«امر به معروف و نهی از منکر» و رستگاران از منظر قرآن
گروه اندیشه: یکی از دستورات دین اسلام امر به معروف و نهی از منکر است که هنوز بسیاری از ما آن را درک نکردهایم؛ فریضهای که بنا به آنچه در قرآن آمده است، عمل به آن انسان را در زمره رستگاران قرار میدهد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان رضوی، دین اسلام سرشار است از زیبایی و معنویت و دارای دستوراتی است که برای زندگی انسانها لازم و مفید است؛ یکی از این دستورات امر به معروف و نهی از منکر است که هنوز بسیاری از ما آن را درک نکردهایم.
این فریضه یکی از دستورات دین اسلام است که باید به آن عمل شود، آنجا که آیه 110 سوره آل عمران «کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ...، شما بهترین امتى هستید که براى مردمان پدید آمده اند، که به نیکى فرمان مىدهید و از ناشایستى باز مىدارید و به خداوند ایمان دارید...».
امر به معروف و نهی از منکر مستحب است ولی با شرایطی واجب میشود، این فریضه از هفتمین و هشتمین بندهای ده گانه فروع دین است که مستحب است ولی در جایگاه خودش در بعضی شرایط واجب میشود که عمل نکردن به آنها موجب خسران و نابودی میشود.
وقتی به دستورات اسلام در آیات قرآن مراجعه میکنیم همه جا ابتدا به نیکی دعوت شده بهشت و پاداش آن گفته شده و بعد به سراغ جزا و عقوبت و نتیجه انجام ندادن دستورات واجب رفته و جهنم و عذاب را بیان کرده است.
در آیات 115 و 116 سوره آل عمران «وَمَا یَفْعَلُواْ مِنْ خَیْرٍ فَلَن یُکْفَرُوْهُ وَاللّهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ، إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُواْ لَن تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلاَ أَوْلاَدُهُم مِّنَ اللّهِ شَیْئًا وَأُوْلَئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ، و هر کار خیرى که انجام دهند هرگز بدون پاداش و سپاس نخواهند ماند، و خداوند از پرهیزگاران آگاه است، کسانى که کفر ورزیدند هرگز اموالشان و اولادشان چیزى [از عذاب خدا] را از آنان دفع نخواهد کرد و آنان اهل آتشند و در آن جاودانه خواهند بود.»، ابتدا دعوت به بهشت آمده است و بعد بحث جهنم و عذاب الهی بیان شده است.
امر به معروف و نهی از منکر هم از این قاعده پیروی میکند به این معنا که برای اینکه کسی را از کاری نهی کنید باید قواعد و دستورالعملهای مربوطه را بدانید؛ ابتدا باید به نیکی دعوت کنید، ذکر خوبیهایش را بیان و بعد نهی کنید، از کار بد آگاهش کرده و یا یاد آوری کرده و از منکر نهی کنید.
نهی از منکر عاملی برای اصرار بر گناه نشود
دعوت به کار نیک و بیان اشتباهات دیگران باید به گونهای ظریف و گاها قاطع و محکم انجام شود که فرد را از کار گناه باز دارد نه اینکه او را در اجرای خطا جریتر و بر گناهش بیفزاید؛ اگر به نمونههایی از اسلام و تاریخ اسلام مراجعه کنیم همه این رفتارها و نحوه و شیوه آنها در دستورات اسلام و برخورد ائمه اطهار(ع) ذکر شده کافی است کمی مطالعه کنیم و از ائمه اطهار(ع) درس گرفته و از حسین(ع) که این روزها در عزایش بر سر و سینه میزنیم الگو بگیریم.
نقل است ابا عبدالله الحسین(ع) و امام حسن مجتبی(ع) میخواستند وضو گرفتن اشتباه یک پیرمرد را به او بگویند، اگر مستقیم به پیرمرد میگفتند احتمال داشت ناراحت شود و از یک کودک الگو نگیرد، اگر زبانا بیان میشد شاید لج بازی میکرد بنابراین با دعوت از این پیرمرد برای داوری درباره وضو گرفتن بین دو برادر پیرمرد متوجه موضوع شد و از آنان تشکر کرد.
با این رویداد تاریخی باید گفت اگر ما اسلام را به صورت خالص بیان کنیم و با رفتارمان الگو باشیم، قطعا و یقینا افراد بسیار زیادی را جذب اسلام خواهد کرد ولی متاسفانه گاهی اوقات با رفتارهای نسنجیده و غلط و شیوه نامناسب و بدون رعایت حرمتها و ملاحظه سن پیرمرد و جوان، عاملی میشویم برای دلزدگی افراد از اسلام ناب محمدی(ص).
