«ابوعطا» و «حجاز»؛ سنت سحرخوانی کاشمر/ ریشه آدابی که رو به خشکیدن است
گروه اجتماعی: مردم شهر زیارتی کاشمر نیز در این ماه، بر آداب و رسومی برخاسته از فرهنگ مذهبی پایبند بودهاند که از جمله میتوان به سحرخوانی «ابوعطا» و «حجاز»، قنبرخوانی و ....اشاره کرد اما ریشه این فرهنگ تاریخی با گذر زمان در حال خشک شدن است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، رمضان، از سالهای دور تاکنون، در فرهنگ مردم از جایگاهی ممتاز برخوردار بوده و همواره آئینهای ویژهای در ارتباط با این ماه، در میان مردم کشورهای اسلامی به اجرا درآمده است؛ همچنین آداب و سنن این ماه با توجه به قدمت دیرینه خود در دین مبین اسلام، به فرهنگی مقدس تبدیل شده است و مردم با برگزاری و پاسداشت این آداب و رسوم، حلول ماه مبارک رمضان را بر خود و دیگران ارج مینهند.
از این رو مردم شهر زیارتی کاشمر نیز در این ماه، بر آداب و رسومی برخاسته از فرهنگ مذهبی پایبند بودهاند که از جمله میتوان به خانهتکانی پیش از فرا رسیدن شهر رمضان، سحرخوانی «ابوعطا» و «حجاز»، قنبرخوانی و برگزاری جلسات و محافل قرآن اشاره کرد که ریشه این فرهنگ تاریخی با گذر زمان خشکیده شده است.
پایبندی ریشسفیدان بر زنده نگاه داشتن آداب و سنن رمضان
در همین خصوص محمد کریمی، پژوهشگر فرهنگ بومی کاشمر در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، گفت: ماه رمضان در کاشمر همواره با آداب و رسوم خاصی همراه بوده، اگر چه امروز این آداب کمتر مورد توجه مردم قرار میگیرد، اما هنوز هم این شهر با فرارسیدن ماه رمضان رنگ و بوی ویژهای به خود میگیرد.
وی پایبندی افراد قدیمی و به ویژه اهالی روستاها برای زنده نگه داشتن آداب و سنن رمضان را شنیدنی دانست و اظهار کرد: چند روز مانده به آغاز ماه مبارک، مردم و به ویژه روستاییان به پیشواز ماه رمضان میروند، آنها به شهر میآیند و مایحتاج خود را برای یک ماه تهیه میکنند تا مجبور نباشند در ایام روزهداری به شهر بروند، همچنین بانوان نیز معمولا در آستانه آغاز ماه رمضان خانهتکانی مختصری انجام میدهند.
این پژوهشگر فرهنگ بومی کاشمر عنوان کرد: در گذشته بسیاری از خانوادههای روستایی و برخی خانوادههای شهری قبل از ماه رمضان گندم به آسیاب برده و در دو مرحله نان محلی میپختند؛ در مرحله اول قبل از ماه رمضان و مرحله دوم طی روزهای ۱۵ یا ۱۶ ماه مبارک در آستانه ایام شهادت حضرت امیر المومنین(ع) اقدام به این کار میکردند.
وی اظهار کرد: علاوه بر نان محلی، نان جو یا تفتان جو هم میپختند به گونهای که شبهای قدر در بسیاری از خانهها نان جو وجود داشت و با توجه به اینکه حضرت علی(ع) از نان جو استفاده میکردند، در شب شهادت ایشان مردم در سفرههای افطار خود نان جو همراه با ماست میخوردند.
سحر خوانی «ابوعطا»، یک ساعت و نیم مانده به اذان صبح
کریمی بیان کرد: در سحرهای ماه مبارک رمضان در گذشته که وسایل ارتباط جمعی کم بود، به ویژه در روستاهای کاشمر معمولا سه مرحله شبخوانی وجود داشت؛ مرحله اول با دهل و شیپور بود و یک ساعت و نیم مانده به اذان صبح، آهنگی معروف به آهنگ «ابوعطا» نواخته میشد و مردم که آهنگ ابوعطا را میشنیدند، میفهمیدند که شبخوانی اول است و یک ساعت و نیم تا اذان صبح باقی مانده است.
نیم ساعت بعد هم با آهنگی معروف به آهنگ «حجاز»، شبخوانی صورت میگرفت که نشاندهنده یک ساعت به اذان صبح بود، آخرین شبخوانی هم از یک ربع به اذان با قرائت دعای سحر آغاز میشد؛ مؤذن برای شبخوانی و گفتن اذان به بلندترین نقطه مسجد، تکیه و یا آب انبار میرفت و علاوه بر قرائت دعا این اشعار را میخواند: «شب خیز که عاشقان به شب راز کنند/ گرد در و بام دوست پرواز کنند/ هر جا که دری بود به شب میبندند/ الا در دوست را که شب باز کنند»
وی با اعلام اینکه سنت سحرخوانی یا شوخوانی در ماه رمضان را نسل جدید در کاشمر به یاد نمیآورند اما بزرگترها آن را خوب به یاد دارند، گفت: اگرچه در گذشته مردم با صدای طبل، شیپور و آواز خوش سحرخوانان از خواب بیدار شده و به ضیافت الهی قدم میگذاشتند اما متأسفانه سحرخوانی در کاشمر این روزها در شهر دیده نمیشود اما در برخی از روستاها هنوز ادامه دارد و ابزار و وسایل ارتباطی مانعی از انجام این سنت نیست.
