادی خانیکی، عضو هیئت علمی گروه ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی(ره) شامگاه، 30 اردیبهشتماه در نخستین نشست عقلانیت و اخلاق با موضوع «امام موسی صدر و تجربه گفتوگو در جهان دینی که در جمع دانشجویان، اساتید و پژوهشگران در محل جهاد دانشگاهی مشهد برگزار شد، با تشریح دو مقدمه مفصل به بیان شگفتیهایی که در پدیده امام موسی صدر و لبنان رخ داده است و لزوم پاسخگویی به برخی پرسشها برای درک و شناخت زندگی و ویژگیهای وی و نظام گفتوگوی ایشان پرداخت.
وی با طرح این سؤال که چگونه یک روحانی جوان 31 ساله از شهر قم به لبنان رفته و در مدت کمتر از 20 سال به محور تحولات لبنان مبدل میشود، ابراز کرد: این اتفاق در حالی رخ میدهد که لبنان یک جامعه متکثر و چند فرهنگی بوده است؛ این روحانی جوان نه تنها در میان شیعیان بلکه در جمع مسیحیان و اهل تسنن و در جهانهای هر یک از این گروهها به طور جداگانه ورود پیدا میکند.
خانیکی ادامه داد: در جوانی در اواسط دهه 50 که مدتی به خاطر فعالیتهای انقلابی از ایران خارج شدم و زندگی مخفی داشتم، میخواستم به صورت غیرقانونی از لبنان به سمت اردوگاههای فلسطین حرکت کنم، به دلیل محدودیت عبور از سوریه به لبنان و نداشتن ویزا، مجبور به عبور غیرقانونی از لبنان بودم که با امام موسی صدر مواجه شدم.
وی درباره مواجهه تصادفی که مرز لبنان و سوریه با امام موسی صدر داشت، گفت: وی هفتهای یک بار از بیروت به دمشق میآمد و به خاطر احترامی که در سوریه برایش قائل بودند، ماشین وی بازرسی نمیشد پس همواره دو مبارزه ایرانی اهل مبارزه با او همراه میشدند که این بار این همراهی نصیب من شد.
استاد دانشگاه علامه طباطبایی با بیان اینکه من در گذشته با اندیشههای امام موسی صدر آشنا بودم اما او من را نمیشناخت، اظهار کرد: امام موسی صدر فردی خوشبین بود، انسانها را کلا محترم میدانست و در این تعامل و برخورد با افراد به نگاه سیاسی آنها توجهی نداشت.
حضور گسترده مردم برای اعتراض به ربودهشدن امام موسی صدر
خانیکی با اشاره به دومین برخورد خود با امام موسی صدر، بیان کرد: پس از ربوده شدن امام موسی صدر نشستی با حضور سران جبهه پایداری به منظور مقابله با طرح سازش با اسرائیل در دمشق تشکیل شد، در این نشست که با حضور چهار کشور عربی یعنی لیبی، سوریه، یمن جنوبی و الجزایر و معمرقذافی برگزار شد، خیابانهای دمشق پر شده بود از کسانی که با هر وسیلهای خود را به سوریه رسانده بودند تا اعتراض خود را در برابر قذافی و آنچه اتفاق افتاده بود، نشان دهند.
وی با بیان اینکه این برخورد مردم بیانگر چگونگی حکومت و نفوذ امام موسی صدر و تأثیرگذاری او بر قلبهای مردم لبنان بود، ابراز کرد: هیچ کس نمیتوانست بگوید که این حرکت سازماندهی شده است چون از تمام اقشار از جمله زن و مرد و پیر و کودک در میان معترضان دیده میشد، انگار هر کس به دنبال گمشدهای از خانوادهاش آمده بود؛ این خاطره نشانه میزان اثرگذاری امام موسی صدر بر ملت لبنان بود.
وی یادآور شد: با درک چنین شخصیتی و میزان اثرگذاری وی باید به بررسی اندیشهای که از دل آن تجربه گفتوگوی دینی به بیرون آمد و راهبردها و سامانهایی که بر این اساس شکل گرفت، بپردازیم.