مراتب امر به معروف و نهی از منکر
حضرت علی(ع) در حدیثی طولانی مراتب امر و نهی را با ارزش هر مرتبه، این گونه بیان فرمود: گروهی از مردم با دست و زبان و قلب به مبارزه با منکرات برمیخیزند. آنها تمام خصلتهای نیکو را در خود به طورکامل جمع کردهاند. گروهی دیگر با زبان و قلب نهی از منکر میکنند. اینها به دو خلصت تمسک جسته و یکی را از دست دادهاند. گروهی تنها با قلب مبارزه میکنند ولی مبارزه با دست و زبان را ترک کردهاند. این گروه بهترین خصلت را رها کرده و تنها یکی را گرفته اند. عدهای هم نه به زبان نه به دست و نه به قلب نهی از منکر نمیکنند. اینها مردگانی درمیان زندگان هستند. (نهج البلاغه، صبحی صالح، کلمات قصار،ص 374)
این روزها مطالب زیادی در شبکههای اجتماعی منتشر میشود که با کمی بررسی میتوان با فکر و تامل به نتیجه رسید که ما جزو کدام گروه از فرمایشات مولا علی(ع) هستیم جزو مردگان یا جزو آمران به معروف و ناهیان از منکر.
رفتار ما در برخورد با گناهکاران چگونه است؟
امام اول شیعیان در بیانی دیگر فرموده اند: «أَدنَی الانکَارِ أَن تَلقَی أَهلَ المَعَاصِی بِوُجُوهٍ مُکفَهِرّةَ. کمترین حد نهی از منکر آن است که با مردم گناهکار با چهره ای درهم کشیده و ترشرویی برخورد کنید.»؛ آیا از خودمان سوال کرده مایم ما چقدر در عروسیها و مقابل گناهکاران اینگونه برخورد میکنیم؟
با نگاهی به مردم اطراف خودمان و با نگاهی به شبکههای اجتماعی و دنیای اینترنت و مطالب موهن که گاها بر ضد اسلام و ائمه اطهار(س) نگاشته میشود به راحتی میتوانید بفهمید که افراد بسیاری از این دو دستور اسلام یعنی امر به معروف و نهی از منکر به سهولت عبور میکنند؛ در حالی که بنا به آیه صریح قرآن کریم که مومنان در شب قدر بر سرشان قرار میدهند و طلب مغفرت میکنند، باید امر به معروف و نهی از منکر کنند.
و اما رستگاران واقعی...
«وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَأُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ، باید از میان شما جمعی دعوت به نیکی، و امر به معروف و نهی از منکر کنند! و آنها همان رستگارانند.»﴿آل عمران/ ۱۰۴﴾
پس وقتی به دستورات اسلام عمل نکنیم و از اسلام فقط به نماز وروزه اکتفا کنیم نباید انتظار داشته باشیم که از رستگاران باشیم و از هزار پیچ روزگار به راحتی عبور کنیم و مشکلی برایمان رخ ندهد.
لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِن بَنِی إِسْرَائِیلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِیسَى ابْنِ مَرْیَمَ ذَلِکَ بِمَا عَصَوا وَّکَانُواْ یَعْتَدُونَ کَانُواْ لاَ یَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَفْعَلُونَ، آنها که از بنى اسرائیل کافر شدند بر زبان داود و عیسى بن مریم لعن (و نفرین) شدند، این بخاطر آن بود که گناه مىکردند و تجاوز مىنمودند، آنها از اعمال زشتى که انجام مىدادند یکدیگر را نهى نمىکردند چه بدکارى انجام مىدادند.(مائده 78- 79)
آیت الله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه در خصوص این آیه اینگونه بیان کرده اند: «آنها به هیچوجه مسئولیت اجتماعى براى خود قائل نبودند، و یکدیگر را از کار خلاف نهى نمىکردند، و حتى جمعى از نیکان آنها با سکوت و سازشکارى، افراد گناهکار را عملا تشویق مىکردند (کَانُواْ لاَ یَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنکَرٍ فَعَلُوهُ) و به این ترتیب برنامه اعمال آنها بسیار زشت و ناپسند بود(لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَفْعَلُونَ)».
علی اکبر ملکی