ابزار و وسایل شوخوانی؛ طبل، شیپور و صدای خوش
این پژوهشگر فرهنگ بومی کاشمر عنوان کرد: سنت سحرخوانی از سنتهای دیرینه و قدیمی به شمار میرود که همزمان با ماه مبارک رمضان آغاز میشده است، در گذشته با چراغ فانوس بر بالای پشت بام رفته و با قرائت اشعاری سحرخوانی میکردند البته در قدیم ابزار و وسایل شوخوانی طبل، شیپور و صدای خوش بود که با آمدن ابزار و وسایل جدید، همان تعداد اندکی که این سنت را ادامه دادهاند، اشعار قدیمی را با استفاده از ابزار جدید قرائت میکنند.
به گفته وی، نبود امکانات زمانسنجی و ساعت، عاملی در زیباییهای سحرخوانی بود با اولین صدای طبل، همه از خواب برمیخاستند، با دومین صدای طبل وقت باقی مانده به اذان اعلام میشد و وقتی برای سومین بار طبل نواخته میشد، صدای اذان به گوش میرسید.
برای سومین بار که طبل نواخته میشد، این اشعار را قرائت میکردند که «ماه صیام، ای مه رحمان، خوش آمدی/ از تو جهان شود چو گلستان خوش آمدی/ داده خبر قدوم تو را حضرت رسول(ص)/ در خطبهاش به آخر شعبان خوش آمدی/ بودند بیاد آمدنت ای مه عزیز/ اهل صیام، خرم و خندان خوش آمدی/ هستی تو چون بهار و خطیبان به آمدنت/ مانند بلبلان خوش الحال، خوش آمدی/ حق بر تمام اهل جهان کرده واجبت/ تجلیل کرده از تو به قرآن خوش آمدی/ باشند در تو خیل شیاطین به بند/ تا خلق وارهند زعصیان خوش آمدی/ باشد امیدوار هم ای صیام/ در تو برون شود زگناهان خوش آمدی.»
برگزاری جلسات قرآنی، سنتی دیرینه در ماه مبارک رمضان
کریمی در ادامه ابراز کرد: رمضان، از سالهای دور تاکنون، در فرهنگ مردم کاشمر از جایگاهی ممتاز برخوردار بوده و همواره آئینهای ویژهای در ارتباط با این ماه داشته که جلسات قرآنی یکی دیگر از آنها است.
وی با بیان اینکه وقتی ماه رمضان از راه میرسد، همه چیز در شهر دارالمومنین کاشمر رنگ معنویت به خود میگیرد، عنوان کرد: با بلند شدن صدای ربنا و اذان از مساجد شهر در این ماه، دهها محفل قرآنی برای بانوان و آقایان در ردههای سنی مختلف در طول این ماه دایر میشود به طوری که حال و هوای شهر رنگ و بوی دیگری به خود میگیرد.
این پژوهشگر بومی منطقه کاشمر ابراز کرد: با فرارسیدن ماه رمضان در هر کوچه و محلهای که ۴۰ یا ۵۰ خانوار باشند، حداقل ۲۰ یا ۳۰ زن در یک ساعت مشخصی و هر روز در منزل یکی از همسایهها جمع میشوند و یک جزء قرآن تلاوت میکنند و روز آخر ماه هم هر کدام مقداری آجیل و شیرینی و سکه با خود میبرند و آنها را روی هم میریزند و سپس هر کدام یک سوره را از جزء سیام میخوانند و آرزو دارند که سوره توحید به آنها برسد.
«آجیل سر قرآن» و «آش قل هوالله»؛ ثمره محافل قرآن در ماه رمضان
وی در همین خصوص با اشاره به اینکه خانمی که سوره توحید را قرائت میکند باید بعد از ماه مبارک رمضان دیگر بانوان را به صرف آشی با عنوان «آش قل هو الله» دعوت کند، افزود: در پایان جلسه آخر هر کدام مقداری آجیل به عنوان شفا و تبرک با عنوان «آجیل سر قرآن» بر میدارند و سکه را هم با عنوان «پول برکتی» بر میدارند و نگهداری میکنند.
کریمی با اعلام اینکه مردها هم در بیشتر مساجد و تکایا قرآن دوره دارند که البته بیشتر شبها و بعد از افطار این محافل برگزار میشود، ادامه داد: معمولا در جلسات قرائت قرآن، به بیان احکام شرعی هم پرداخته میشود و یک نفر که سواد و معلومات بیشتری دارد، احکام مختلف را از روی رساله توضیح المسائل مطرح میکند، همچنین روحانیون بعد از نماز صبح، قبل و یا بعد از نماز ظهر و عصر و همچنین بعد از افطار در منابر، احکام شرعی را بازگو میکنند.
وی در ادامه یاری و کمک به دیگران، قنبرخوانی، توجه به همنوع، دادن نذورات، برگزاری جلسات انس با قرآن و تلاوت آیات وحی و برپایی آئینهای ویژه شبهای قدر را از مهمترین آداب این ماه در این شهر به خصوص روستاها دانست و افزود: متأسفانه بسیاری از این سنتهای زیبا در زندگی شهری و ماشینی، به فراموشی سپرده شده و بسیاری دیگر نیز کمرنگتر شدهاند.
با تمام این تفاسیر هستند، قدیمیترهایی که هنوز هم به برپایی این سنتها اصرار دارند اما از آنجا که این رسوم زمینهساز همبستگی در جامعه اسلامی است، مهم این است که بتوانیم کاری کنیم جوانها هم به زنده نگه داشتن این سنتها پایبند باشند از همین رو این امر نیازمند یک برنامهریزی دقیق از سوی مسئولان فرهنگی برای برگزاری آئینهای هر شهرستان و معرفی آن به نسل جوان در مناسبتهای مختلف است.