استاد دانشگاه علامه طباطبایی، منظور از گفتوگو را یک شکل جدید اثربخشی، چه به لحاظ تفکر و چه به لحاظ نهادی عنوان کرد و گفت: گفتوگو پدیده جدیدی است که به اندازه تاریخ بشری سابقه دارد که معروفترین نوع گفتوگو، گفتوگوی سقراطی در یونان قدیم است؛ جدید و قدیم بودن مبحث تاریخ گفتوگو این کار را با مشکل مواجه میکند زیرا گفتوگو از یک طرف پدیدهای کهن است و از دیگر سو الزامات جدیدی دارد.
شکل جدید گفتوگو باید معطوف به نوعی شنیدن و نوعی گفتن باشد
خانیکی یکی از تواناترین گروهها در قدرت و مهارت کلامی بحث و جدل را انجمن حجتیه معرفی کرد و با بیان اینکه بحثهای آنان بیشتر جنبه جدل دارد تا گفتوگو، شکل صحیح قواعد گفتوگو را تشریح کرد و گفت: شکل جدید گفتوگو باید معطوف به نوعی شنیدن و نوعی گفتن باشد، در نتیجه ما گفتوگوهایی داریم با اشکالی از پیشاشنوایی و پیشاگفتایی، یعنی در برخی موارد سکوتها به معنای شنیدن نیست بلکه به معنی وقت گرفتن برای حمله و بیرون راندن رقیب از میدان در مرحله دوم است.
وی با بیان اینکه گفتوگو نیازمند معرفت، اخلاق، دانش و نیز مهارت است که امام موسی صدر مشاهده کرده است، افزود: او هرگز نمیخواست از گفتوگو به عنوان ابزاری برای تحمیل خودش بر دیگران سوء استفاده کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی به انواع تعریف جدید گفتوگو پرداخت و با بیان اینکه گفتوگو دانش و هنر، یاددادن و یادگیری است، افزود: سقراط نیز معتقد است: «من به همان اندازه از شاگردانم میآموزم که آنها از من»؛ به همین دلیل گفتوگوی سقراطی که به نظر من در ادیان نیز قابل مشاهده است، همین خلق مفهوم مشترک است.
خداوند؛ تنها صدای قدسی در اسلام و سایر ادیان توحیدی
خانیکی با بیان اینکه اگر با این مبنا بنگریم میتوانیم ادعا کنیم که در نظام ادیان، زمینهها و مؤلفههای گفتوگو فراوان است، اظهار کرد: گفتوگو در نظام دینی، ممکن است نه ممتنع، زیرا مهمترین عنصر خداوند بوده، مخاطبش، انسان است و رابطه انسان و پروردگار بر اساس مخاطبه و رابطهای بسیار نزدیک است پس انسان با خدا، از لفظ تو استفاده میکند، چرا که تنها صدای قدسی در اسلام و سایر ادیان توحیدی خداوند است و ارتباط بر اساس من و تو شکل میگیرد.
وی با اشاره به برخی شواهد این ارتباط بیان کرد: در کتاب اعترافات آگوستین مقدس که از کتب قدیمی مسیحیت محسوب میشود، به «تو» تأکید دارد و انسان را مخاطب گفتوگوی خود میداند، حتی در سایر ادیان غیر توحیدی نیز همینطور است، به گونهای که در کتاب مکالمات کنفوسیوس نیز بر همین انسان تأکید میشود.
برای کسب آرامش راهی جز نرم سخن گفتن نداریم
وی با بیان اینکه کنفوسیوس، آرام سخن گفتن را از ویژگیهای انسان دارای فضیلت اخلاقی عنوان میکند، ابراز کرد: در این جهان که همه مردم به ضد هم میخروشند، خودداری از هیجان و پرخاش کار دشواری است زیرا برای کسب آرامش راهی جز نرم سخن گفتن نداریم با این حال آرام سخن گفتن در میان جامعه اعراب با آن ویژگیها بسیار دشوار است همان کاری که امام موسی صدر در لبنان انجام داد.
