آیتالله عُطاردی؛ دایرةالمعارفی خاموش/ عالمی که درد آموختن داشت، نه شناخته شدن
گروه اجتماعی: پنجم مردادماه، سالروز تشییع و تدفین آیتالله عزیزالله عُطاردیقوچانی، محققی است که میتوان از او به دایرةالمعارفی خاموش تعبیر کرد؛ وی با بیش از نیم قرن تلاش علمی، همواره به دنبال آموختن بود نه شناخته شدن.
خطه خراسان در طول سالیان متمادی که از عمرش میگذرد، بزرگ مردان و زنانی را به خود دیده که هر کدام نمونه بارز انسانهای تلاشگر و باهمتی هستند که سالهای متمادی عمر خویش را برای شکوهمندی ایران و ایرانی و سربلندی اسلام و مسلمان سپری کردند.
بلند همتانی که تمام هم و غمشان پژوهش، تحقیق، مطالعه و نگارش و قلم فرسایی برای اعطلای اخلاق، دینداری، معرفت، آگاهی، تقوا و بصیرت بوده است؛ ایران اسلامی از این دست مردان کم ندارد، مردانی که شاید به ظاهر نام آشنای کوچه و بازار نباشند، اما ثمره سالها تلاش آنها بیانگر لحظه لحظه زحمات و سختگی ناپذیریشان است تا فرهنگ و آئین این مرز و بوم را ترقی و رشد دهند.
همچنین همت خود را گمارده بودند تا فرهنگ غنی و مترقی ایرانی اسلامی را جامع و کامل و بدون تحریف نه تنها به جهانیان معرفی و شناسانده، بلکه به آیندگان نیز سالم و بدون تغییر تحویل دهند که آنان نیز بر آن ببالند، افتخار کنند و ادامه دهنده این مسیر باشند.
آیتالله عزیزالله عُطاردیقوچانی، نمونهای از این بزرگ مردان و ستارگان نورانی آسمان قلم است که شاید به ظاهر برای مردم عادی ناآشنا و ناشناخته به نظر برسد، اما از حاصل تلاشها و زحمات او بی شک همه مردم ایران و حتی دیگر نقاط جهان بهرهمند شده و میشوند. در آستانه سالروز تشییع و تدفین این عالم در مشهد نگاهی گذرا داریم به زندگی پربار این محقق و مصحح.
پنجم آذرماه 1307 شمسی، زادروز تولد این استاد برجسته در روستای قلعه آقابیک از توابع شهرستان قوچان است. پدرش حاج محمد عطاردی از عشیره حمزکی و مادرش بانو شیرین از عشیره بادلی بودند و هر دو به زبان کرمانجی سخن میگفتند. در واقع خانواده وی از یک عشیره مشهور بودند که از زمان صفویه به عنوان حافظان مرز در شمال خراسان مستقر شدند.
ورود به حوزه علمیه قوچان با تشویق پدر
وی در پنج سالگی به مکتب خانه میرود و قرآن مجید و نخستین آموزشها را کامل فرا میگیرد. با علاقه بسیاری که به علوم دینی دارد، همراه تشویقهای پدر در حدود سن 12 سالگی مصادف با سال 1325 وارد مدرسه علمیه قوچان میشود. پس از حدود دو سال در سال 1327 رهسپار حوزه علمیه مشهد شده و به مدت شش سال ادبیات، فقه، مقدمات و سطح عالی را به پایان رسانده و کتابهای متعددی را هم در کتابخانه آستان قدس رضوی مطالعه کرد.
آیتالله عُطاردی در آذرماه 1331 و بعد از چهار سال مشهد را جهت ادامه تحصیل به مقصد تهران و بهرهمندی از محضر درس علما و بزرگان این شهر ترک کرد. وی از همان دوران تحصیل در تهران، ضمن آشنایی با مرحوم علیاکبرغفاری در کنار درس به کار چاپ و حروفچینی، تصحیح متون پرداخت که این امر نقش مهمی در افزایش اطلاعات و آشنایی او با مراجع و منابع داشت و آغازی برای مسیر طولانی علمی وی شد.
