«عیون اخبارالرضا(ع)»؛ فصلی نو در شناخت امام رضا(ع)

محمد وفادارمرادی، محقق و کارشناس ارشد نسخه شناسی و کتاب‌شناسی آستان قدس رضوی در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، با بیان اینکه برای ائمه اطهار(ع) القاب و عناوین متعددی وجود دارد، اظهار کرد: لقب بارز علمی امام رضا(ع)، عالم آل محمد(ص) است و آن به دلیل کثرت آثار و مطالب علمی برجای مانده از ایشان است.

آثار برجای مانده؛ آیینه‌ای تمام نما

وی افزود: لقب عالم آل محمد(ع)، نشانگر وجهه علمی حضرت رضا(ع) در تاریخ تمدن شیعه است که می‌توان آن را در آیینه آثار علمی مشتمل بر تألیفات خود حضرت، آثار علماء و اندیشمندان درباره امام رضا(ع) و نیز کتب مؤلفان درباره حضرت رضا(ع) و سایر ائمه طاهرین(ع) مشاهده کرد.

وفادارمرادی با اشاره به اینکه شخصیت علمی حضرت رضا(ع) در سه دوره به منصه ظهور می‌رسد، ابراز کرد: دوره امامت ایشان 20 ساله است؛ 10 سال نخست، معاصر با حکومت هارون‌الرشید، دوره پنج‌ساله دوم همزمان با درگیری‌های امین و مأمون بر سر خلافت و بازه پنج ساله آخر عمر حضرت نیز معاصر با حکومت مأمون عباسی و هجرت ایشان به مرو و خراسان است.

امام رضا(ع) و پیشوایی در تمام ابعاد

وی شخصیت امام رضا(ع) را از ذو وجهین خواند و افزود: جایگاه ایشان تنها در یک حوزه مطرح نیست؛ ایشان در علم طب، صاحب والاترین دستورات و نکات پزشکی و درمانی هستند، در فقه به عنوان یکی از بنیان‌گذاران مطرح هستند و در مسائل غامض و پیچیده حکمت و کلام نیز آثار گهرباری را از خود به جای گذاشته‌اند که به اندیشه‌های یونان پهلو می‌زند.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام رضا(ع) مشهد با اشاره به مصادیق عینی بیانات علمی حضرت رضا(ع) عنوان کرد: در سفر از مدینه به مرو،‌ زمانی که حضرت به نیشابور ‌رسیدند، مردم از ایشان خواستند تا بیاناتی بفرمایند تا قلوب آنان آرام بگیرد پس حضرت نیز حدیث سلسلةالذهب را خواندند.

پیام حدیث سلسلة‌الذهب؛ پذیرش ولایت شرط توحید

وی ادامه داد: حدیث سلسلة‌الذهب، فرمایش الهی است که از جانب خداوند متعال به جبرئیل و از جانب او به پیامبر(ص) منتقل شده تا ایشان نیز این حدیث را از ائمه معصومین(ع) به امام رضا(ع) برسانند و حضرت ذکر «کَلِمَةُ لا إلهَ إلّا اللّهُ حِصنی فَمَن دَخَلَ حِصنی اَمِنَ مِن عَذابی بِشُروطِها وَ أنَا مِن شُروطِها» را در میانه راه سفر بر مردم خواندند و حجت را تمام کردند.

وی با تشریح مناظرات به عنوان بخش دیگری از افادات امام رضا(ع) که در رابطه با سیاست‌های مأمون و با نیّت تخریب شخصیت علمی حضرت  به منصفه ظهور رسید، بیان کرد: ایشان مناظره‌ای با سلیمان مروزی،‌ یکی از متکلّمین بزرگ خراسان در مباحث بداء و اراده الهی(تغییر تقدیر) انجام دادند؛ همچنین مناظره‌ای با علی‌ بن محمد بن جهم در مباحث علم کلام در سلسله عصمت انبیا صورت گرفت.

کارشناس رسمی دادگستری در اشیای نفیس و کتب خطی، با ذکر یکی دیگر از مناظره‌های معروف حضرت با عمران صابی(اهل صبّه) از پیروان حضرت عیسی(ع) مشهور به اهل ستاره، ‌در خصوص اثبات پیامبری حضرت یحیی(ع)، اضافه کرد: مناظره با جاثلیق، عالم بزرگ مسیحی و نیز مناظره با رأس الجالوت، پیشواى بزرگ یهودیان ‌نمونه‌های دیگری از مناظرات علمی علی‌ابن موسی‌الرضا(ع) است.