وی مبنای گفتوگو در اسلام و قرآن را برای فهم حقیقت بسیار والا ارزیابی کرد و گفت: اهل عذاب و دوزخیان از نعمت شنیدن حقیقت و خرد وزیدن محرومند، در جهنم از اهل عذاب دلیل را که میپرسند، پاسخ میدهند اگر ما میتوانستیم بشنویم و خرد بورزیم به این عذابها گرفتار نمیشدیم، همانطور که در اسطوره بابل آمده است، جامعهای یا کسانی نمیتوانند بشنوند که همین ناتوانی در شنیدن خودش موجب عذاب میشود.
ابلاغ پیام؛ دارای سه ویژگی حکمت، موعظه حسنه و مجادله احسن
خانیکی، رسالت پیامبر(ص) را ابلاغ پیام پروردگار معرفی و ابراز کرد: ابلاغ پیام دارای سه ویژگی حکمت، موعظه حسنه و مجادله احسن است که مفسرانی مانند علامه طباطبایی(ره) در تفسیر المیزان مجادله غیر احسن را به معنای «واداشتن دشمن به سوء تعبیر» نمیپذیرند.
وی سایر نمونههای دینی این بخش را گفتوگوهای حضرت رضا(ع) با اهالی مذاهب مختلف، توحید مفضل و احتجاجات شیخ طوسی برشمرد و عنوان کرد: اینها نشانه آن است که مبنای اسلام، قرآن و خاصه سیره و زندگی امامان شیعه، دعوت به گفتوگو است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با بیان اینکه در سال 1350 همراه دوستی خدمت شهید مطهری رسیدیم تا از او بپرسیم چرا در مجله زن امروز مقاله مینویسد، پاسخ آن زمان شهید مطهری را یادآور شد و گفت: این شهید بزرگوار بیان کردند: «اگر میخواهیم با این نوع زنان جامعه نیز گفتوگو کنیم باید آنها را کجا بیابیم، در مسجد الجواد یا حسینیه ارشاد؟ آنجا که نمیآیند جز در مجله زن امروز که مطالب آن را میخوانند» بر این اساس در جهان امروز باید گفتوگو یک اصل اساسی در تعامل گروهها و جناحهای مختلف باشد در حالی که امروزه اینگونه نیست.
چهار گروه گفتوگو در جهان دینی
وی به چهار گروه گفتوگو در جهان دینی اشاره و اظهار کرد: اول گفتوگوی انسان با خداوند که گفتوگویی ابدی و بیپایان، فرازمانی و فرامکانی است، مانند دعا و نیایش؛ دوم گفتوگوی انسان با سایر انسانها در حوزههای علوم اجتماعی، فرهنگی، سیاسی است که این گفتوگو تنها میان مؤمنان نیست بلکه میتواند گفتوگو با مشرکان و حتی ملحدان نیز باشد.
خانیکی نوع سوم گفتوگو را بین انسان با خودش عنوان کرد و یادآور شد: مراقبه و محاسبه نفس نمونههای گفتوگوی انسان با خودش است که این امر در زندگی امام موسی صدر قابل مشاهده است.؛ نوع چهارم گفتوگو شامل گفتوگوی انسان با طبیعت میشود که جهان معنادار را مخاطب خودش قرار میدهد، مصداق این گفتوگو در ادبیات ما از جمله کلیله و دمنه، منطقالطیر عطار و مثنوی قال مشاهده است.
وی ادامه داد: با این مقدمه میتوان امام موسی صدر را نمونه موفق گفتگوهای جدید جهان معاصر دانست و مورد مطالعه قرار داد و او را نه به اعتبار تاریخی و برگزاری بزرگداشت، بلکه برای بهرهمندی از تجربه امام موسی صدر برای زندگی امروز باید گفتمان فکری او را مورد موشکافی و مداقه قرار داد و ببینیم چرا این نوع گفتوگو موفق است که در این راه ابتدا باید به ویژگیها و بعد به مبانی و پیشفرضهای مورد قبول او اشاره کنیم.