از آن جهت که کار تصحیح متون ساده نیست و میبایست متن علما و فضلا را دید، نسخههای مختلف را با هم مقایسه کرده و در نهایت متن صحیح شده را به دست آورد، مراجعه به کتابهای مختلف طی چند سال به کسب اطلاعات و آشنایی این استاد فرهیخته با منابع و مآخذ، مراجع و ترجمهها انجامید.
مراجعه و استفاده از کتابخانه بزرگ ملک، مجلس شورای ملی، کتابخانه ملی و مدرسه سپهسالار و آشنایی با اساتید و بزرگان، نسخهشناسان و فهرست نویسان از دیگر اقدامات وی در تهران در راستای مطالعات پژوهشی بود. وی تا حدود سال 1340 با مرحوم علی اکبرغفاری همکاری میکرد.
نگارش اولین اثر و استقلال کاری در جوانی
در نهایت از سال 1340 این پژوهشگر در تهران و در مدرسه شیخ عبدالحسین که محل تحصیلش بود، به طور مستقل به فعالیت تصحیح متون و همکاری با ناشران و محقّقان مشغول میشود.
آیتالله عُطاردی در زمینه حدیث نیز مطالعاتی انجام داده و در نهایت موفق به تصحیح «فروع کافی» میشود. در همین دوران آرام آرام موفق به جمعآوری اخبار مرتبط با عالم، فقیه و محدث حضرت عبدالعظیم(ع) شده و این اطلاعات را در کتابی به نام «زندگانی حضرت عبدالعظیم(ع)» به عنوان اولین اثر خود گرد آوری و منتشر کرد.
دریافت اجازه روایت از علما نجف
این استاد پژوهشگر در سال 1344 برای نخستین بار به مکه معظمه مشرف میشود و بعد از بازگشت به تهران به عتبات و نجف میرود و در مدت یک سالی که آنجاست به دیدار مراجع بزرگی همچون آیتالله حکیم، آیتالله خویی و شیخ میرزا آقابزرگ تهرانی رفته و بعد از اهدای کتاب زندگی حضرت عبدالعظیم(ع) به آنان از این بزرگان اجازه روایت دریافت میکند.
وی همچنین در کتابخانه نجف اشرف کتابی را مطالعه میکند که مصحح مصری آن نوشته، یک نسخه از این اثر در کتابخانه شیخالاسلام در مدینه منوره وجود دارد و این کتابخانه از بخارا به آنجا منتقل شده است. این امر دلیلی میشود تا آیتالله عُطاردی حدود سال 1345 و بعد از بازگشت از نجف، تصمیم عزیمت به مدینه را میگیرد تا بتواند به منابع و مخطوطاتی که از خراسان در آن کتابخانه به جهت انتقال از بخارا وجود دارد، دست یابد. در نهایت نیز با پیگیری بسیار و اقامت در مکه تحقیقات و مطالعاتش را ادامه میدهد.
آیتالله عُطاردی شناخت و تحقیق در مورد تمدن شرق را از تحقیق در مورد زادگاه خود خراسان شروع میکند و به سبب فعالیت و تلاش بسیار یک مورخ و محقق کارآزموده به شمار میرود. مرکز فرهنگی خراسان نیز مرکزی پژوهشی است که آیتالله عُطاردیقوچانی در آن آخرین فعالیتهای پژوهشی و تحقیقی خود را انجام داد.
آیتالله عُطاردی؛ مرد سفرهای بسیار
بیشک شهرت این محدث و مورخ توانمند به سبب سفرهایی بوده که برای یافتن کتابهای خطی و مرجع به کشورهای مختلف آسیایی و اروپایی انجام داده است.
در همین راستا آیتالله عُطاردی سفرهای بسیاری را برای جمعآوری متون دینی و تصحیح آنها انجام میدهد که میتوان گفت آغاز این سفرها از حدود سال 1344 و بعد از چند سفر داخلی با عزیمت به مکه و مدینه دانست و پس از آن، سفرهای متعدد دیگری را نیز به کشورهایی مانند ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، هند، پاکستان، افغانستان، انگلستان، فرانسه، بلژیک، آلمان، ترکیه، روسیه ، یمن، مصر، سوریه و لبنان در مدت 24 سال انجام داد که حاصل و رهاوردهای علمی و فرهنگی بسیاری را برای ایشان داشت.