معرفت به حضرت از بعدی دیگر

وی با بیان اینکه فصل بعدی افادات ایشان به درخواست مأمون انجام شد، ابراز کرد: نگارش کتاب ذهبیة که آئین نامه‌ بهداشت شخصی، اجتماعی و تغذیه برای انسان سالم است، پاسخی به این نیاز بود.

وفادارمرادی ادامه داد: این رساله‌ ارزشمند را به طلا نگارش کردند به همین دلیل به ذهبیه(طلا) معروف شد، همچنین نسخ خطی این رساله که در تاریخ علم پزشکی مورد استفاده اطبا قرار گرفته و شرح‌های بسیاری بر آن نوشته شده، در کتابخانه‌های جهان، ایران و آستان قدس رضوی به فراوانی موجود است.

رسالاتی برای روشنگری دینی و فقهی

وی در رابطه با دسته دوم آثاری که از ثامن‌الحجج(ع) در پاسخ به درخواست‌های مردم بر جای مانده است، اظهار کرد: این دسته از آثار راجع به علم توحید و علوم دینی است که رساله توحیدیه یا اصول دین نمونه آن به شمار می‌رود و علامه مجلسی این رساله را نقل و به فارسی ترجمه کرده است.

کارشناس ارشد نسخه‌شناسی آستان قدس رضوی با تبیین رساله فقة الرضا یا صحیفة‌الرضا عنوان کرد: بخش سوم علوم منتسب به حضرت رضا(ع) در رابطه با فقه و احکام است که در پاسخ به سؤالات زمانه در مباحث زکات، روزه، نماز، احکام و فروعات فقهی تألیف شد.

وی با بیان دسته چهارم رسالات حضرت اضافه کرد: رساله‌ای با عنوان اسماء الحسنی در جواب پرسش مراجعان به امام هشتم درباره اسماء الحسنی الهی با محتوای فوائد و خواص هر اسم به نگارش درآمد که البته این رساله منصوب به ایشان است.

عیون اخبارالرضا؛ فصلی نو در شناخت حضرت

وفادارمرادی در بخش دیگری از اظهاراتش به کتاب‌هایی که به طور خاص در مورد شخصیت حضرت رضا(ع) در طول تاریخ نوشته شده و نسخ خطی آن در کتابخانه‌های ایران و آستان قدس رضوی موجود است، اشاره کرد و گفت: از میان کتاب‌هایی که به طور خاص در مورد شخصیت حضرت رضا(ع) در طول تاریخ نوشته شده، کتاب شیخ صدوق(ابن بابوی، وفات381 ه ق)، با عنوان عیون اخبارالرضا(ع) در قرن چهارم به رشته تحریر درآمده که به شکلی دیگر از سایر آثار گذشته به ذکر مناقب، فضائل و شخصیت علمی امام رضا(ع) می‌پردازد، کتابی که فصلی نو در شناخت امام رضا(ع) محسوب می‌شود.

وی به ارائه شواهد دیگری از این گونه آثار پرداخت و افزود: علمای بسیاری بر کتاب اندیشمند عیون اخبارالرضا شرح نوشتند و ترجمه کردند که کتاب لوام الانوار نوشته‌ سید نعمت‌الله حسینی جزایری(وفات 1312 ه. ق)، عالم بزرگ قرن 12 امامیه شمّه‌ای از این آثار به شمار می‌رود.

عضو هیئت علمی دانشگاه امام رضا(ع) مشهد، کتاب حجج الرضویه از اسماعیل شاهرودی را در خصوص فضائیل، مناقب و کرامات امام رضا(ع) و نیز کتاب محمد عصار را که مربوط به زندگینامه حضرت است و نسخه دست خط مؤلف در آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود، نمونه‌های دیگری از تألیفات علما و اندیشمندان با موضوع شخصیت ثامن‌الائمه(ع) دانست.

وی با بیان دسته سوم کتاب‌هایی که در مورد حضرت رضا(ع) و سایر ائمه معصومین(ع) نگارش یافته است، ادامه داد: فصول المهمة فی معرفة الآئمة از ابن صباغ(455 ه.ق)، کشف‌الغمة مربوط به علی‌بن عیسی ِاربلی(692 ه. ق) و کفایةالاثر نوشته ابن خراز قمی از جمله آثار برجسته‌ تاریخ تشیّع هستند که در آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.