برتری گفتوگوی امام موسی صدر به دلیل جهان زیست وی
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با بیان اینکه یک ویژگی امام موسی صدر بر جهان زیست او بر میگردد و اینکه این شخصیت در چه خاندان و خانوادهای بزرگ شده است، افزود: البته همه اعضای خانواده اهل گفتوگو بودند؛ برادر بزرگترش، مرحوم آیتالله سیدرضا صدر با کتاب حسد و دروغ، در زمان انقلاب و دوران جوانی بسیار برای من الهامبخش بود تا تجربه صدر را درک کنم، همینطور پسرش، سید محمد صدر که عمرش را وقف انقلاب اسلامی کرد.
وی، دومین ویژگی امام موسی صدر که او را اهل گفتوگو کرده بود، نوع آموزش وی دانست و گفت: امام موسی صدر هم در حوزه و هم در دانشگاه تحصیل و تدریس کرده بود که اگر بخواهیم عمیق نگاه کنیم باید بگوییم رابطه وی با استادان و هم مباحثهایهایش و نیز با شاگردانش یک رابطه دوسویه و تأثیرگذار بوده است.
خانیکی، تعلق امام موسی صدر به فضای باز را سومین ویژگی گفتمانی او خطاب قرار داد و افزود: مرحوم صادق طباطبایی نقل میکرد که امام موسی صدر معتقد بود باید ویژگی موسیقایی غرب و نسبت آن با موسیقی شرق را دریابیم؛ در واقع امام موسی صدر از اهالی امروز بود و با همه افقهای باز نسبت داشت.
وی نظاممندبودن را به عنوان چهارمین ویژگی تجربه گفتوگوی صدر عنوان کرد و یادآور شد: امام موسی صدر بسیار نظاممند فکر میکرد، او به نهاد، سازماندهی و شناخت علمی معتقد بود و از وضعیت دقیق شیعیان هم اطلاع داشت که تمام این موارد جزو جهان زیست امام موسی صدر به شمار میرود.
مطرحکردن شعار «گفتوگو، تفاهم و همزیستی» میان رهبران مسیحی، شیعه و سنی
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: او وقتی توانست زندگی شیعیان را ارتقاء دهد، باز هم هیچگاه نخواست از تسلط شیعه استفاده کند بلکه همواره شیعه را همسان سایر طوایف مطرح میکرد نه مقدم بر آنها؛ بر همین مبنا است که شعار «گفتوگو، تفاهم و همزیستی» را میان رهبران مسیحیت، شیعه و سنی مطرح کرد.
وی با تأکید بر اینکه او بیشتر به منش، روش و اخلاق گفتوگو شهره است تا وجه کلامی گفتوگو، اظهار کرد: مصداق این سخن در نحوه برخورد امام موسی صدر با معتقدان سایر ادیان قابل مشاهده است؛ در آن زمان بستنی فروشی در لبنان بود که شیعیان همسایه او را به دلیل مسیحی بودن در تحریم قرار داده بودند، این فرد مسیحی به امام موسی صدر شکایت کرد، او به جای مجادله با مردم به مغازه بستنی فروشی رفت و بستنی خورد، این عالم شیعی با چنین روشی نشان داد که روش گفتوگویی او مقدم بر بینش اوست.
خانیکی در ادامه به سایر مبانی گفتوگو دینی از نگاه امام موسی صدر پرداخت و بیان کرد: گفتوگو در جهان مدرن خاصه جامعه چند فرهنگی لبنان الزاماتی دارد که امام موسی صدر به آنها وفادار بود؛ او به گفتوگوی ادیان به عنوان یک فضیلت اخلاقی نگاه نمیکرد بلکه به عنوان یک ضرورت مینگریست، حتی او با هم دورهایهای روحانی خودش در ایران نیز متفاوت بود کار مطبوعاتی میکرد و در مجله مکتب اسلام نیز فعالیت داشت.
رویکرد امام موسی صدر تقریب مذاهب در توانمندسازی جامعه شیعه لبنان
وی امام موسی صدر را یک روحانی رسانهای خواند و افزود: او در زمانی که مرزهای مشخص سیاسی وجود داشت، با حکومت وقت بدون اینکه از عوامل حکومتی باشد، گفتوگو میکرد، حتی با وجود موانع مبارزاتی مذهبی که وجود داشت، گفتوگو در جهان دینی و تقریب مذاهب را به عنوان لازمه توانمندسازی جامعه شیعه و محرومیتزدایی و برقراری عدالت در لبنان مطرح کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی اولین ویژگی گفتوگوی امام موسی صدر را مسئله محور بودن و ضرورت محوری دانست و گفت: او دنیای بسته شیعه و سنی و مسیحی را باز کرد؛ همچنین دومین خصیصه گفتمان امام موسی صدر دنبال کردن گفتوگو در برنامههای عملی و اجتماعی او بود.