وی از نویسندگان پرتلاش و کاوشگران پرجوش بود که همواره با پشتکار طاقت فرسا در سفر و حضر به کار و تحقیقات خود برای دست یافتن به مواریث علمى و تراث بزرگان قدماء دینى ادامه داد و آثار ارزندهاى از خود نیز به یادگار گذاشت.
تواضع و فروتنی، ساده زیستی و قناعت، زندگی زاهدانه و طلبگی، استفاده مناسب از فرصتها، تلاش و سخت کوشی بسیار، سفرهای فراوان، آشنایی با شخصیتهای علمی و کتابخانه های مهم و معتبر جهان، مطالعات وسیع میدانی، استقلال و خوداتکایی از جمله ویژگیها و خصوصیات اخلاقی و علمی استاد عُطاردی بود که ایشان را به شخصیتی مفید، مؤثر و با کارنامه درخشان علمی تبدیل کرد.
کتابشناسی و پژوهش در نسخههای خطی و تألیف کتب مرجع و مسانید
آیتالله عُطاردی در بیش از نیم قرن تلاش علمی خود، بیش از ۱۶۰ جلد کتاب را در قالب 70 عنوان با موضوعات متنوع حدیث، نهجالبلاغه، تاریخ، جغرافیا، ادبیات، فهرست نگاری، سفرنامه و ترجمه متون کهن عربی به صورت تألیف، تدوین، تصحیح و ترجمه که عمده آنها منتشر و یا در مراحل چاپ قرار دارند، به جامعه علمی تقدیم کرده است.
علما و مجتهدان، محققان و فهرستنویسان مؤسسات و مجامع فرهنگی جهان همواره از ایشان به عنوان مرجعی در زمینه نسخ خطی و کتابخانههای داخل و خارج بهره میبردند که میتوان یکی از برجستهترین تلاشهای آیتالله عُطاردی را جلوگیری از انقراض و نابودی نسخ ارزشمند و نادر خطی به صورت تهیه میکرو فیلم عنوان کرد.
آثار آیتالله عُطاردی قوچانی
وی تنها مسندنویس شیعی است که وسیعترین مسند و دایرة المعارف شیعه را به تنهایی به نگارش درآورده است؛ آثار این استاد فرهیخته به زبان عربی شامل مسند الامام امیرالمومنین(ع) در ۲۵ جلد، مسند فاطمه الزهرا(س)، مسند الامام مجتبی(ع)، مسند الامام الحسین شهید(ع) در ۳ جلد، مسند الامام السجاد(ع) در ۲ جلد، مسند الامام الباقر(ع) در ۶ جلد، مسند الامام الصادق(ع) در ۲۲ جلد، مسند الامام الکاظم(ع) در ۳ جلد، مسند الامام الرضا(ع)، مسند الامام الجواد(ع)، مسند الامام الهادی(ع)، مسند الامام العسکری(ع)، اخبار الامام المهدی(عج)، کتاب ماروی عنهما (الباقر و الصادق)، کتاب ماروی حسن احدهما(الباقر و الصادق)، کتاب المضمرات و المرفوعات و ... است.
همچنین اخبار و آثار امام رضا(ع)، روایان امام رضا(ع)، ادعیه و زیارات مرویه از امام رضا(ع)، تاریخ آستان قدس رضوی، جوامع الحکم یا سخنان کوتاه امام رضا(ع)، فهرست راویان و یاران امام رضا(ع)، تاریخ مشهد مقدس، فرزندان و برادران امام کاظم(ع)، امیرالمومنین(ع) و نهج البلاغه، اجازات نهج البلاغه، زندگی حضرت عبدالعظیم(ع) و مسند او، فرهنگ خراسان در ۲۰ بخش و ۵۰ جلد، فرهنگ سیستان، جغرافیای خراسان، زندگی سیده نفسیه، نهج البلاغه و شاهنامه، پاسخ به شبهات وارده درباره نهجالبلاغه و ... از جمله آثار وی به زبان فارسی به شمار میرود.
از آثار ترجمههای وی به زبان فارسی میتوان به ترجمه مقتل الحسین تالیف سید عبدالرزاق مقرم، ترجمه زندگانی زید شهید سید عبدالرزاق مقرم، ترجمه زندگانی امام سجاد(ع) سید عبدالرزاق مقرم، ترجمه اعلام الوری تالیف امین الاسلام طبرسی، ترجمه کتاب الغارات تالیف محمد بن ابراهیم ثقفی، ترجمه کتاب مشکوه الانوار تالیف طبرسی، ترجمه جلد پانزده بحارالانوار تالیف علامه مجلسی، ترجمه کتاب الارض و التربه الحسینیه، ترجمه النصایح الکافیه تالیف محمد بن عقیلی حضرمی و ترجمه مواعظ صدوق اشاره کرد.
همچنین تصحیح متون علمی، ادبی و تاریخی، تصحیح و مقابله نهجالبلاغه با نسخههای قرن پنجم و قرن ششم، تصحیح و مقابله شرح نهجالبلاغه تالیف قطبالدین راوندی کاشانی، تصحیح و مقابله شرح نهجالبلاغه تالیف قطبالدین کیذری بیهقی، تصحیح و مقابله شرح نهجالبلاغه از علی بن ناصر سرخسی، تصحیح و مقابله شرح نهجالبلاغه از اعلام قرن ششم هجری، تصحیح و مقابله کتاب التدوین فی اخبار قزوین تالیف رافعی قزوینی و ... از جمله آثار تصحیحی این محقق برجسته به زبان فارسی است.
دایرةالمعارف خاموش/ ناشناخته ماندن آیتالله عطاردی
متأسفانه بیشتر مردم از حضور محققان و دانشمندانی مانند آیتالله عزیزالله عُطاردی قوچانی اطلاعی ندارند. چه بسیار انسانهای بزرگی که در گمنامی در گوشه و کنار این سرزمین به تلاش، تحقیق و انواع مجاهدت مشغولند و کسی آنان را نمیشناسد، چون تواضع و فروتنی یکی از شاخصههای اغلب انسانهای بزرگ به شمار میرود.
با وجود آنکه آیتالله عُطاردی شخصیتی ناشناخته است، اما بدون شک نسلهای آینده درباره خدمات او به ایران، اسلام و حتی دنیای علم قضاوت خواهند کرد. از همین رو فراموش نمیشود و نخواهد مرد، دیگران از نتایج تلاش او بهرهمند خواهند شد و تأثیر تلاش و آثار او بر فرهنگ و جامعه غیر قابل انکار است.
آیتالله عُطاردی مردی بود که بیش از 60 سال از زندگی پربرکت خود را در کتابخانهها و حجرههای آموختن و نوشتن سپری کرد. محقق برجسته، سختکوش و با خضوعی که درد شناختن و آموختن داشت نه درد شناخته شدن؛ بزرگمردی که استاد برجسته اخلاق و علم در آینه هنر و پژوهش است. مؤلف بیش از 100 اثر علمی و دینی برجسته شامگاه سوم مردادماه سال 93 در سن ۸۶ سالگی پس از تحمل چندین سال بیماری کلیوی در تهران دار فانی را وداع گفت.
پیکر این استاد فقید بعد از انجام مراسم تشییع در تهران در مشهد، از مقابل مهدیه به سمت حرم مطهر امام رضا(ع) تشییع شد و بنا به وصیتش در کنار مقبره شیخ طبرسی صاحب تفسیر «مجمعالبیان» تدفین و در جوار عالم آل محمد(ص) آرام گرفت.
رهبر معظم انقلاب در پیام تسلیتی به مناسبت رحلت این استاد فقید، وی را «عالم پارسا و متتبّع» نامیدند و تأکید کردند: «ثمرات علمی ایشان پهنه گستردهای از تاریخ و حدیث و تراجم و کتابشناسی را در بر میگیرد».
زهرا قندهاری/ خراسان رضوی