وی سومین ویژگی گفتوگوی امام موسی صدر را گوش شنوای او و چهارمین ویژگی را هوشمندی و دانش وی عنوان کرد و یادآور شد: رواداری دیگر خصیصه گفتوگوی امام موسی است؛ نگاه او بردباری منفی برای تحمل دیگران نیست یعنی توان کار با دیگران را داشت، این گفتوگو رابطه نزدیکی با مفهوم تعاون در اندیشه دینی دارد.
خانیکی با بیان اینکه ششمین خصیصه اندیشه گفتمانی این عالم شیعی مشکلات و مسائل زمان خود بوده است، افزود: برای درک این خصیصه باید به دنبال نمونههایی در زندگی روزانه مردم لبنان باشیم؛ امام موسی صدر در کنار توجه به مسائل زمانه، به دنبال یافتن نقاط مشترک نیز بود، وی با این موضع طرف مقابل را توانمند میکرد تا وارد گفتوگو شود زیرا گفتوگو طرفینی دارد و نمیتوانند بر هم مسلط شوند بلکه برابری در این گفتوگو شرط است، با درک این گفتوگو همه افراد از جمله شیعه، سنی و مسیحی به نقطه مشترکی برای گفتوگو میرسند.
مذاهب از دیدگاه امام موسی صدر؛ وسیلهای برای رسیدن به اسلام
وی با بیان اینکه امام موسی صدر تلاش میکند عوامل غیر گفتوگویی را از عوامل گفتوگویی جدا کند، اظهار کرد: این عوامل باعث بروز اختلاف در گفتوگو میشود زیرا عوامل امتناع گفتوگو از درون ادیان نیستند، از بیرون آنها و به عوامل سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بر میگردد. مثل جهل، فقر، استعمار که سبب بروز اختلافات هستند، همچنین امام صدر، مذاهب را صرفا وسیله برای رسیدن به راه رهایی و رسیدن به اسلام میداند، برای آن برنامه دارد و پیشنهادات عملی را برای دستیابی به این اهداف در نظر میگیرد.
خانیکی، رد غیریتسازی را به عنوان هشتمین ویژگی گفتوگوی دینی امام موسی صدر عنوان کرد و افزود: امام موسی صدر تأکید دارد که نباید برای مبارزه با فئودالیسم، گرفتار فئودالیسم دینی شویم، وی همچنین معتقد بود برای رسیدن پیام خود به دیگران باید پیام دیگران را نیز شنید، او هرگز به حذف مخالفان و اندیشه ایشان از صحنه فکر نمیکرد و همواره در مقابل مخالفان با محبت و سکوت برخورد میکرد که شاهد مثال این تفکر در جمله معروف او است که «طایفهها نعمت هستند ولی طایفهگری نقمت است».
وی نهمین خصیصه گفتوگوی امام صدر را اصل به رسمیت شناخت دیگران در عمل و اندیشه بیان کرد و گفت: دو مفهوم نهایی که در تجربه و اندیشه او دیده میشود نگاه و فهم او از آزادی و نگاه متفاوت او به مطبوعات در عصر نبود رسانه تصویری و مجازی است؛ او معتقد بود: «مطبوعات محراب جامعه است و آزادی مطبوعات در روزنامه نگاران را باید بدون هراس به رسمیت شناخت».
استاد دانشگاه علامه طباطبایی در پایان ایراد سخنرانی خود در این نشست سراسری عنوان کرد: پدیدهای چون امام موسی صدر مقولهای برای تاریخ نیست، به قول دکتر علی شریعتی باید تمام مبانی فرهنگی او را استخراج کرد تا برای امروز، حرفی برای گرفتن وجود داشته باشد.
